شهید صدوقی؛ شیخ الشهدای محراب

در این نوشتار ضمن مروری بر زندگینامه و شخصیت علمی آیت ا... صدوقی به گوشه­ ای از فعالیت ­های سیاسی و اجتماعی ایشان می­ پردازیم.

مروری بر زندگینامه و شخصیت علمی آیت ا... صدوقی

آیت ا... محمد صدوقی در سال 1287 شمسی (۱۳۲۷ هجری قمری)، در خانواده­ای روحانی در یزد متولد شد. در سن ۷ سالگی پدر و در سن ۹ سالگی مادرش را از دست داد و از آن پستحت سرپرستی پسر عمویش، آمیرزا محمد کرمانشاهی به تحصیل علوم دینی مشغول شد. پدر ایشان آقامیرزا ابوطالب یکی از روحانیون معروف استان یزد بود.ایشان نیز، فرزند میرزا محمدرضا کرمانشاهی یکی از علما و بزرگ این استان بود و ایشان هم فرزند آخوند ملامحمد مهدی کرمانشاهی بودند. سال ورود آخوند ملا محمد مهدی به یزد، روشن نیست چرا که ایشان بوسیله فتحعلی شاه از کرمانشاه به یزد تبعید شدند. تنها مدرکی که برای صدوقی بودن وی است این که از نواده­های شیخ صدوق بزرگ می ­باشند.

در لوح قبرشان این جمله هست«الذی کان بالصدق نطوق کیف و هو من نسل الصدوق» کسی که به صدق و راستگوئی سخن گفت چگونه چنین نباشد و حال آن که او از نسل صدوق می باشد. و به این جهت نیز شهرت ما صدوقی می باشد. (زندگی نامه خودنوشت آیت ا... صدوقی)

آیت ا... صدوقی تا 20 سالگی مقدمات علوم دینی را در یزد و حدود یک سال در اصفهان فرا گرفتند و سپس برای ادامه‌ی تحصیل در سال 1349 هجری قمری راهی قم شدند. ایشان در همان بدو ورود به قم خیلی زود با آیت‌ا… حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی که بنیانگذار و مدیر حوزه‌ی علمیه قم بود، آشنا شدند. آیت ا... صدوقی در مدت 21 سالی که در قم به فراگیری علوم اسلامی می­ پرداختند از محضر اساتیدی همچون؛ شیخ عبدالکریم حائری یزدی، سیدصدرالدین صدر، سیدمحمدتقی خوانساری، سیدمحمد حجت کوه­ کمره‌ای و امام خمینی بهره بردند. (نورمحمدی، ۱۳۸۱: ۱۱۶­-۱۱۲). ایشان در کنار کسب فیض از علمای یاد شده به تدریس علوم دینی در سطوح مختلف حوزوی مبادرت می ورزند. بزرگانی چون حضرات آیات: علاّمه محمّد تقی جعفری، شهید مرتضی مطهری، شهید قدوسی، شهید سیّد مصطفی خمینی، محمّد فاضل لنکرانی، احمد جنتی، مهدوی کنی و محمّدی گیلانی از جمله شاگردان او بودند (گلشن ابرار، 1385: ۸۸۵).

پس از رحلت آیت‌ا... شیخ عبدالکریم حائری، مؤسس و مدیر حوزه علمیه قم، در سال 1315 (1355 ه.ق) اداره قسمتی از حوزه علمیه به آیت ا... صدوقی واگذار شد که می‌توان از تولیت مدارس و تقسیم شهریه­ های طلاب یاد کرد (مجموعه اطلاعیه­ های سومین شهید محراب آیت ا... صدوقی از قبل از انقلاب تا شهادت، ۱۳۶۲: ۲۹).

سال ۱۳۳۰(1371 ق) با رحلت عالم بزرگ دینی یزد شیخ غلامرضا فقیه خراسانی، با درخواست مردم و به دستور آیت ا... العظمی بروجردی و توصیه امام خمینی و دیگر بزرگان، آیت ا... صدوقی به یزد بازگشت و به انجام وظایف دینی، تدریس، بازسازی مدارس علمیّه، برگزاری مجالس وعظ و خطابه، ترویج دین، حل مشکلات مردم و اقامه نماز جماعت همّت گمارد و زعامت دینی و مرجعّیت امور شرعی را برعهده گرفت (مجموعه اطلاعیه ­های سومین شهید محراب آیت ا... صدوقی از قبل از انقلاب تا شهادت، ۱۳۶۲: 30).

فعالیت­ های سیاسی و اجتماعی آیت ا... صدوقی

آغاز فعالیت­ های سیاسی اجتماعی آیت ا... صدوقی را می­ توان از همان بدو ورود ایشان به قم مصادف دانست. چراکه اقامت ایشان در قم با ششمین سال حکومت رضاخان و اوج فشار و سیاست­ های سخت­گیرانه او علیه روحانیون و مذهبیون مصادف گشت. بر همین اساس، به موازات عزیمت آیت ا... صدوقی به قم، فعالیت ­های آیت­ ا... حائری در آن شهر قوت بیشتری گرفت، زیرا ضروری به نظر می­ رسید که پایگاهی جهت آموزش مباحث اسلامی و مرکز مبارزه در مقابل حملات رژیم پهلوی وجود داشته باشد. در این مقطع شهید صدوقی علاوه بر آن­که مشکلات طلاب و علما را به آیت ­ا... حائری منتقل می­ کرد، کمک­ های ایشان به اهل علم را نیز برعهده داشت.

از نکات بارز در فعالیت ­های سیاسی اجتماعی آیت ا... صدوقی آشنایی ایشان با امام خمینی(ره) در همان اوائل ورودشان به قم است. آیت ا... صدوقی در این خصوص در شرح زندگینامه خود آورده ­اند: «بنده وقتی وارد قم شدم، دو سه روز پس از ورود با امام خمینی آشنا شدم و کم کم آشنایی ما بالا گرفت و به رفاقت کشید و‌ گاه در تمام مدت شبانه‌روز با ایشان بودم. در این مدت طولانی که در قم بودیم انس ما عمده با ایشان بود و نمی‌شد هفته‌ای بگذرد و دو، سه جلسه خدمتشان نباشیم.» (زندگی نامه خودنوشت آیت ا... صدوقی)

آیت ا... صدوقی از طرفداران جدی فدائیان اسلام بود، به طوری که منزل ایشان پناهگاه شهید نواب صفوی و یارانش شد. در سال ۱۳۳۰ وقتی سیدعبدالحسین واحدی (مرد شماره دو فدائیان اسلام) تحت تعقیب قرار گرفت، آیت ا... صدوقی او را در خانه‌اش پنهان کرد. ماموران شاه دو مرتبه خانه او را وارسی کردند، ولی موفق به دستگیری واحدی نشدند (موسوی، بی‌تا: ۱۲).

بـا شروع نهضت امام خمینی (ره) علیه رژیم پهلوی، آیت ا... محمد صدوقی نیز با نهضت ایشان همراه‌ و همگام و نقش‌ بزرگی را در سازماندهی روحانیون و روشنگری مردم یزد ایفا کرد. در پی ماجرای تصویب لایحه اصلاحی انجمن­ های ایالتی و ولایتی در مهر ماه سال 1341 توسط رژیم و موضع­ گیری حضرت‌ امام در مقابل آن‌، آیت ا... صدوقی نیز همراه با امام دست به افشای این موضوع و سازماندهی روحانیت و مردم یزد و اطراف آن جهت مقابله با این توطئه می‌زند.

آیت ا... صدوقی خود در این باره می‌فرمایند: «در سال 1341 که قضیه انجمن‌هـای ایالتی و ولایتی شروع شد من با امام‌خمینی (ره) تماس مستقیم داشتم و خیلی ­ها اینجا رفت ‌و آمد می‌کردند و مدیریت جمع کردن آقایان روحانیون و تلگراف کردن راجع به این انجمن‌ها تقریبا زیر نظر بنده بود. مجالس فوق العاده‌ای هم بود و تقریبا هر روز و هر شب، یک اجتماع روحانی تشکیل می‌شد الحمدا... در اثر سعی‌ و کوشش و فشار آقای خمینی دولت مجبور شد که این پیشنهاد را لغو کند.» (زندگی نامه خودنوشت آیت ا... صدوقی)

در ماجرای همه ­پرسی (رفراندوم) لوایح شش­گانه رژیم پهلوی (که از آن به انقلاب سفید تعبیر می­شد) و موضع­ گیری قاطع امام خمینی علیه آن، آیت ا... صدوقی نیز در یزد نقش هماهنگ کننـده خود را در بسیج مردم و روحانیت علیه این همه پرسی آغاز کرد. در ادامه در خصوص واقعه مدرسه فیضیه در ۲ فروردین سال ۱۳۴۲ آیت ا... صدوقی اعلامیه‌ای نوشت و آن را به امضا دیگر علما نیز رساند. طی این اعلامیه از اقدامات رژیم، چنین اعلام نفرت شده بود: «... ضرب و شتم و نهب و قتل عده ­ای از محصلین علوم دینیه در مدرسه فیضیه، قضیه ­ای نیست که زود از خاطر مسلمین محو و نابود شود و جراحات قلوب به مرور التیام پذیرد. اینک ضمن عرض همدردی، خاطر آقایان محترم را مستحضر می ­داریم که مادامی­که روح در بدن و نیم­ جانی در تن است، طبق تصمیمات علمای اعلام و راهنمایی­ های آیات عظام از هیچ­گونه اقدامی به منظور حفظ احکام و شعائر اسلام فروگذار نخواهیم کرد.» (موسوی، بی‌تا: ۱۲)

در پی دستگیری و بازداشت امام خمینی و وقوع قیام 15 خرداد سال 42، از جمله اقدامات علیه این اقدام رژیم مهاجرت دسته جمعی مراجع و علمای طراز اول قم و شهرستان­ها به تهران بود. این عده رسما از رژیم شاه، آزادی بی‌قید و شرط امام را خواستار شدند. از جمله علمای مهاجر آیت ا... محمد صدوقی بود، که در پی آن، ساواک اصفهان طی چند نامه و دستورالعمل به یزد مکرراً پیگیـر بازگشت آیت ا... صدوقی از تهران بوده، و دستور می‌دهد که به‌محض ورود ایشان به‌ یزد، تمام اعمال و رفتار وی تحت مراقبت شدید قرار گیرد.

به دنبال تصویب کاپیتولاسیون و موضع گیری شدید امام خمینی علیه آن و تبعید ایشان به ترکیه و عراق، آیت ا... صدوقی مبارزات وسیعی را آغاز کرد. بیانیه و اطلاعیه می­داد و به همراه اطلاعیه­ های امام به شهرهای دیگر می­ فرستاد و مردم و علما را به مبارزه دعوت می­ کرد.

با شعله ­ور شدن آتش انقلاب اسلامی در نیمه دوم سال 56 و وقوع قیام ۱۹ دی مردم قم و ۲۹ بهمن ۵۶ مردم تبریز، آیت ا... صدوقی ضمن پیامی، نوروز ۵۷ را عزای عمومی اعلام کرد: «سال نو با سفره‌های آغشته به خون بی­گناهان قم، تبریز و سایر شهرستان‌ها که برای دفاع از حریم مقدس قرآن و روحانیت قربانی شده ­اند؛ لذا مناسب است از برگزاری مراسم نوروز خودداری فرموده و به سوگ و ماتم شهیدان بنشینند.» (مجموعه اطلاعیه ­های سومین شهید محراب آیت­ ا... صدوقی از قبل از انقلاب تا شهادت، ۱۳۶۲: 33)

در پی برگزاری چهلم شهدای مردم تبریز در دهم فروردین 1357 در یزد که به دعوت آیت ا... صدوقی صورت گرفته بود، تعدادی از مردم شهر یزد به دست نیروهای امنیتی و عمال شاه به شهادت رسیدند.

در ماه­های آخر سال ۵۷ دولت به بازاریان پیشنهاد کرد که با انتخاب نمایند­ه­ای با دولت به مذاکره بنشینید. اما آیت ا... صدوقی در این خصوص بیانیه‌ای صادر کرد و این پیشنهاد را نوعی حیله شیطانی قلمداد کرد که دولت می­ خواهد بدین­وسیله میان صفوف انقلابیون رخنه کرده و با تفرقه میان آنان نتیجه­ گیری نماید. (بختیاری، ۱۳۷۸: ۲۵۵)

آیت ا... صدوقی در بحبوحه مبارزات انقلابی مردم در سال 57 در کنار آنها بسیار فعال بودند. در همین رابطه آیت ا... صدوقی در مناسبت­ها و وقایع حادث شده اعلامیه‌هایی را صادر می­ نمودند که از آن جمله می ­توان به این موارد اشاره کرد: اعلام عزای عمومی ۱۵ خرداد ۱۳۵۷، بیانیه تحریم جشن­ های نیمه شعبان، بیانیه به مناسبت واقعه سینما رکس آبادان، صدور اعلامیه علیه دولت آشتی ملی (دولت شریف امامی) و صدور بیانیه به مناسبت جمعه خونین ۱۷ شهریور ۱۳۵۷. (نورمحمدی، ۱۳۸۱: 100 به بعد)

از دیگر اقدامات و فعالیت ­های آیت ا... صدوقی می­توان به سفر ایشان به فرانسه و دیدار و گفتگو با امام خمینی و گرفتن آخرین توصیه ­ها از رهبر انقلاب و همچنین شرکت در تحصن علما در دانشگاه تهران که این تحصن در اعتراض به بسته شدن فرودگاه توسط بختیار انجام شده بود که بعد از تحصن فرودگاه بازگشایی شد، اشاره کرد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی آیت ا... صدوقی برای تدوین قانون اساسی راهی مجلس خبرگان شدند و بعد از آن به عنوان نماینده امام و امام جمعه یزد از سوی امام خمینی منصوب شدند. درایت و مدیریت ایشان باعث شد استان یزد از کمند توطئه ­ها دور بماند. ایشان در برهم چیدن خانه ­های تیمی منافقین نقش به سزایی داشتند. با شروع جنگ تحمیلی آیت ا... صدوقی با وجود کبر سن در جبهه حضور می­ یافتند و باعث شور و نشاط در جبهه ­ها می­ شدند. حضور ایشان در عملیات بیت المقدس و فتح خرمشهر همیشه در یادها زنده است.

آیت ا... صدوقی در مدت اقامتشان در یزد به اقدامات فرهنگی و عمرانی فراوانی دست زدند که می ‏توان به تعمیر ۱۸ مسجد، تاسیس و تعمیر ۱۹ مدرسه علوم دینی، تاسیس سازمان­ های خیریه و بنیاد صدوق قم به مساحت ۲۲۰ هزار متر مربع و ... اشاره نمود.

شهادت

آیت ا... صدوقی به دلیل تاثیرگذاری فراوان در جریان انقلاب، به شدت مورد خشم دشمنان انقلاب قرار داشت و چند بار نیز مورد سوء قصد قرار گرفت. سرانجام ایشان در یازدهم تیر1360 مصادف با دهم ماه مبارک رمضان 1402 بعد از نماز جمعه مورد حمله انتحاری مزدور منافقین محمدرضا ابراهیم‌زاده قرار گرفت و در سن 75 سالگی به شهادت رسید که به شیخ الشهدای محراب نیز لقب گرفت.در این حادثه علاوه بر شهید آیت‌ا... صدوقی، تعدادی از پاسداران محافظ ایشان مجروح شدند و سه نفر از نمازگزاران نیز به شهادت رسیدند.

پژوهش خبری // گروه سیاسی