روایتی از نقش مساجد در سازماندهی حرکت‌های مردمی

به گزارش خبرگزاری صداوسیما، مرکز اصفهان؛ این پایگاه‌های اجتماعی در جریان ناآرامی‌های اخیر به‌صورت هدفمند مورد هتک حرمت و حمله عناصر مسلح قرار گرفتند؛ رخدادی که بار دیگر جایگاه اثرگذار این نهاد اجتماعی ـ دینی را برجسته کرد.

مسجد در تاریخ معاصر ایران، صرفاً یک مکان عبادی نبوده است؛ بلکه نهادی اجتماعی، فرهنگی و تربیتی به شمار می‌آید که در بزنگاه‌های حساس، نقشی تعیین‌کننده ایفا کرده است. از سال‌های منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی، مساجد به پایگاه انتقال پیام، آگاهی‌بخشی و سازماندهی حرکت‌های مردمی تبدیل شدند و سهمی انکارناپذیر در شکل‌گیری و پیروزی انقلاب داشتند.

با آغاز جنگ تحمیلی، این نقش اجتماعی وارد مرحله‌ای تازه شد. مساجد به مراکز پشتیبانی جبهه‌ها بدل شدند؛ از اعزام نیرو‌های داوطلب و جمع‌آوری کمک‌های مردمی گرفته تا ایجاد پشتوانه معنوی برای خانواده‌های رزمندگان. در بسیاری از محلات، فعالیت‌های پشتیبانی جنگ، حول محور مسجد سامان می‌یافت و پیوند مردم با جبهه‌ها از همین بستر تقویت می‌شد.

در دهه‌های بعد نیز، نقش مساجد محدود به مناسک عبادی نماند. در بحران‌های اجتماعی و اقتصادی، از جمله در دوران شیوع ویروس کرونا، مساجد بار دیگر به میدان آمدند. توزیع بسته‌های معیشتی، شناسایی خانواده‌های آسیب‌دیده، کمک به بیماران و حمایت از اقشار کم‌برخوردار، بخشی از کارکرد اجتماعی مساجد در این دوره بود؛ اقداماتی که اغلب بی‌هیاهو و مبتنی بر اعتماد مردمی انجام شد.

از دیگر کارکرد‌های مهم مسجد، نقش تربیتی و آموزشی آن است. بسیاری از نوجوانان و جوانان، نخستین تجربه‌های مسئولیت‌پذیری اجتماعی، فعالیت جمعی و آموزش‌های دینی و فرهنگی را در فضای مسجد تجربه کرده‌اند. کلاس‌های آموزشی، جلسات فرهنگی و حلقه‌های تربیتی، مسجد را به نهادی آینده‌ساز تبدیل کرده است؛ نهادی که در کنار خانواده و مدرسه، در شکل‌گیری هویت نسل‌ها نقش‌آفرین بوده است.

همین کارکرد‌های چندلایه، مسجد را به یکی از نماد‌های پیوند اجتماعی و هویت دینی در جامعه ایران تبدیل کرده است. با این حال، در جریان ناآرامی‌های اخیر، گزارش‌های میدانی و مستندات منتشرشده نشان می‌دهد که برخی مساجد و اماکن مذهبی، به‌صورت هدفمند مورد حمله و هتک حرمت عناصر مسلح و سازمان‌یافته قرار گرفتند؛ اقداماتی که در مواردی با بی‌احترامی به قرآن کریم همراه بود.

تحلیلگران معتقدند این حملات را نمی‌توان صرفاً در چارچوب خشونت‌های پراکنده یا واکنش‌های هیجانی تحلیل کرد. هدف قرار گرفتن مساجد فعال و اثرگذار، نشان‌دهنده تلاش برای ایجاد رعب و دلهره و تضعیف یکی از کانون‌های اصلی انسجام اجتماعی است؛ نهادی که در طول سال‌ها، هم نقش آرام‌کننده در بحران‌ها داشته و هم بستری برای مشارکت مردمی فراهم کرده است.

با وجود این، شواهد میدانی نشان می‌دهد که این اقدامات به نتیجه مورد نظر عاملان آن نرسیده است. در موارد متعددی، مساجدی که مورد آسیب قرار گرفتند، بار دیگر به محل اجتماع مردم تبدیل شدند و حضور مردمی در این اماکن، پیام روشنی از تداوم کارکرد اجتماعی مسجد مخابره کرد.

مرور نقش تاریخی مساجد از ابتدای انقلاب اسلامی تاکنون نشان می‌دهد که این نهاد، هر زمان فعال بوده، به تقویت همبستگی اجتماعی و مشارکت مردمی کمک کرده است. به نظر می‌رسد هدف قرار گرفتن مساجد در ناآرامی‌های اخیر نیز، بیش از هر چیز، بیانگر درک نقش مؤثر و جایگاه راهبردی این نهاد در جامعه ایران باشد؛ نقشی که با تهدید و خشونت، نه‌تنها کمرنگ نشده، بلکه بار دیگر در معرض توجه افکار عمومی قرار گرفته است.