روزی که ایران با «امید» فضا را فتح کرد

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما؛در تقویم جمهوری اسلامی ایران  روزی به‌عنوان «روز فناوری فضایی» ثبت شده است؛ روزی که یادآور یکی از مهم‌ترین دستاورد‌های راهبردی کشور در حوزه علم و فناوری به شمار می‌آید. در چنین روزی، چهاردهم بهمن‌ماه، نخستین ماهواره کاملاً ایرانی با نام «امید» با موفقیت در مدار زمین قرار گرفت؛ ماهواره‌ای که طراحی، ساخت و تجهیز تمامی زیرسامانه‌های آن به‌طور کامل در صنایع الکترونیک و مراکز علمی داخلی انجام شده بود.

ساخت ماهواره تحقیقاتی «امید» از ۱۵ اسفند ۱۳۸۴ آغاز شد و طی حدود دو سال، با اتکا به توان متخصصان داخلی به مرحله بهره‌برداری رسید. سرانجام در بهمن‌ماه ۱۳۸۷، این ماهواره به‌وسیله ماهواره‌بر «سفیر» ـ که آن نیز حاصل طراحی و ساخت متخصصان ایرانی بود ـ از پایگاه فضایی سمنان به فضا پرتاب شد.

این رویداد تاریخی، هم‌زمان با سی‌اُمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی در ۱۴ بهمن ۱۳۸۷ رقم خورد؛ تقارنی معنادار که پیام روشنی از پیوند انقلاب اسلامی با استقلال علمی و فناورانه ایران به همراه داشت. با این پرتاب موفق، جمهوری اسلامی ایران رسماً از سال ۱۳۸۸ به جمع کشور‌های دارای توانمندی بومی پرتاب ماهواره پیوست و وارد «باشگاه جهانی فضا» شد.

پرتاب ماهواره «امید» تنها یک موفقیت فنی نبود، بلکه نماد عزم ملی برای پیمودن پله‌های پیشرفت در سخت‌ترین شرایط بود؛ موفقیتی که مصداقی عینی از حدیث معروف پیامبر اکرم (ص) درباره ایرانیان را تداعی کرد: «اگر علم در ثریا باشد، مردانی از سرزمین فارس به آن دست خواهند یافت.»

این دستاورد در شرایطی محقق شد که ایران هم‌زمان تحت شدیدترین فشار‌های سیاسی و اقتصادی قرار داشت. تنها یک سال پیش از پرتاب ماهواره «امید»، در فوریه ۲۰۰۸ (بهمن ۱۳۸۶)، اتحادیه اروپا به بهانه تلاش ایران برای دستیابی به سلاح هسته‌ای، تحریم‌های گسترده‌ای را اعمال کرد که بر اساس آن، تمامی اعضا از ارسال هرگونه قطعه، تجهیزات و فناوری دارای کاربرد موشکی و هسته‌ای به ایران منع شدند.

ریشه‌های برنامه فضایی ایران؛ از سازندگی تا اقتدار

تلاش ایران برای ورود به عرصه فضا به اوایل دهه ۱۳۷۰ بازمی‌گردد؛ دوره‌ای که کشور پس از عبور از جنگ تحمیلی هشت‌ساله و پذیرش آتش‌بس، وارد مرحله بازسازی و سازندگی شد. در این مقطع، آغاز پروژه‌های تحقیقاتی فضایی در دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی کشور در دستور کار قرار گرفت.

در میانه دهه ۱۳۷۰، طراحی و ساخت ماهواره‌های سبک آزمایشی با هدف آزمون فناوری‌های ارتباطی و سامانه‌های کنترل مدار آغاز شد و در اواخر این دهه، این پروژه‌ها توسعه یافت. هم‌زمان، ایران مسیر بومی‌سازی فناوری ماهواره‌بر‌ها را نیز دنبال کرد و در اوایل دهه ۱۳۸۰، طراحی و آزمایش ماهواره‌بر‌هایی مانند «سفیر» برای پرتاب ماهواره‌های سبک به مدار زمین به نتیجه رسید.

ماهواره «امید»؛ مأموریتی فراتر از فناوری

ماهواره «امید» از نوع ماهواره‌های سبک تحقیقاتی بود که با اهدافی مشخص در مدار زمین قرار گرفت؛ از جمله برقراری ارتباط متقابل بین ماهواره و ایستگاه زمینی، تعیین دقیق مشخصات مداری و انجام عملیات تله‌متری برای ارزیابی عملکرد زیرسامانه‌ها. این مأموریت، سنگ‌بنای توسعه نسل‌های بعدی ماهواره‌های ایرانی را فراهم کرد.

استمرار پیشرفت؛ از «امید» تا ده‌ها ماهواره بومی

از سال ۱۳۸۷ تاکنون، جمهوری اسلامی ایران در مدت حدود ۱۷ سال، نزدیک به ۳۰ ماهواره با مأموریت‌های متنوع علمی، تحقیقاتی، سنجشی و ارتباطی را با موفقیت طراحی و به فضا پرتاب کرده است. به گفته رئیس سازمان فضایی ایران، تعداد مشابهی از ماهواره‌ها نیز با طراحی‌های پیشرفته‌تر در مراحل مختلف ساخت قرار دارند.

با تحقق این دستاوردها، ایران به‌عنوان نهمین کشور جهان که به توانمندی بومی ارسال ماهواره به فضا دست یافته، جایگاه خود را در معادلات فناوری تثبیت کرده است.

تحریم؛ مانع یا محرک؟

مسیر دستیابی به این موفقیت‌ها هرگز هموار نبوده است. تحریم‌های ایالات متحده و اتحادیه اروپا از دهه ۱۳۷۰ به‌تدریج تشدید شد و محدودیت‌های گسترده فناوری، بانکی و تجاری، دسترسی ایران به تجهیزات پیشرفته و همکاری‌های بین‌المللی را با چالش مواجه کرد. اگرچه این تحریم‌ها به‌طور مستقیم برنامه فضایی را هدف قرار نداده بودند، اما تأثیرات غیرمستقیم و جدی بر آن گذاشتند.

در سال ۲۰۱۹ نیز وزارت خزانه‌داری آمریکا، پس از دستاورد‌های جدید فضایی ایران، شرکت‌ها و افراد مرتبط با فناوری‌های پرتاب را تحریم کرد و به‌صراحت اعلام نمود که اجازه نخواهد داد ایران «به بهانه فعالیت‌های فضایی» توانمندی‌های موشکی خود را توسعه دهد. این موضع‌گیری‌ها، در واقع اعترافی آشکار به پیوند قدرت علمی ایران با ارتقای قدرت راهبردی آن بود.

ایران؛ الگویی فراتر از مرز‌ها

با وجود ده‌ها تحریم در حوزه‌های مختلف، ماشین پیشرفت جمهوری اسلامی ایران متوقف نشد. امروز ایران در حوزه فضایی به فناوری‌هایی دست یافته که طبق اظهارات مسئولان، در برخی مدار‌های خاص، جزو چهار کشور برتر جهان محسوب می‌شود. این دستاورد‌ها نتیجه هم‌افزایی میان دولت‌ها، نیرو‌های مسلح، مراکز دانشگاهی و شرکت‌های دانش‌بنیان است؛ الگویی از همکاری ملی که ادامه آن می‌تواند موفقیت‌های بزرگ‌تری را رقم بزند.

جمع‌بندی

۱۴ بهمن، تنها یادآور پرتاب یک ماهواره نیست؛ بلکه نماد پیروزی اراده ملی بر فشار‌های خارجی و گواهی روشن بر این واقعیت است که جمهوری اسلامی ایران، علیرغم تحریم‌ها و دشمنی‌های همه‌جانبه، توانسته است به یکی از بازیگران مهم عرصه فناوری فضایی تبدیل شود. تجربه ایران امروز نه‌تنها یک دستاورد ملی، بلکه نقطه امید و الهام برای کشور‌هایی است که در پی استقلال، پیشرفت و رهایی از سلطه نظام یک‌جانبه جهانی هستند.

پژوهشگر و نویسنده: طیبه السادات حسینی