«بالا و پایین» یا «زیاد و کم» ؟

به گزارش خبرگزاری صداوسیما، علی اصغر حمیدفر گفت: یکی از مواردی که در بسیاری از کتاب‌ها و جزوات نگارش و ویرایش مطرح می‌شود، پرهیز از به‌کاربردن «بالا» به‌جای «زیاد» و «پایین» به‌جای «کم» است. دلیلی هم که برای آن مطرح می‌شود آن است که در زبان انگلیسی، دو واژۀ «High» و «Down» به‌ترتیب در معنای «زیاد» و «کم» نیز هستند، اما این معناها از معادل‌های فارسی آن‌ها یعنی «بالا» و «پایین» مستفاد نمی‌شود.

این پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی افزود: با این استدلال، استفاده از دو واژۀ مذکور در معنای «زیاد» و «کم» در شمار گرده‌برداری دسته‌بندی می‌شود و درنتیجه، همواره چنین استفاده‌ای از این دو واژه، ناروا و نادرست قلمداد شده است.اما آیا در زبان انگلیسی «زیاد» و «کم» جزو معانی قاموسی «High» و «Down» هستند یا مجازاً در این معناها به کار می‌روند؟ پاسخ به این پرسش با مرور مطلبی با عنوان «استعاره های جهتی ـ فضایی» در کتاب استعاره هایی که با آن ها زندگی می کنیم اثر جورج لیکاف و توماس جانسون (انتشارات آگاه، ترجمۀ جهانشاه میرزابیگی، 1397: 23-33) روشن می‌شود.

به گفته حمیدفر، از نظر لیکاف و جانسون «استعاره‌های جهتی، مفهومی از سمت‌گیری فضایی به دست می‌دهند ... این سمت‌گیری‌های فضایی اختیاری نیستند، در تجربۀ فیزیکی ـ فرهنگی ما ریشه دارند ... ما به‌عنوان نمونه به استعاره‌های فضاییِ بالا ـ پایین نگاهی خواهیم انداخت ... در هر مورد، دراین‌باره که هر مفهومِ استعاری چگونه ممکن است از تجربۀ فیزیکی ـ فرهنگی ما برخاسته باشد، اشارۀ مختصری خواهیم کرد.»

حمیدفر افزود: این نویسندگان، سپس به مصداق‌هایی اشاره می‌کنند که «بالا» و «پایین» در معنایی غیر از معنای اولیۀ خود به کار رفته اند. چند مورد از عنوان‌هایی که مطرح کرده و برای آن‌ها شرح و توضیحی به دست داده‌اند ازاین‌قرارند: «شادی بالاست؛ غم پایین است»، «هشیار و آگاه بالاست؛ ناآگاه پایین است»، «سلامتی و زندگی بالا هستند؛ بیماری و مرگ پایین» و...

به گفته این پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی، بنا بر استدلال لیکاف و جانسون، واژه‌های «High» و «Down» (یا واژگان نزدیک به آن‌ها مانند «Up» و «Low») در زبان انگلیسی دقیقاً به معنای «بالا» و «پایین» هستند و استفاده از آن‌ها در معناهای «زیاد» و «کم» نوعی مَجاز است که ذیل استعارۀ مفهومی (Conceptual metaphor) دسته‌بندی می‌شود.

حمیدفر گفت: با توجه به اینکه در فرهنگ ایرانی نیز عمدتاً «بالا» دلالت بر امور مثبتی همچون فراوانی و نیرومندی و سلامتی و... دارد و در مقابل، «پایین» معنای کاستی و ضعف و... را تداعی می‌کند، استفاده از این دو واژه در معنای «زیاد» و «کم» چندان هم ناپسند نیست و ضرورتی ندارد در این مورد سختگیری شود.

این پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی گفت: برخی واژگان و اصطلاحات و عبارات بسیار کهن ایرانی نیز این سخن را تأیید می‌کنند؛ مثال‌هایی همچون «سربلند»، «سرفراز»، «سربه‌فلک‌کشیده»، «دست بالای دست» و... نشان می‌دهند که از دیرباز، در فرهنگ ایرانی نیز «بالا» مجازاً در معنای بیشی و فزونی و نیکی و مانند این‌ها تلقی می‌شده است؛ همچنین، مثال‌هایی مانند «دون‌پایه»، «پیش‌پاافتاده» و... نیز آشکار می‌کنند که در فرهنگ ایرانی هم همچون بسیاری فرهنگ‌های دیگر، «پایین» مجازاً در معنای اندک، ضعیف، ناچیز و... کاربرد داشته است.