چرا باید نمایشگاه مجازی کتاب تهران را برگزار کرد؟

به گزارش خبرگزاری صداوسیما، محمدرضا شیرزادی؛ معاون برنامه‌ریزی و توسعه منابع سازمان مشاوران متخصصان ملل اسلامی (اینسکو) در یادداشتی به ضرورت برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب تهران پرداخته است. متن این یادداشت را در ادامه بخوانید: 

پس از تجربه دوران جنگ و در شرایطی که آتش‌بس ناپایدار برقرار شده است، جامعه ایران با لایه‌های متعددی از آسیب‌ها روبه‌روست. آسیب‌های اقتصادی، زیرساختی، روحی و اجتماعی همگی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. در چنین شرایطی تصمیم به برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب تهران، معنا‌های متعدد پیدا می‌کند. این یادداشت تلاش دارد تا با تمرکز بر دو محور اصلی یعنی اقتصاد نشر و تاب‌آوری فرهنگی، فواید این شکل از برگزاری را در شرایط کنونی بررسی کند.

نمایشگاه مجازی و صرفه‌جویی در منابع اقتصادی کشور

به طور کل یکی از نخستین و آشکارترین فواید برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب، کاهش چشمگیر هزینه‌های جانبی است. در شرایط پساجنگ که کشور با کسری بودجه ناشی از مخارج جنگی و همچنین کاهش درآمد‌های ناشی از اختلال در تولید و تجارت مواجه است، هر ریال صرفه‌جویی شده می‌تواند در مسیر‌های دیگری مانند بازسازی زیرساخت‌ها، درمان جانباختگان یا حمایت از خانواده‌های آسیب‌دیده هزینه شود. برگزاری نمایشگاه مجازی این امکان را فراهم می‌کند که بودجه محدود فرهنگی مستقیماً در مسیر حمایت از ناشران، تخفیف به خریداران و تولید محتوا به کار گرفته شود.

از سوی دیگر ناشران نیز در این الگوی جدید، هزینه‌های سنگین حمل کتاب، بیمه محموله‌ها در مسیر‌های ناامن، اجاره غرفه و ... را نخواهند داشت. بسیاری از ناشران کوچک و متوسط که پس از جنگ با کاهش شدید نقدینگی مواجه شده‌اند، امکان حضور در یک نمایشگاه حضوری را به هیچ وجه نخواهند داشت. اما حضور مجازی با هزینه بسیار کمتر، به آنها اجازه می‌دهد بدون تحمل فشار مالی اضافی، در رویداد با اهمیت سالانه صنعت نشر حضور پیدا کنند.

دسترسی برابر و کاهش هزینه‌های مخاطب

در نمایشگاه حضوری، خانواده‌ای که در سیستان و بلوچستان، خوزستان، آذربایجان غربی یا هر استان مرزی دیگری زندگی می‌کند، برای خرید کتاب باید هزینه سنگین سفر به تهران، اسکان و رفت‌وآمد را تقبل می‌کردند. اکنون چند سالی است که با افزودن بخش مجازی به این رویداد امکان حضور این خانواده‌ها در مناطق دوردست از مرکز نیز فراهم شده است و یک شهروند در چابهار، زاهدان، اهواز یا کرمانشاه می‌تواند از تمام امکانات نمایشگاه استفاده کند. ارسال کتاب به سراسر کشور با استفاده از سیستم پست نیز بر سهل‌تر شدن این امکان دسترسی افزوده است. علاوه بر این شکل مجازی امکان خرید لحظه به لحظه و بدون نیاز به حضور فیزیکی در ترافیک و شلوغی را فراهم می‌کند. خانواده‌هایی که هنوز نگران بمباران‌های مجدد یا حملات غافلگیرکننده هستند، ترجیح می‌دهند از خانه خرید کنند. این امنیت روانی را نمی‌توان با هیچ عدد و رقمی اندازه‌گیری کرد.

تاب‌آوری اقتصادی صنعت نشر در شرایط بحران

صنعت نشر ایران در سال‌های پیش از جنگ، با چالش‌هایی مانند گرانی کاغذ مواجه بود. جنگ تحمیلی جدید، ضربات دیگری نیز به این صنعت وارد کرده است. در چنین شرایطی برگزاری نمایشگاه مجازی به مثابه یک خط حمایت از صنعت نشر عمل می‌کند. این رویداد یک بازار بزرگ و متمرکز را در فضای دیجیتال ایجاد می‌کند که در آن ناشران می‌توانند بدون نگرانی از آسیب‌های فیزیکی محصولات خود را عرضه کنند. فروش اینترنتی در بستر نمایشگاه مجازی، چرخه درآمدزایی ناشران را به حرکت درمی‌آورد و به آنها امکان می‌دهد تا نقدینگی مورد نیاز برای تجدید چاپ، پرداخت حقوق مؤلفان و خرید کاغذ را تأمین کنند.

از منظری کلان‌تر، ادامه برگزاری رویداد‌های فرهنگی مهم مانند نمایشگاه کتاب، نشان می‌دهد که صنعت نشر به عنوان یک اکوسیستم اقتصادی، حتی در بدترین شرایط از کار نمی‌افتد. این پیام به سرمایه‌گذاران، نویسندگان و کارکنان این صنعت منتقل می‌شود که کسب‌وکار کتاب تعطیل‌شدنی نیست. این همان معنای تاب‌آوری اقتصادی است: توانایی ادامه فعالیت در شرایط فشار و بحران.

تاب‌آوری فرهنگی و نقش نمایشگاه مجازی در تداوم حیات اجتماعی

اقتصاد نشر تنها یک سوی ماجراست. سوی دیگر کارکرد‌های نمادین و اجتماعی نمایشگاه کتاب است. نمایشگاه کتاب تهران در فرهنگ ایرانی همیشه فراتر از یک بازار فروش بوده است. این رویداد هر سال نماد آغاز بهار فرهنگی، فضایی برای ملاقات اهالی قلم و فرصتی برای خانواده‌ها جهت گذراندن یک روز فرهنگی بود. در شرایط آتش‌بس ناپایدار، مردم تشنه بازگشت به همین نشانه‌های زندگی عادی هستند.

تعطیل کردن نمایشگاه به دلیل شرایط جنگی، پیام ناخواسته‌ای به جامعه می‌فرستد: همه چیز متوقف شده، حتی کتاب و فرهنگ. برگزاری نمایشگاه مجازی این پیام را اصلاح می‌کند و می‌گوید زندگی فرهنگی ادامه دارد. نمایشگاه مجازی به خانواده‌ها اجازه می‌دهد دور هم جمع شوند، پای لپ‌تاپ یا تبلت بنشینند، کتاب انتخاب کنند و درباره خرید آن صحبت کنند. این کنش ساده، بازسازی کوچکی از همان آیین‌های اجتماعی پیش از جنگ است.

تاب‌آوری فرهنگی یعنی جامعه در برابر ضربه‌های سنگین، هویت و مناسک خود را حفظ کند. نمایشگاه کتاب یکی از همین مناسک ملی است. برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب، انعطاف‌پذیری فرهنگی جامعه ایران را نشان می‌دهد. وقتی نمی‌توانیم در یک فضای بزرگ و شلوغ جمع شویم، در فضای مجازی جمع می‌شویم. این توانایی برای بازتعریف مناسک در قالب جدید، یکی از مؤلفه‌های اصلی جوامعی است که در طول تاریخ خود بار‌ها با بحران‌های بزرگ روبه‌رو بوده‌اند.

مزیت‌های خاص شکل مجازی برای التیام و بازسازی

شکل مجازی، امکاناتی را فراهم می‌کند که در شکل حضوری وجود ندارد. یکی از این امکانات، قابلیت ضبط و بازپخش برنامه‌هاست. در نمایشگاه حضوری، اگر یک نشست نویسندگان را از دست می‌دادید، دیگر قابل جبران نبود. اما در نمایشگاه مجازی، تمام نشست‌ها، کارگاه‌ها و گفت‌و‌گو‌ها ضبط و برای استفاده بعدی در دسترس خواهند بود. خانواده‌هایی که در روز برگزاری یک برنامه خاص، امکان اتصال به اینترنت را ندارند، می‌توانند بعداً آن را ببینند.

امکان دیگر، شخصی‌سازی تجربه است. هر مخاطب می‌تواند بر اساس علاقه خود، مسیر حرکت در نمایشگاه را طراحی کند. یک مادر بدون نیاز به همراه بردن کودک خردسال میان جمعیت، می‌تواند از خانه به غرفه ناشران حوزه کودک سر بزند. یک پژوهشگر می‌تواند بدون اتلاف وقت برای رفت‌وآمد میان غرفه‌ها، همه ناشرانی را که در حوزه تخصصی او کتاب منتشر می‌کنند، در کمتر از یک ساعت مرور کند.

از منظر روانشناختی، این کنترل و انتخاب شخصی، عاملی برای کاهش اضطراب است. در شرایط پساجنگ که بسیاری از مردم احساس بی‌کنترلی بر زندگی خود دارند، فرصت تصمیم‌گیری مستقل درباره نحوه خرید کتاب می‌تواند یک تجربه بازتوانی کوچک، اما معنادار باشد. به همین ترتیب، امکان خرید ناشناس بدون مواجهه با دیگران، برای کسانی که هنوز آثار روحی جنگ را حمل می‌کنند، یک مزیت قابل توجه محسوب می‌شود.

بی‌تردید، شکل مجازی محدودیت‌هایی هم دارد. نبود امکان لمس و ورق زدن کتاب، دشواری مرور تصادفی عناوین جدید، کاهش تعاملات چهره به چهره میان نویسندگان و مخاطبان و وابستگی کامل به اینترنت پایدار از جمله این محدودیت‌ها هستند. در شرایط آتش‌بس ناپایدار، احتمال قطعی‌های مکرر اینترنت یا اختلال در شبکه نیز وجود دارد که می‌تواند تجربه کاربری را مختل کند.

با این حال تجربه سال‌های گذشته از برگزاری نمایشگاه‌های مجازی نشان داده است که بسیاری از این محدودیت‌ها قابل مدیریت هستند. برای جبران نبود امکان ورق زدن، ناشران می‌توانند نمونه صفحات بیشتری را به صورت رایگان در دسترس بگذارند. برای جبران کاهش تعاملات، می‌توان جلسات پرسش و پاسخ زنده آنلاین برگزار کرد. برای مقابله با قطعی اینترنت، می‌توان محتوای مهم را از قبل در پلتفرم‌های جایگزین مانند رادیو و تلویزیون پخش کرد.
مهم‌تر از همه، باید پذیرفت که نمایشگاه مجازی بهترین گزینه در دسترس در شرایط کنونی است. 

نقشی غیرقابل انکار در بازگرداندن حس عادی بودن زندگی به مردم

برگزاری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران در شرایط آتش‌بس ناپایدار پس از جنگ، یک تصمیم چندبعدی با فواید قابل توجه در دو حوزه اقتصاد و تاب‌آوری است. از منظر اقتصادی این شکل از برگزاری هم برای دولت صرفه‌جویی مالی به همراه دارد و هم برای ناشران و مخاطبان. از منظر تاب‌آوری، نمایشگاه مجازی نشان می‌دهد که صنعت نشر و فرهنگ ایرانی قادر به ادامه حیات در سخت‌ترین شرایط است و آئین‌های ملی مانند نمایشگاه کتاب، حتی در قالب جدید خود، می‌توانند نقش مهمی در بازگرداندن حس عادی بودن به زندگی مردم ایفا کنند.