تا قبل از انقلاب اسلامی

آغاز روابط دو کشور به دوران اشکانیان باز می‌گردد. تا قبل از دوران مدرن روابط فرهنگی بارزترین وجهه روابط دو کشور بود[2]. سال1264 شمسی چهار سال پس از آنکه ایتالیا به وحدت و استقلال ملی دست یافت، سفارتخانه های دو کشور گشایش یافت. گرچه پس از اشغال ایران توسط متفقین، روابط ایران با ایتالیا و دیگر کشورهای محور، به‌طورمقطعی قطع شد؛ اما پس از پایان جنگ جهانی دوم مجدداً از سرگرفته شد.

فروردین 1338 فعالیت شرکت‌های ایتالیایی در ایران آغاز شد. از سال 1353 نیز کمیسیون مشترک ایران و ایتالیا برای همکاری‌های اقتصادی آغاز به‌کار کرد[3].

پس از انقلاب اسلامی

هم‌زمان با پیروزی انقلاب اسلامی، افکار عمومی ایتالیا به‌خصوص گروه‌های چپ، راهپیمایی‌هایی در طرف‌داری از ایران ترتیب دادند، اما با اوج‌گیری تنش در مناسبات ایران با امریکا، ایتالیا با امریکا هم‌آواز شد و در تحریم‌های اقتصادی غرب علیه ایران شرکت کرد که تیرگی روابط دو کشور را به صورت مقطعی در پی داشت. با توجه به نیاز متقابل به حفظ روابط اقتصادی و تجاری، طرفین سعی کرده‌اند به‌رغم وجود تحریم، قراردادهای گذشته خود را به اجرا درآورند. اگرچه ایتالیا در مجامع بین‌المللی با توجه به پیوند‌های اساسی‌اش با غرب در بسیاری از مواقع به‌نفع جمهوری اسلامی ایران رای نداده است، ولی در مقام مقایسه با دیگر کشورها، به‌طورنسبی سعی کرده است مواضع خود را به‌شکلی توجیه نماید و بانی مخالفت با جمهوری اسلامی ایران نباشد.

در دوران جنگ تحمیلی، ایتالیا با وجودِ داشتن پروژه‌ها و طرح‌های مشترک و متعدد عمرانی با عراق و داشتن مبادلات گسترده تجاری با آن کشور، اعلام بی‌طرفی نمود و از هرگونه اظهارنظر صریح در این رابطه خودداری کرد و موضع‌گیری‌های خود را در چارچوب جامعه اروپا نشان داد. اگرچه ایتالیا در رابطه با کاربرد سلاح‌های شیمیایی توسط عراق در جنگ تحمیلی، این عمل جنایت‌کارانه را محکوم کرد ولی در دیگر موارد نقض مقررات بین‌المللی علیه ایران سکوت اختیارکرد. با خاتمه جنگ تحمیلی و آغاز دوران سازندگی، کمپانی‌های ایتالیایی تلاش کردند جایگاه مناسبی را در پروژه‌های زیربنایی و ساختاری جمهوری اسلامی ایران به‌ویژه در زمینه‌های انرژی و فنی به‌خود اختصاص دهند. در این دوران همکاری‌های تجاری و اقتصادی بین دو کشور اوج گرفت. اولین کمیسیون مشترک اقتصادی دو کشور در سال ۱۳۶۷ در تهران تشکیل شد و هفتمین دور آن نیز در سال 1383 در تهران برگزار شده است. پس از طرح ایده گفت‌وگوی تمدن‌ها از سوی جمهوری اسلامی ایران، ایتالیا در زمره کشورهایی قرار گرفت که از ایده مذکور استقبال کرد اما اقدام ویژه‌ای حهت عملیاتی‌ساختن آن به‌عمل نیاورد. [4]

روابط اقتصادی

بعد از انقلاب اسلامی روند همکاری‌های اقتصادی دو کشور سیر صعودی به‌خود گرفت و حجم مبادلات دو کشور از سال 1999 تا 2011 میلادی تقریباً سه برابر شد؛ به‌طوری‌که از حدود دو میلیارد یورو در سال 1999 به نزدیک به 7 میلیارد یورو در پایان سال 2010 رسید و ایتالیا به اولین شریک تجاری جمهوری اسلامی ایران در اتحادیه اروپا تبدیل شد^[5].

ایتالیا حدود 13 درصد نفت خود را از ایران تامین می کند و ایران به عنوان چهارمین صادرکننده بزرگ نفت به این کشور محسوب می شود. شرکت نفتی «انی» یکی از مهم ترین شرکت های ایتالیایی محسوب می شود که در پروژه هایی مانند توسعه فازهای 4 و 5 پارس جنوبی و میادین نفتی دارخوین مشارکت کرده و قصد دارد با رفع تحریم، به بازار ایران بازگردد^[6].

ایران همچنین بازار مهمی برای ایتالیا بوده است. شرکت بیمه اعتباری ساچه اخیرا در گزارشی اعلام کرد که از نخستین سال تحریم علیه ایران صادرات ایتالیا 19 درصد کاهش پیدا کرد و سپس به 25 درصد رسید. تحریم ها از سال 2006 میلادی 15 میلیارد یورو به اقتصاد ایتالیا زیان زد که 60 درصد این زیان تنها در سال های 2011 تا 2013 بود. ایتالیا که درگیر بدهی های عمومی، رکود و بحران اقتصادی است، بی صبرانه در انتظار لغو تحریم ها برای ورود به بازار پرسود ایران و رسیدن به فرصت های جدید اقتصادی برای شرکت هایی است که ادامه حیات آنان در گرو صادرات است^[7].

ایتالیا و تحریم ایران

ایتالیا در دوران تحریم ها نیز در ایران کار کرد^[8]. در سال‌های اخیر مناسبات دوجانبه به‌رغم اتخاذ مواضع خصمانه از سوی غرب در قبال برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز جمهوری اسلامی ایران، در سطح مطلوبی قرار داشته و هیأت‌های عالیه‌رتبه‌ای در سطوح ریاست جمهوری، معاون رییس جمهور و وزرای خارجه بین دو کشور تبادل شده است. روند همکاری‌های اقتصادی و بازرگانی فی‌مابین افزایش یافته و علاوه بر تبادل هیأت‌های مختلف، سمینارهایی برای تقویت همکاری‌های دو طرف در کلیه زمینه‌های اقتصادی، تجاری، فنی و صنعتی در پایتخت‌های دو کشور برگزار شده است که جدیدترین مورد آن سمینار آشنایی با فرصت‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری ایران در شهرهای رم و میلان در اسفند 1389 بوده است^[9] . هر چند برخی از صنایع مهم ایتالیا از قبیل فولاد و نساجی به‌تدریج به بازار ایران راه پیدا کرده‌اند، ولی بخش عمدۀ مبادلات دو کشور بر پایه همکاری‌های نفتی استوار بوده است^[10].

موافقت‌نامه‌ها و تبادل سیاسی

از بدو مناسبات دیپلماتیک بین دو کشور تاکنون، بیش از 25 موافقت‌نامه، و یادداشت تفاهم همکاری در زمینه‌های مختلف سیاسی، توریستی، فرهنگی، هنری، دانشگاهی، مبارزه با جرایم سازمان‌یافته و مواد مخدر، اقتصادی و تجاری بین دو کشور امضا شده و در حال اجراست. در طول این مدت، ایران بیش از 47 سفیر و کاردار به ایتالیا اعزام کرده و دولت ایتالیا نیز تقریباً به همین تعداد سفیر و نماینده عالی‌رتبۀ سیاسی در ایران داشته است.[11]

روابط تا قبل از دوران مدرن^[12]

گفته می شود آغاز روابط دو جانبه در زمان ارغون شاه (ایلخان مغول) در اواخر قرن 13 میلادی میلادى، بوده است. "اما امیل لوسوئور" استاد فرانسوى دانشکده حقوق دانشگاه تهران در یادداشت هاى خود درباره ایران که در پاریس به چاپ رسیده است، نخستین آشنایى عملى ایرانیان و فرانسویان را مربوط به قرن پانزدهم میلادى مى داند.

مقارن با زمامدارى صفویان روابط ایران و فرانسه توسعه یافت. در دوران شاه سلیمان صفوى نخستین قرار داد بازرگانى و گمرکى بین دو کشور به امضا رسید. از زمان آغاز جمهورى سوم فرانسه روابط دوستانه دو کشور ادامه یافت و ناصرالدین شاه قاجار سه بار به این کشور مسافرت کرد. در زمان صدارت امیرکبیر در ایران نیز نخستین مرکز آموزش عالى کشور به نام دارالفنون با حضور اساتید و مدرسان فرانسوى گشایش یافت. مظفرالدین شاه قاجار نیز در دوران سلطنت خود به فرانسه سفر کرد. در این سفر شاه قاجار از سوى یک جوان "آنارشیست " فرانسوى در خیابان مالاکوف پاریس با اسلحه هدف سوقصد قرار گرفت، با این حال از این واقعه جان سالم بدر برد. مراودات علمى و به ویژه اعزام دانشجویان ایرانى به فرانسه را می توان یکى از علل توجه ایرانیان به فرانسه دانست. زیرا این کشور به عنوان یکى از نخستین و مهم ترین مراکز اروپایى بود که ایرانیان براى تربیت نخبگان علمى خود بدان توسل جستند. دانش آموختگانى که پس از تحصیل در فرانسه به ایران بازگشتند، به دلیل آشنایى با زبان و فرهنگ این کشور نقش بسزایى در معرفى این سرزمین در کشورمان داشتند.

دوران پهلوی[13]

درسال اوایل سلطنت رضا شاه، عهدنامه مودت ایران و فرانسه به امضا رسید و به دنبال آن نخستین قرار داد فرهنگى بین دو کشور منعقد شد. چندی سال بعد در سال 1314 روابط دو کشور به دلیل توهین یکى از نشریات فرانسوى به رضا شاه پهلوى از سوى دولت ایران قطع شد. به دنبال این رویداد مجلس ملى فرانسه قانونى را به تصویب رساند که به موجب آن جراید این کشور از توهین به رهبران دیگر کشورهاى جهان منع شدند. این تحول به از سرگیرى مجدد روابط سیاسى دو کشور انجامید.

دولت ایران با دولت ویشی، دولت حامی هیتلر در فرانسه روابط سیاسى برقرار کرد که به دنبال اشغال ایران از سوى نیروهاى متفقین این روابط قطع شد. در عوض همزمان با تشکیل دولت فرانسه آزاد در الجزایر از سوى ژنرال دوگل، دولت ایران این حکومت را به رسمیت شناخت و اقدام به برقرارى روابط سیاسى با آن نمود. سفرهاى متعدد سران دو کشور به تهران و پاریس از جمله دیدارهاى ژنرال "دوگل" و "ژرژ پمپیدو" و "والرى ژیسکاردستن" از ایران به تحکیم قابل توجه روابط سیاسى ایران و فرانسه منجر شد.

در سفر محمدرضا پهلوی به فرانسه در سال 1352 قراردادهاى بزرگ همکارى هاى اقتصادى، فرهنگى و همکارى هاى هسته اى بین دو کشور منعقد شد که ژاک شیراک نخست وزیر وقت فرانسه قراردادهاى یاد شده به ارزش میلیاردها فرانک را "قراردادهاى قرن" نامید.

دوران انقلاب اسلامی

فرانسه در جریان انقلاب اسلامى ایران به دلیل اقامت امام خمینى (ره) در نوفل لوشاتو، به طور جدى با مسائل انقلاب درگیر بود. در این دوران افکار عمومى فرانسه موافق روند انقلاب ایران بودند و گاهى جراید فرانسوى انقلاب ایران را به انقلاب فرانسه تشبیه مى‏کردند. اقامت کوتاه مدت امام در نوفل لوشاتو و نقش رسانه‏هاى گروهى فرانسه در انعکاس نظرات رهبر انقلاب در پیروزى انقلاب اسلامى ایران اهمیت زیادى داشت. در این دوران اولین مصاحبه طولانى امام با روزنامه‏هاى غربى در روزنامه «لوموند» به چاپ رسید. این روزنامه در آبان 1357 با نوشتن مقاله‏اى تحت عنوان «ما در حال گذراندن سال 1789(سال انقلاب کبیر فرانسه) هستیم» نشان داد که به معیار ذهنى مردم ایران در شورش‏ها دست یافته است^[14].

بعد از پیروزی انقلاب

روابط دو کمی بعد از پیروزی انقلاب به دلایل :

1. سیاست خارجى انقلابى ایران

2. پناه دادن فرانسه به ضد انقلابیون و فراریان

3. لغو قراردادهاى منعقده بین ایران و فرانسه در زمینه تجهیزات اتمى‏[15] تیره شد.

دوران جنگ تحمیلی

فرانسه در ابتدا اعلام بیطرفى کرد اما، در ادامه جنگ به طور جدی از عراق حمایت کرد و امکانات زیادى را در اختیار این کشور قرار داد. فرانسه در ابتداى تجاوز عراق به ایران به دلیل ضعف نیروهاى نظامى ایران، موضع بى‏طرفى اتخاذ نمود و خواستار پاى بندى دو طرف به قراردادهاى تسلیحاتى بود. اما به دلیل از بین رفتن توازن قوا در جبهه‏ها و برترى نیروهاى نظامى ایران، فرانسه حمایت گسترده خود را از عراق اعلام نمود^[16]. در این زمان میتران در جریان سفر خود به مصر اعلام نمود که «ما مایل نیستیم عراق در جنگ مغلوب شود؛ موازنه نظامى باید میان جهان عرب و ایران حفظ شود^[17]».

جهت‏گیرى‏هاى فرانسه نسبت به عراق در خلال جنگ باعث تأثیر منفى بر روابط میان ایران و فرانسه شد. به گونه‏اى که روابط دو کشور به سطح بسیار پایینى تنزل یافت و ایران، فرانسه را به دلیل حمایت‏هاى همه جانبه از عراق محکوم نمود. البته بمب گذارى در پاریس در سپتامبر 11986از دیگر دلایل تیرگی روابط بود^[18].

بعد از جنگ تحمیلی

از سرگیری روابط: دو کشور ایران و فرانسه پس از مذاکراتى توافق کردند که روابط سیاسى خود را از سر گیرند و به دنبال آن سفراى دو کشور (على آهنى و کریستین گراف) در تیر 1367 استوار نامه‏هاى خود را تسلیم رؤساى جمهور دو کشور نمودند. به تدریج با گسترش روند ارتباطات، یک هیئت فرانسوى براى مذاکره درباره روابط دو جانبه در آذر 1367 وارد ایران شدند. با گسترش مناسبات سیاسى، فرانسه، مسعود رجوى را از خاک این کشور اخراج کرد و با میانجى‏گرى ایران، حزب الله لبنان نیز چند تن از گروگان‏هاى فرانسوى را آزاد کردند^[19].

قتل بختیار: مدتى بعد و در آستانه سفر فرانسوا میتران، رئیس جمهور فرانسه به تهران، شاهپور بختیار در پاریس به قتل رسید. پس از قتل بختیار، دولت فرانسه اقدام به دستگیرى چند مظنون کرد و از جمله از دولت سوئیس خواست تا سرحدى‏زاده، کارمند وزارت خارجه ایران را به پاریس بازگرداند. پس از محاکمه متهمان قتل بختیار در پاریس و با سفر دبیر کل وزارت امور خارجه فرانسه به تهران، روابط دو کشور دوباره رو به بهبودى نهاد^[20].

ماجرای سلمان رشدی و بحران میکونوس: موضوع سلمان رشدى، رکود اقتصادى - سیاسى در روابط تهران - پاریس ایجاد کرد و پس از آن فرانسه در بحران میکونوس جبهه‏اى کاملاً ضد ایران اتخاد کرد. فرانسه نیز همراه با دیگر کشورهاى اروپایى، سفیر خود را از تهران فرا خواند. سفیر فرانسه تا آخرین لحظه در کنار سفیر آلمان باقى ماند و هم زمان با او وارد تهران شد^[21] .

نقش بازدارنده فرانسه در برابر تحریم‏هاى اعلام شده آمریکا علیه ایران غالباً مثبت بوده است. به دنبال تصمیم دولت آمریکا مبنى بر اعمال تحریم‏هاى اقتصادى علیه ایران (داماتو) دولت فرانسه اعلام نمود که با این اقدامات مخالف است. هم چنین در پى پیروزى ژاک شیراک در انتخابات ریاست جمهورى فرانسه (17 اردیبهشت 1374) وى اعلام کرد، من برخلاف خیلى از کسانى که معتقدند باید ایران را منزوى و روابط را با این کشور محدود کنیم «معتقدم باید روابط فرانسه با ایران گسترش پیدا کند، براى این که ما نمى‏توانیم به دلیل این که دولت ایران در بعضى جاها روش تندى دارد، ایران را کنار بگذاریم، اگر ما ایران را منزوى کنیم روش آن کشور شدیدتر خواهد شد[22]. » ورود شرکت نفتى «توتال» به میدان‏هاى نفتى ایران به جاى شرکت آمریکایى «کونکو» در روابط اقتصادى تهران - پاریس گامى مثبت محسوب مى‏شود^[23]. روابط دو کشور در دوران اصلاحات بیش از پیش در مسیر بهبود قرار گرفت.

روابط اقتصادی

روابط اقتصادی ایران و فرانسه در سال‌های اولیه انقلاب اسلامی به دلیل شرایط ویژه آن زمان، روابط اقتصادی دو کشور کاملا دچار رکود شد. بطوریکه رتبه اقتصادی فرانسه در تجارت خارجی ایران از مقام پنجم به سی و دوم تنزل پیدا کرد. این روند تقریباً تا سال 1369 ادامه پیدا کرد و از این سال به بعد به دلیل تغییر نسبی مواضع فرانسه و همچنین بهبود اوضاع اقتصادی ایران، روابط به تدریج احیا و همکاریهای اقتصادی در زمینه های مختلف بویژه در بخش های صنعتی، ایجاد پالایشگاه و خرید نفت از ایران آغاز شد^[24].

محورهای همکاری اقتصادی دو کشور در بخشهای نفت و گاز، صنایع ماشین سازی و تولید خودرو، راه آهن و ساخت لوکوموتیو، صنایع‏مخابرات‏ و انفورماتیک و بانکی و مالی می باشد.

تحریم ایران: فرانسه یکی از بزرگترین صادرکنندگان کالا به ایران در اتحادیه اروپا تا پیش از وضع تحریم ها بود. این کشور تا سال 2011 و قبل از آن که آمریکا قوانین مصوب کنگره را به شرکای اروپایی خود تحمیل کند، هر ساله حدود دو میلیارد یورو کالا به ایران صادر می کرد. اما با تحریم علیه ایران، صادرات فرانسه به ایران کاهش یافت و در سال 2014 به کمتر از یک سوم قبل از تحریم ها رسید^[25]. طبق برآورد وزارت خارجه فرانسه، صادرات فرانسه به ایران از 66 میلیارد یورو در سال 2011 به 494 میلیون یورو در 2013 تقلیل یافت^[26] . چنانچه صادرات فرانسه به ایران در سطح سال 2011 باقی می ماند این کشور در سال های 2012 تا 2014 بالغ بر 5 میلیارد یورو از محل صادرات به ایران درآمد کسب می کرد، اما در این سال ها تنها یک و نیم میلیارد یورو کالا از سوی فرانسه به ایران صادر شده است. بر این اساس اقتصاد فرانسه در طی سه سال اجرای تحریم ها سه و نیم میلیارد یورو از محل صادرات به ایران زیان دیده است^[27].

پسا برجام : در شرایط کنونی با برداشته شدن تحریم ها علیه ایران،‌ شرکت‌های تولید کننده خودروی فرانسه چون رنو و پژو امید دارند بخشی از سهم سی درصدی در بازار خودروی ایران را مجددا تصاحب کنند، اما آن‌ها با تولیدکنندگانی چون آلمان، کره جنوبی، چین و ژاپن رقابت دارند^[28].

موضوع هسته‌ای ایران

فرانسه قبل از انقلاب اسلامی وعده ایجاد نیروگاه اتمی به شاه داده بود، اما بعد از موفقیت دانشمندان ایرانی در دستیابی به انرژی صلح آمیز هسته ای همگام با امریکا فشارهای زیادی را به ایران تحمیل و شرکتهای سرمایه گذار خود (مانند خودروساز پژو و غول نفتی توتال را که از نظر تاریخی حضور چشمگیری در بازار ایران داشته اند) از ایران خارج کرد. همانگونه که ذکر شد اقتصاد فرانسه با تحریم ایران زیانهای بسیاری را متحمل شد.

در موضوع هسته ای ایران، فرانسه در میان شش کشور مذاکره کننده با ایران مواضع سخت تری داشت. به نوشته روزنامه فرانسوی زبان لوموند فرانسوی ها تلاش کردد در این مذاکرات نقش منحصر به فردی ایفا کنند. اما ایفای این نقش باعث ایجاد «یک زلزله در جبهه غربی ها» شد، به طوری که اصرار فرانسوی ها بر سختگیری بیشتر، حتی آمریکایی ها را نیز ناخشنود کرد. از نگاه این روزنامه فرانسه خود را معمار مذاکرات هسته ای با ایران می داند. برای نخستین بار در بحبوحه جنگ آمریکا علیه عراق در سال 2003 ، دومینیک دوویلپن، وزیر امور خارجه وقت فرانسه، با چراغ سبز ژاک شیراک، رییس جمهوری پیشین، یک ائتلاف اروپایی برای مذاکره با ایران تشکیل داد. با این حال از سال 2013 که مذاکرات دو جانبه ایران و آمریکا آغاز شد،‌ فرانسه احساس کرد به یک بازیگر حاشیه ای تبدیل شده است. بنابراین سخت گیری فرانسه در مذاکرات نهایی بر سر پرونده هسته ای ایران ناشی از این احساس بود و باعث شد تا این کشور با «ایفای نقش منحصر به فرد» وزن خود را در مذاکرات بیشتر کند^[29].