تحولات سیاست خارجی در سال 1394

پژوهش خبری: هر چند که پرونده هسته‌ای ایران در سال 94 برای دومین سال پیاپی عنوان مهم‌ترین موضوع در سیاست خارجی کشور را به خود اختصاص داد، اما در بررسی اخبار تحولات مربوط به این حوزه در سال 1394، مثلث « توافق هسته‌ای، روابط با عربستان و ترافیک رفت و آمدهای هیئت‌های سیاسی و اقتصادی کشورهای خارجی به‌ویژه اروپایی» بیشترین سهم را داشته‌اند. با این حال موضوعات دیگری از جمله تهاجم رژیم سعودی به یمن، بحران سوریه، یمن، حضور داعش در عراق، تنش میان مسکو و آنکارا هم از موضوعات قابل توجهی هستند که دستگاه دیپلماسی کشور هم از آن تاثیر پذیرفت و هم بر آن تاثیر گذاشت.

  تهاجم نظامی عربستان به یمن

ساعت 24 روز پنج­شنبه ششم فروردین ۱۳۹۴ محمد بن سلمان فرزند پادشاه و وزیر دفاع جوان و بی‌تجربه عربستان فرمان حمله نظامی به یمن را صادرکرد و بامداد پنج‌شنبه عادل­ الجبیر سفیر وقت عربستان در آمریکا، در یک نشست خبری از آغاز حملات هوایی سعودی­ ها به یمن و عملیات «عاصفة الحزم» (توفان قاطع) خبر داد. او هدف از این حملات به همسایه جنوبی را بازگرداندن قدرت به دولت برکنار شده «عبد ربه منصور هادی» و مقابله با شورشیان حوثی‌ عنوان کرد؛ الجبیر تصریح کرد که ریاض این حملات را با هماهنگی آمریکا و در قالب ائتلافی متشکل از ده کشور برای مبارزه با حوثی­ ها که شهر جنوبی عدن، پناهگاه رئیس جمهوری فراری این کشور را محاصره کرده­اند، انجام داده است. او منصور هادی را رئیس جمهور مشروع و قانونی یمن خواند که شبه نظامیان حوثی علیه وی توطئه کرده­ اند؛ و با اعلام اینکه این حملات به درخواست مستقیم هادی و با رایزنی و تماس گسترده با هم­پیمانان کشورهای عربی در جهان، بوی‍ژه آمریکا انجام گرفته است، تأکید داشت: عربستان هر کاری انجام خواهد داد تا از سقوط دولت مشروع یمن جلوگیری کند. نبیل العربی دبیر کل اتحادیه عرب نیز حمایت کامل خود را از حمله نظامی به مواضع جنبش انصارالله یمن اعلام کرد. او به صراحت گفت اتحادیه عرب حمایت کامل خود را از دولت‌های خلیج (فارس) در جنگ آینده مقابل حوثی‌هایی که علیه رئیس‌جمهور قانونی یمن کودتا کرده ­اند، اعلام می‌دارد. در تجاوز نظامی به یمن ۱۰ کشور مشارکت داشتند که مشتمل بر اعضاء شورای همکاری خلیج فارس (به جز عمان)، به همراه ترکیه، اردن، مصر، الجزایر و سودان بود.

امروز قریب به دوازده ماه از آغاز تهاجم وحشیانه عربستان به یمن، این فقیرترین کشور عربی می­ گذرد. در این مدت شمار کشته شدگان غیر نظامی یمنی از هشت هزار نفر فراتر رفته است. بیش از 16 هزار نفر مجروح و یک میلیون و دویست هزار شهروند یمنی آواره شده ­اند. زیرساخت­ها، مراکز تولیدی، منازل مسکونی، مدارس، دانشگاه­ ها و مراکز آموزشی، درمانگاه­ها، ایستگاه­ های برق­رسانی و تولید برق، مخازن آب، شبکه ­های ارتباطی، تأسیسات رسانه ­ای، ورزشگاه ­ها و ساختمان­ های ورزشی، بازارها و مجتمع­ های تجاری و ساختمان­ های دولتی بسیاری نابود و با خاک یکسان شده ­اند  و همه این جنایات با سکوت تأییدآمیز سازمان ملل و کشورهای مدعی حقوق بشر همراه بوده است.

گرچه دخالت نظامی آل سعود در یمن تازگی ندارد و این رژیم تا کنون چندین جنگ را به مردم یمن تحمیل کرده (سال­های ۱۹۳۴، ۱۹۴۸، ۱۹۶۲، ۱۹۶۹، ۱۹۷۸، ۱۹۹۴ و ۲۰۱۰)  و غالباً در این یورش­ ها از حمایت انگلیس، آمریکا، رژیم صهیونیستی یا کشورهای دیگر برخوردار بوده است،

 توافق هسته‌ای

5 مهر 1392 گفتگوهای ایران و گروه 1+5 در دولت یازدهم با دیدار وزیران امور خارجه ایران و آمریکا آغاز شد.

ژنو 1: 23 مهرماه 1392 : تیم دیپلماسی ایران پیشنهاد خود را با عنوان «پایانی بر یک بحران غیرضروری؛ آغازی برای افق های جدید» ارایه داد. اعضای گروه 1+5 این دور از گفت وگوها را شفاف ترین و دقیق ترین دور از گفت وگوها تا آن زمان دانستند.

ژنو 2 : این دور از گفت گوهای رسمی، 16 آبان ماه 1392 انجام شد. در این دور، زیاده خواهی وزیر امور خارجه فرانسه باعث بی نتیجه ماندن گفت وگوها شد.

ژنو3 : از 29 آبان ماه 1392 آغاز شد و سوم آذرماه به «توافق ژنو» یا «طرح اقدام مشترک» انجامید.

وین 1: 29 بهمن تا یکم اسفند 1392 برگزار شد.

وین 2 : از 27 اسفندماه 1392 آغاز شد و به مدت سه روز ادامه یافت.

وین 3: 19 فروردین ماه 93 آغاز شد و مذاکره کنندگان درباره گام نهایی توافق ژنو گفتگو کردند.

وین 4 : در این نشست (24 تا 26/ 2/ 93) تیم های مذاکره کننده متن توافق نهایی نگارش شد اما زیاده خواهی های طرف غربی از دستیابی به توافق نهایی جلوگیری کرد .

وین 5: در این نشست (26 تا 30 خرداد) اختلاف نظر مانع دستیابی به توافق بر سر متن نهایی شد.

وین 6 : این نشست که از چهارشنبه یازدهم تیرماه 1393 آغاز شد و به مدت 18 روز (تا بیست و نهم همین ماه) ادامه یافت، طولانی ترین دور گفت وگوها بود. اما اختلاف ها بیشتر از آن بود که در این مدت حل و فصل شود. بنابراین گفت وگوها به مدت 4 ماه دیگر تمدید شد.

نیویورک: این دور از گفت وگوها (27شهریور تا 4 مهر)در حاشیه شصت و نهمین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل به منظور حل اختلاف های موجود و رسیدن به توافق جامع صورت گرفت.

وین: از بیست و دوم تا بیست و چهارم مهرماه 1393 به طور سه جانبه میان مقام های ایران، آمریکا و اروپا برگزار شد.

مسقط: این نشست 17 تا 20آبان ماه 1393 به طول انجامید.

وین: هشتمین دور گفت وگوها در وین از 27 آبان ماه 1393 آغاز شد و تا سوم آذر ادامه یافت. این آخرین نشست در ضرب الاجل چهار ماهه بود؛ اما مهمترین موارد اختلافی باقی مانده بود. در نتیجه، گفت وگوها 7ماه دیگر تمدید شد.

ژنو : این دور از مذاکرات (26 آذرماه 1393) در سطح معاون وزیران خارجه در شهر ژنو سوییس برگزار شد.

ژنو : این نشست نیز در سطح معاونان در شهر ژنو برگزار شد اما وزیران امور خارجه ایران و آمریکا هم در آن حضور داشتند.

ژنو: از اول اسفند 1393 شروع شد و تا روز 4 اسفند ادامه یافت. در این دور از گفتگو ها نخستین بار علی اکبر صالحی رییس سازمان انرژی اتمی ایران و ارنست مونیز وزیر انرژی آمریکا حضور داشتند.

مونترو (حومه ژنو): این نشست یازدهم تا پانمزدهم اسفند برگزار شد.

لوزان یک : آخرین دور مذاکرات در سال 1393، 24 تا 29 اسفند در لوزان سوییس برگزار شد.

لوزان 2 : 5 فروردین 94 برگزار شد و به بیانیه سوییس انجامیدکه نشان می داد ایران و غرب به تفاهم کلی دست یافته‌اند.

وین: این نشست برای نگارش متن توافق جامع از دوم تا چهارم اردیبهشت برگزار شد. در این دور از گفت وگوها طرفین گفت وگو درباره نگارش متن توافق جامع (برجام) را ادامه دادند.

وین: سه شنبه 22 اردیبهشت در سطح معاونان و کارشناسان وزارت امور خارجه آغاز شد و به مدت سه روز ادامه یافت.

وین: از 30 اردیبهشت به مدت سه روز در سطح کارشناسان و معاون وزیران امور خارجه انجام گرفت.

وین: 14 خرداد به مدت 2 روز معاون وزیران امور خارجه ایران و 1+5 رایزنی کردند.

وین: نشست 20 و 21 خرداد همانند نشست های پیشین به رایزنی درباره نحوه نگارش متن توافق جامع اختصاص یافت.

وین: آخرین و پیچیده ترین دور گفت وگوها 6 تیرماه به منظور دستیابی به توافق جامع آغاز شد. پس از تلاش های فراوان و سه بار تمدید زمان گفت وگوها، در نهایت سه شنبه 23 تیرماه توافق تحقق یافت.

اما در خصوص مسئله هسته ای این پایان ماجرا نبود. پس از بر تلاش ناکام نماینگان کنگره آمریکا برای رد توافق حاصل شده ، قانون روادید آمریکا که به امضای رییس جمهوری این کشور رسید، چالشی تازه ایجاد کرد که به رغم برخی تضمین های مقامات امریکایی برای اجرای برجام می تواند در مشکل ساز باشد.

بر اساس فصل 203 از متن بودجه سال آینده آمریکا - که بعد از تصویب سنا و امضای اوباما به قانون تبدیل شد- اگر شهروندان 38 کشور در پنج سال گذشته به سوریه، عراق یا کشورهای حامی تروریسم از نظر وزارت خارجه آمریکا (ایران، سودان و سوریه) سفر کرده باشند، نمی توانند مانند گذشته بدون روادید وارد آمریکا شوند. این قانون افراد دارای تابعیت دوگانه، از جمله ایرانی هایی را هم که شهروند کشورهای معاف از روادید مانند بریتانیا، استرالیا یا فرانسه هستند، در بر می گیرد.

 روابط ایران و عربستان

عربستان که از آغاز انقلاب اسلامی تلاش بسیاری برای مقابله با نفوذ معنوی ایران در منطقه انجام داده است، بعد از توافق هسته ای به طور همه جانبه بر این سیاست تمرکز کرده است؛ هر چند که وقوع حوادث مختلف مجال بیشتری را برای سیاست های ضد ایرانی این کشور فراهم آورده است.

تعرض ماموران فرودگاه جده به دو نوجوان ایرانی(8 فروردین)، حمله هوایی عربستان به یمن و تغییرات سیاسی در عربستان در اوایل سال 1394 ، انتشار اخباری مبنی بر نزدیکی ریاض و تل آویو (خردادماه) در جهت ممانعت از توافق هسته ای با ایران، تلاش عربستان برای ایجاد بن بست سیاسی در لبنان و فاجعه خونبار منا در عید قربان که هشدار قاطع مقام معظم رهبری به عربستان سعودی را به دنبال داشت. (9 مهر 1394)

اما در نهایت به شهادت رساندن شیخ باقر النمر بود که منجر به قطع روابط سیاسی ایران و عربستان سعودی شد. وزارت کشور عربستان سعودی شنبه 12 دیماه اعلام کرد شیخ «نمر باقر النمر» روحانی برجسته شیعی این کشور را به همراه 46 تن دیگر به جرم تروریست بودن اعدام کرده است. پس از انتشار این خبر، اعتراض های وسیعی در سطح جهان علیه عربستان و اقدام های ضدحقوق بشری خاندان آل سعود صورت گرفت؛ این اعتراض ها در تهران و مشهد به حمله به نمایندگی های سیاسی سعودی انجامید. بلافاصله عربستان سعودی روابط خود را با ایران قطع کرد. به دنبال عربستان، بحرین، سودان و جیبوتی روابط دیپلماتیک خود را با تهران قطع کردند. امارات متحده عربی وکویت روابط دیپلماتیک را تنزل دادند.

به اعتقاد کارشناسان ،قطع مناسبات سیاسی با ایران را می‌توان تلاشی فرافکنانه با هدف مدیریت فضای رسانه‌ای، افکار عمومی و فشارهای سیاسی ناشی از اعدام شیخ نمر دانست که بهانه آن را حمله به نمایندگی‌های دیپلماتیک سعودی در تهران و مشهد فراهم ساخت.

عربستان به رغم هزینه برای سرنگونی دولت « بشار اسد» ناکام مانده است. بعلاوه گرایش بغداد به ایران برای مقابله با تروریسم و شکست عربستان سعودی در بحران یمن بسترهای لازم را برای خشم عربستان و پرخاشگری این کشور در عرصه سیاست خارجی فراهم کرده است.

در روزهای منتهی به پایان سال 1394 ، شورای همکاری خلیج فارس و پس از آن وزرای کشور اتحادیه عرب در اقدامی که نشان از خشم رژیم سعودی و هم پیمانان آن دارد حزب الله لبنان را گروهی تروریستی اعلام کردند که این تصمیم با مخالفت و واکنش گسترده طرف های مختلف مواجه گردید.اتخاذ چنین تصمیمی از سوی شورای همکاری خلیج فارس به ویژه عربستان سعودی موضوع جدیدی نبود. سیاست های تنش زای عربستان سعودی طی یک سال گذشته پس از روی کار آمدن «سلمان بن عبدالعزیز» پادشاه عربستان سعودی تشدید شده است، تجاوز به یمن، حمایت مالی و تسلیحاتی گسترده از گروه های تروریستی در منطقه به ویژه در عراق و سوریه و همچنین پیشنهاد اعزام نیروی زمینی به سوریه از جمله سیاست های سعودی است.

صرفنظر از سیاست های افراط گرایانه عربستان سعودی در دوره پادشاه جدید، توافق هسته ای ایران با غرب مقامات ریاض و برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس را از افزایش قوای منطقه ای ایران به شدت نگران کرده است و عربستان و کشورهای عربی را بیش از پیش به رژیم صهیونیستی نزدیک کرده است. روابط این کشورها و تل آویو که طی دهه های گذشته به شکل پنهانی وجود داشته است طی ماه های اخیر رنگ و بوی دیگری به خود گرفته است و رسانه ها به طور علنی از آن سخن می گویند. سفر هیئت بلندپایه رژیم صهیونیستی به ریاض از جمله این رویدادها بود، دید و بازدیدهای عربی - عبری که هدف مشترک آنها رویارویی با ایران و تضعیف محور مقاومت در منطقه است.

از سوی دیگر این تصمیم پس از گذشت دو هفته از قطع کمک های نظامی و مالی عربستان سعودی به ارتش و نیروهای امنیتی لبنان و در پی آن دعوت کشورهای حاشیه خلیج فارس از اتباع خود برای ترک لبنان صورت گرفت. این امر بیانگر تغییر آشکار در استراتژی عربستان سعودی است راهبردی که تا پیش از این مبتنی بر تاثیرگذاری بر دولت و ارتش لبنان برای به انزوا کشاندن حزب الله در این کشور بود اما اکنون تغییر یافته است.

عربستان سعودی که پیشنهاد ائتلاف کشورهای اسلامی و عربی برای مقابله با تروریسم را مطرح کرده بود با تروریستی قلمداد کردن حزب الله سعی دارد اتحادیه عرب، شورای همکاری خلیج فارس و سازمان همکاری اسلامی را در مبارزه با تروریسم همراه کند و این موضوع شامل مقابله با حزب الله لبنان خواهد بود. سعودی ها سعی دارند با این اقدام وانمود کنند حزب الله لبنان همچون داعش، القاعده و ... یک گروه تروریستی است و تهدیدی برای امنیت ملی و عربی محسوب می شود و باید با آن مقابله کرد.

علاوه براین این نکته را باید در نظر داشت که تصمیمات عربستان سعودی بیش از هر چیزی هدیه ای گرانبها و بزرگ به رژیم صهیونیستی است و این تصمیمات نشان می دهد که بخش اعظم کشورهای عربی به امنیت و ثبات این رژیم بیشتر بها می دهند. به نظر می رسد که روند اوضاع به سوی همسویی و همکاری مشترک میان کشورهای عربی و رژیم صهیونیستی پیش می رود.

بعید نیست که طی ماه ها و هفته های آتی شاهد همکاری امنیتی و نظامی عربی-اسرائیلی علیه مقاومت به بهانه مقابله با تروریسم باشیم به ویژه که هم اکنون دوره تاخت و تاز سعودی هاست.

  دیپلماسی اقتصادی و تعامل با اروپائیان

یک هفته بعد از توافق هسته‌ای اولین هیئت اقتصادی اروپایی وارد ایران شد. هدف از سفر « زیگمار گابریل» معاون صدر اعظم آلمان و وزیر اقتصاد و انرژی این کشور گسترش روابط سیاسی، اقتصادی و تجاری اعلام شد. «لوران فابیوس» وزیر امور خارجه فرانسه هم که بیشترین سخت گیری‌ها را در مذاکرات از خود نشان داده بود همراه با جمعی از فعالان اقتصادی این کشور اوایل مردادماه به تهران سفر کرد. در واقع توافق هسته ای با ایران اروپایی‌ها را وارد رقابتی تنگاتنگ کرده است تا گوی سبقت را در جلب نظر تهران از همدیگر بربایند. هیئت‌هایی از ایتالیا، اسپانیا، اتریش، یونان و .....نیز به تهران آمده‌اند تا آمادگی خود را برای حضور در ایران اعلام کنند.

اما داغ‌ترین موضوع در رابطه خارجی ایران با کشورهای اروپایی به بازگشایی مجدد سفارت انگلیس در تهران و با حضور وزیر امور خارجه این کشور مربوط است. پس از چهار سال قطع روابط دیپلماتیک میان ایران و انگلیس اول شهریورماه به طور همزمان سفارتخانه های دو کشور در تهران و لندن بازگشایی شد. آذرماه 90 شماری از دانشجویان در تهران در اعتراض به سیاست های ضد ایرانی انگلیس به سفارت این کشور حمله کردند که این امر باعث خروج کارکنان سفارت و در نتیجه تعطیلی آن شد.

 توسعه روابط منطقه‌ای و بین المللی

علاوه بر سفر مقامات کشورهای مختلف جهان اعم از منطقه خاورمیانه و دیگر مناطق جهان،‌ روسای جمهوری روسیه و چین نیز در سال 94 به ایران سفر کردند.

رئیس جمهوری روسیه اول آذرماه به بهانه حضور در هفدهمین نشست مجمع کشورهای صادر کننده گاز وارد تهران شد و با مقام معظم رهبری دیدار داشت.

«شی جین پینگ» رئیس جمهوری چین، در سفر دوره ای خود به خاورمیانه پس از ریاض و قاهره وارد تهران شد. بعد از 14 سال این اولین سفر نفر اول چین به تهران بود . در واقع شی جین پینگ نخستین رییس دولتی است که بعد از لغو تحریم‌ها به ایران آمد.

تلاش ایران برای حل بحران در یمن و سوریه، مقابله با تروریسم و نیز میانجیگیری بین ترکیه و روسیه  از جمله نقش‌های سازنده ایران در عرصه سیاست خارجی بود.