انگیزه های بازیگران داخلی و خارجی کودتا در ترکیه

در حالی که سه روز از وقوع کودتای نافرجام در ترکیه می گذرد و هنوز گزارش هایی از درگیری طرفداران اردوغان رئیس جمهور ترکیه با کودتاچیان در برخی نقاط این کشور منتشر می شود، گمانه زنی در باره اینکه چه کسانی در ورای کودتا بوده اند و چه انگیزه های داشته اند به موضوعی جدی تبدیل شده که برخی بازیگران خارجی را در مظان اتهام قرار داده  است.

هر چند با توجه به اینکه نخستین اقدامات رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه پس از رسیدن به قدرت پاکسازی  ارتش از فرماندهانی بود که احتمال می‌داد به مخالفت با او برخیزند، نظامی ها این انگیزه را داشته اند که قدرت را به دست بگیرند اما با توجه به ابعاد کودتا به نظر می رسد ارتش ترکیه با وجود داشتن انگیزه های کافی تمام قد در ورای کودتا نبوده است اما در صورت موفقیت کودتاگران ممکن بود از آن حمایت  کند.

از سویی قطعا برای اجرای کودتا مسایل داخلی ترکیه یکی ازفاکتورهایی بوده است که  در این میان ارتش این انگیزه را داشته است که علیه اردوغان کودتا کند به ویژه اینکه سیاست های منطقه ای اردوغان و نزول جایگاه سیاسی واقتصادی و بروز تهدیدهای امنیتی و همچنین دستگیری وپاک سازی ارتش از طرفداران فتح الله گولن 

این انگیزه را تقویت می کرده است. اما کودتا زمانی رخ داد که رئیس جمهور ترکیه در حال تصحیح سیاست های اشتباه خود در منطقه از جمله در رابطه با سوریه بوده است.   

از دیگر بازیگران داخلی که برخی این گمانه را مطرح می کنند که ممکن است در ورای کودتا بوده  اشاره به اردوغان و طرح این اتهام به وی است که با اجرای کودتای مدیریت شده سعی داشته است قدرت خود را تثبیت نماید.  این گمانه در حالی مطرح می شود که با توجه به برخی نشانه ها نمی توان آن را منطقی دانست.

نخست اینکه کودتای نافرجام  در حالی به وقوع پیوست که ترکیه  با بحران سیاسی ، امینتی واقتصادی روبرو بود و ابعاد این رخداد که معلوم نبودکه قابل کنترل باشد چنانچه تاکنون نزدیک به 300 نفر کشته وهزاران نفردستگیر شده اند و هنوز هم گزارش هایی از وقوع درگیری ها میان کودتاگران و طرفداران دولت منتشر می شود می توانست بحران را تشدید کند.

از این گذشته با وجود گذشت سه روز از کودتای نافرجام، مقام های ترکیه از مردم خواسته اند که همچنان تا رفع کامل تهدید، در خیابانها بمانند. ضمن اینکه اگر این اقدام از سوی اردوغان مدیریت شده بود هر چند در کوتاه مدت به نفع وی تمام می شد اما به موازات آن تضعیف ارتش و قدرت گرفتن پ ک ک را در پی داشت.

اما در کنار بازیگران داخلی،  از امریکا و فرانسه ، اسراییل و عربستان به عنوان بازیگران خارجی یاد می شود که انگیزه هایی برای مدیریت کودتا و حمایت از کودتاچیان داشته اند.

البته این مسئله به معنای یکسان بودن انگیزه های ارتش ترکیه و انگیزه های بازیگران خارجی نبوده، بلکه هر یک از این بازیگران انگیزه های خود را دنبال می کرده است.

با توجه به طرح های امریکا و رژیم صهیونیستی برای تجزیه برخی کشورهای منطقه در پوشش حمایت از کردها و استفاده ابزاری از آنها  برای ایجاد منطقه خود مختار درسوریه، به نظر می رسد این انگیزه برای مقام های واشنگتن وتل آویو وجود داشته است که پس از نزدیک شدن کردهای سوری به شهر منبج در 45 کیلومتری دریای مدیترانه، آنها  را از  حصار ژئوپلتیک خارج کرده و به سوی تجزیه و تشکیل کردستان بزرگ سوق دهند و این انگیزه زمانی شدنی بود که ترکیه با کودتا تضعیف و به بحران های داخلی دچار شود.

اشاره به اینکه برخی از مقامات ارشد ترکیه به طور مستقیم آمریکا را به خاطر کودتای نظامی اخیر سرزنش کرده اند بطوریکه جان کری وزیر خارجه آمریکا به وزیر خارجه ترکیه در تماسی تلفنی گفته است:"ادعای هرگونه دخالت علنی و  یا غیرعلنی آمریکا در کودتای نافرجام اخیر کاملا  نادرست است و می تواند به روابط دو جانبه بین دو کشور آسیب وارد کند." جای تامل دارد.

ضمن اینکه دستگیری «ژنرال ارکان وان» فرمانده نیروهای پایگاه هوایی اینجرلیک به همراه دوازده افسر دیگر 

به اتهام مشارکت و همدستی  رای اجرای کودتای نافرجام،  این گمانه را تقویت می کند که در این پایگاه که محل استقرار نظامیان امریکایی است، کودتا طراحی شده است.

از سویی مواضع وزیر  امور خارجه فرانسه پس از اجرای کودتای نافرجام ترکیه نیز قابل توجه است. ژان مارک آرو Jean-Marc Ayrault  پس از شکست کودتا گفت ترکیه نمی تواند شریک مطمئنی برای مبارزه با داعش باشد. این اظهارات نشان می دهد که فرانسه نیز به عنوان یکی از متحدان امریکا که  در ماههای اخیر با چند حمله تروریستی از سوی داعش روبرو شده، این انگیزه را داشته است که در ورای کودتا باشد تا راههای حمایت از داعش بسته شود.

عربستان سعودی از دیگر بازیگران خارجی است که ممکن است در این کودتا نقش داشته باشد و در این میان 

اختلافات ایدئولژیک آل سعود با اخوان المسلمین، یکی از دلایلی است که می تواند این گمانه را تقویت کند.

پیش از این آل سعود با کمک به ارتش مصر موجبات کودتای عبدالفتاح السیسی و سرنگونی  محمد مرسی را فراهم کرده بود و تنها دولتی که اندیشه های اخوانی را در منطقه دنبال می کرد دولت اردوغان بود  و از آنجایی که آل سعود اخوانی ها را دشمن خود می داند این انگیزه را داشته است که در این کودتا نقش ایفا کند.

البته این انگیزه زمانی به حد کفایت رسید که با برکناری احمد داوود اوغلو از سمت نخست وزیری ترکیه و انتخاب بن علی ایلدریم و تاکید وی بر عادی سازی روابط باسوریه، عربستان احساس کرد که با خیانت ترکیه روبرو شده است.

اینکه عادل الجبیر وزیر امور خارجه عربستان پس از مواضع جدید دولت ترکیه در باره سوریه پس از ملاقات با همتای آمریکایی خود، جان کری  و سوزان رایس، مشاور امنیت ملی آمریکا گفت: «ترکیه به خوبی می داند قادر نیست به این سادگی به معارضین سوری خیانت کند جای تامل دارد.

گزارش دیگری نیز روز یکشنبه به نقل از حمد بن خلیفه آل ثانی امیر سابق قطر منتشر شد که از هم دستی 

امریکا و عربستان با کودتاگران خبر  می داد. به گفته حمد بن خلیفه  آل ثانی،  آمریکا و یکی از کشورهای غربی و عادل البجیر در پس پرده کودتا در ترکیه قرار دارند.

------------------

بررسی و تحلیل / محمدمراد