کمیت و کیفیت سرانه مطالعه در ایران، همواره موضوعی برای بحث، شوخی، تحلیل، پژوهش و... در میان بسیاری از ایرانیان بوده است. آمارهایی که تاکنون در این باره منتشر شده چنان متفاوت و دور از هم است که حتی پژوهشگران این حوزه را نیز دچار اشتباه کرده است. بنابراین دست یافتن به یک استاندارد که قابلیت اجرایی برای دست یافتن به میزان سرانه مطالعه در کشور را مهیا کند نخستین قدم روشنگری در این زمینه است.

در این زمینه سوالاتی مطرح است و از جمله:

1. در خصوص سرانه مطالعه در کشور آمار و ارقام متفاوتی از سوی مسئولان ارائه می شود دلیل این پراکندگی چیست؟

2. در حال حاضر بسیاری از مردم ساعتها از وقت خود را در فضای مجازی و مطالعه محتوای ارسالی در فضای مجازی می گذرانند آیا می‌توان حضور در فضای مجازی و یا تماشای برنامه های علمی تلویزیون و ... را نیز در سرانه مطالعه لحاظ کرد؟

3. آیا اعلام ارقام پایین سرانه مطالعه در کشوری مانند ایران نوعی سیاست برای تقلیل سطح اعتبار آنها در عرصه بین‌الملل نیست؟

سرانه مطالعه چیست و چگونه تعیین می شود؟

1ـ سرانه مطالعه از چهار شاخص مطالعات غیر درسی، مطالعه در فضای مجازی، مطالعه رسانه و نشریات و مطالعه ادیان و قران محاسبه می‌شود. مطالعه انواع منابع چاپی - بازدید از وب گاه اطلاعاتی- بازدید از وب گاه خبری - کتاب خوانی گروهی - رجوع موردی به لغت نامه ها یا منابع مرجع – کتاب‌های الکترونیکی فایل های اینترنتی و تلفن همراه - گوش دادن و تماشای برنامه‌های مستند به عنوان مولفه‌های محاسبه سرانه مطالعه معرفی شده است.

2ـ سرانه مطالعه مربوط به مطالعه کتب فیزیکی و از نوع غیردرسی می‌شود و در بردارنده مطالعه در سایت‌ها و فضای مجازی و روزنامه و مطبوعات نمی‌باشد.

عام‌ترین تعریف از سرانه مطالعه میانگین مدت زمان مطالعه یک نفر در یک شبانه‌روز است. در این حالت میزان مطالعه همه افراد یک جامعه را با هم جمع و سپس نتیجه را بر تعداد افراد آن جامعه و تعداد روزهای در نظر گرفته شده تقسیم می‌کنند. برای مثال سرانه مطالعه 13 دقیقه‌ای به این معنی است که در ایران 80 میلیون نفری، هر روز بیش از 17 میلیون ساعت مطالعه انجام می‌شود.

سرانه مطالعه در ایران و جهان

در ایران آمار سرانه مطالعه روزانه، متناقض است. در ایران آمارهای متعددی برای سرانه مطالعه روزانه (کتاب، روزنامه و … )گفته می‌شود و اعداد اعلام شده از ۲ دقیقه تا ۷۶ دقیقه متغیر است اما عدد 12 تا 18 دقیقه دارای بیشترین فراوانی در میان آمارهای مطرح شده می باشد. در بین مردم جهان و در طول یکی دو سال اخیر، هندی ها توانسته اند بیشترین زمان سرانه مطالعه در طول روز را با یک ساعت و پنجاه و دو دقیقه به نام خود ثبت کنند.

طبق آمارهای جهانی و بر اساس استانداردهای تعریف شده، آمریکایی ها ۲۰ دقیقه، انگلیسی‌ها ۵۵ دقیقه و ژاپنی‌ها ۹۰ دقیقه از وقت خود را در شبانه روز به مطالعه کتاب اختصاص می دهند. بر این اساس آماری که از سرانه مطالعه کتاب در ایران در کنار تمام نوسانات عددی (از ۲ دقیقه به ۱۵ دقیقه و در نهایت به ۱۸ دقیقه رسید) که تاکنون ارائه شده است، نشان می‌دهد که ایرانیان تقریبا به میزان آمریکایی ها به مطالعه کتاب علاقه‌مند هستند. ژاپن از نظر عادت به کتابخوانی جایگاه نخست را در جهان دارد و ۹۱ درصد مردم این کشور به طور معمول کتاب، روزنامه و مجله می خوانند؛ برای مثال یک ژاپنی در سال حدود ۴۷ کتاب می‌خواند. تحقیقات نشان می دهد کمترین میزان مطالعه و کتاب خوانی نیز به امارات متحده عربی اختصاص دارد. امارات متحده عربی با سرانه مطالعه ٦ دقیقه در سال که این سرانه سالانه به ٠.٠٢ کتاب در سال می‌ رسد کمترین میزان مطالعه را در جدول جهانی مطالعه در اختیار دارد.

به طور متوسط یک سوئیسی در سال 10 و یک فرانسوی در سال به طور میانگین 7 جلد کتاب می خواند. بر اساس رتبه بندی گاردین از باسوادترین کشورهای جهان در سال 2016، فنلاند با سوادترین کشور جهان به شمار می‌رود که سرانه مطالعه در این کشور هم در رتبه بالای جهانی قرار دارد. هر چند ما ایرانی‌ها طبق آمارهای جهانی به شاخصه‌های استقبال از مطالعه نزدیک نیستیم ولی در استفاده از شبکه های اجتماعی بر اساس تحقیقات مرکز الکسا رتبه بالایی را در جدول جهانی به خودمان اختصاص داده‌ایم.

  آمار نشر کتاب در کشور

در سال 1394 تعداد کل کتاب‌های منتشر شده در کشور به رقم تقریبی 155 میلیون جلد بالغ شد. در این سال تعداد کل عناوین کتابهای منتشر شده به 81327 عنوان رسید که 66147 عنوان تالیفی و 15180 عنوان ترجمه بودند. کتاب کودک و نوجوان10634 عنوان را در این سال بخود اختصاص داده بود که 3542 عنوان ترجمه و 7092 عنوان تالیفی بودند.

در سال 1395 تعداد کل کتابهای منتشر شده در کشور به رقم تقریبی 147 میلیون جلد بالغ شد. در این سال تعداد کل عناوین کتابهای منتشر شده به 88780 عنوان رسید که 70192 عنوان تالیفی و 18633 عنوان ترجمه بودند. کتاب کودک و نوجوان 12878 عنوان را در این سال بخود اختصاص داده بود که 4757 عنوان ترجمه و 8133 عنوان تالیفی بودند.

عناوین کتب منتشر شده در این سال‌ها کلیات، فلسفه، دین، علوم اجتماعی، زبان، علوم طبیعی و ریاضیات، علوم عملی، هنر، ادبیات، تاریخ و جغرافیا، کمک درسی و کودک بوده است.

نگاه کارشناسان به موضوع سرانه مطالعه در کشور

ارائه آمار در خصوص سرانه مطالعه در کشور از حاشیه های مختلفی برخوردار است که هر از گاهی نگاههای مختلفی در آن دیده می شود. در اینجا نظر کارشناسان را در این باره جویا شده‌ایم:

وجود تفاوت دیدگاهی در سنجش سرانه مطالعه در کشور

دکتر لیلا وصالی، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حوزه سواد رسانه ای: یکی از دلایل پراکندگی در آمار و ارقام مربوط به سرانه مطالعه در کشور، تفاوت دیدگاه ها و شاخص های سنجش نوع و میزان مطالعه در کشور است. چنان که برخی افراد، افزایش آگاهی به واسطه حضور در فضای مجازی را شاخص افزایش مطالعه مجازی قرار می دهند و برخی دیگر، مطالعه عمیق و مکتوب را شاخص مطالعه می دانند. حضور در فضای مجازی یا استفاده از رسانه های دیگر قطعا در افزایش آگاهی های عمومی مؤثر است. اما این که آیا می توان این آگاهی را با آگاهی ناشی از مطالعه کتاب مورد مقایسه و هم وزن قرار داد یا خیر، به شکل و نوع استفاده از رسانه ها برمی‌گردد.

تنوع فرمول محاسبه، عامل اختلاف در آمار سرانه مطالعه در کشور

دکتریوسف خجیر، استاد دانشگاه، پژوهشگر و مدیر گروه ارتباطات دانشگاه سوره : آمار سرانه مطالعه در کشور از تنوع برخوردار است و اینکه چرا آمار واحد یا نزدیک به هم در این باره وجود ندارد را باید درچند سطح دید. در سطح درونی و خرد به تعریف و فرمول‌های گوناگون از سرانه مطالعه در ایران برمی‌گردد. تاکنون تعریف و فرمولی مشخص و کارآمد برای سنجش میزان مطالعه در کشور ارایه نشده است. این تعدد سنجش را در مروری بر پژوهش­های پیشین در این حوزه می­شود دید. در برخی پژوهش­ها سرانه میزان مطالعه را از تقسیم تجمیع میزان مطالعه افراد بر تعداد افراد محاسبه می­کنند در برخی موارد به کتاب خوانده شده و در برخی موارد به صفحات مطالعه شده و حتی در برخی موارد بر کتاب منتشر شده در کشور اشاره می­کنند. در این بین، بین مطالعه عمومی و تخصصی نیز تفاوتی قایل نمی­شوند. برخی میزان مطالعه را کتاب‌های غیر درسی، درسی، قرآن و ادعیه‌های دینی و مذهبی و متون مجازی تعریف می­کنند برخی فقط میزان مطالعه کتاب غیردرسی و ..... مشکل نخست در تعریف سرانه مطالعه و اختصاص آن به مطالعه کتاب است. سطح دوم یا میانی به بحث پژوهش برمی­گردد.

همپایی برنامه های آموزشی رادیویی و تلویزیونی با مطالعه کتاب

دکتر لیلا وصالی، مدرس دانشگاه و پژوهشگر در حوزه سواد رسانه‌ای: استفاده از برنامه‌های آموزشی رسانه‌ای، برای کسی که دارای سواد رسانه‌ای است و به شکلی هدفمند، دقیق، در یک راستا و به شکلی تخصصی از محتواهای رسانه‌ای استفاده می‌کند، می‌تواند شکل کسب آگاهی دقیق تری به خود بگیرد، اما اگر در کنار محدودیت‌های ذاتی رسانه در ارائه محتوای دقیق و کامل (مانند محدود بودن زمان در رسانه هایی مانند رادیو و تلوزیون، یا گمنامی منبع در فضای مجازی و دشواری سنجش دقت و صحت منبع و درست یا غلط بودن محتوا و اطلاعات، کم حوصلگی مخاطب در مطالعه محتوا و پدیده سه خطی- عدم مطالعه دقیق محتوای بیش از چند سطر در فضای مجازی و مانند اینها)، شاخص هایی نیز برای مطالعه در نظر بگیریم (مانند تمرکز بر محتوا، یادگیری یا فهم عمیق، داشتن سیر مطالعاتی، داشتن نظم منطقی در محتوا و معنای مورد مطالعه، امکان مرور، تأمل و تعمق در محتوا و مواردی دیگر از این دست)، بخش زیادی از این کسب آگاهی را می توان در حیطه اطلاعات عمومی قرار داد و سنخیت چندانی با مطالعه عمیق و هدفمند ندارد. اما اگر افراد به واسطه فضای مجازی و رسانه ها از کتاب های الکترونیک استفاده کنند یا از آموزش های نظام یافته از راه دور به طور دقیق و منظم استفاده کنند، به طور حتم می توان آن را در شاخص های سرانه مطالعه در کشور در نظر گرفت.

سیاست های پشت پرده در ارائه آمار پایین سرانه مطالعه در برخی کشورها

دکتر لیلا وصالی، مدرس دانشگاه و پژوهشگر در حوزه سواد رسانه ای: با توجه به آموزه های سواد رسانه ای، باید دید منبع ارائه آمار و اطلاعات چه کسی است و چه کسی با چه هدفی، برای کدام مخاطب و با استفاده از چه ابزارها و تکنیک‌هایی به تولید پیام پرداخته است و چه اثرگذاری اجتماعی به دنبال ارائه این اطلاعات و آمار را دنبال می­ کنند؟ و اینکه این آمار و اطلاعات از مرحله‌ طرح سؤال و تهیه پرسشنامه تا شیوه جمع آوری اطلاعات و غیره، تا چه اندازه با شاخص‌های علمی استاندارد مطابقت دارند؟ شاخص های درنظرگرفته شده برای سنجش میزان سرانه مطالعه در کشور چه بوده‌اند و تا چه اندازه با معیارهای بین المللی مطابقت دارند؟ مرکز ارائه دهنده اطلاعات تا چه اندازه درخصوص ارائه چنین آمار و ارقامی از اعتبار لازم برخوردار است و مرجعی معتبر در این باره محسوب می‌شود؟

درصورت پاسخ دقیق به این سوالات می توان در خصوص صحت نوع و شکل ارائه اطلاعات، صحت منبع و در نهایت اهداف ارائه‌دهندگان اطلاعات و ارقام تصمیم‌گیری نمود. بر این اساس اگر اطلاعات ارائه شده کذب بوده و از صحت مورد نیاز برخوردار نباشند، می توان به سیاست‌های پشت پرده از ارائه چنین اطلاعات و آماری توجه کرد که یکی از احتمالات می‌تواند همین بحث تقلیل دادن اعتبار و وجهه کشوری در عرصه بین المللی باشد.

 سرانه مطالعه کتاب متغیری تاثیرپذیر از سایر سیاست ها و متغیرهاست

دکتریوسف خجیر، استاد دانشگاه، پژوهشگر و مدیر گروه ارتباطات دانشگاه سوره : مطالعه کتاب یک امر فرهنگی است به همین دلیل اگر چه به عنوان یک سیستم تحت تاثیر عوامل دیگر چون اقتصاد و سیاست است اما دلیل اصلی را باید در حوزه فرهنگی دید. بعد از دلیل فرهنگی توجه به فرهنگ و ارتباط شفاهی به جای فرهنگ کتبی و ارتباط نوشتاری و چاپی باید به این مساله اشاره کرد که مطالعه کتاب در کشور ایران یک ارزش فرهنگی یا امر فرهنگی محسوب نمی­شود به نوعی مطالعه کتاب اصلا ارزش محسوب نمی­شود. در کنار آن در جامعه ایرانی کنونی احساس نیازی برای مطالعه وجود ندارد به نوعی بین مطالعه کنندگان و دیگران تفاوتی چندانی وجود ندارد. در این زمینه کشور از فقدان فرهنگ سازی در مطالعه رنج می­برد. بخشی از این کاستی به نوع نگاه مطالعه در نطام آموزشی در سطح مدرسه و دانشگاه بر می گردد. نطام مطالعه مخزنی بدون کاربرد عملی که انگاره و ذهنیت بی ثمر بودن مطالعه را در ذهن ایجاد کرده است. تاکید بر کتب درسی، بهره گیری از کتب درسی در حد محفوظات نیز بر این امر صحه می گذارد و به آن دامن می زند.

در کنار این عوامل بحث اقتصاد و اقتصاد صنعت نشر نیز دارای اهمیت است. یکی از عوامل در مطالعه کتاب ناتوانی در خرید یا تهیه کتاب به دلیل هزینه آن است. اگر چه هزینه کتاب در مقایسه با کالاهای فرهنگی دیگر چندان گران نیست اما کالای لوکس فرهنگی محسوب می شود و بخشی از آن به دلیل چالش های اقتصادی خانوارها در دهه های اخیر و ساماندهی درآمد در بخش معیشت و نیازهای اولیه خانواده هاست. علاوه بر این وضعیت اقتصاد نشر نیز از یک وضعیت نابسامانی برخوردار است که اجازه چاپ شمارگان بیشتر و قیمت پایین تر را از صاحبان این صنایع ربوده است و حتی اجازه بازنگری در صنعت و مدرنیزه و به روز کردن صنعت را نمی دهد. این نابسامانی را در تیراژها به وضوح می توان دید. از جمله نکات دیگر نگاه سیاسی و سیاستی به مقوله فرهنگ کتاب و انتشار آن است. بحث سانسور، فرآیند طولانی مجوزگیری نیز در این زمینه و زمینه فعالیت نویسندگان و ناشران بی تاثیر نیست. دسترسی به کتاب و کتابخانه و محل مطالعه نیز می تواند در این زمینه حائز اهمیت باشد.

اصولا تاکنون در زمینه مطالعه سرانه کتاب پایش و پیمایش ملی و مجزا صورت نگرفته است. در این زمینه چند نکته حایز اهمیت است. اینکه تاکنون تحقیقات موجود در کنار سرانه فرهنگی و رفتارهای فرهنگی دیگر بوده است یا به نوعی تحقیق سرانه مطالعه بخشی از یک تحقیق کلان بوده است و خودش دارای استقلال نبوده است و در ذیل مقایسه با کالاها و رفتارهای فرهنگی دیگر سنجیده شده است یا جامع و ملی نبوده است یعنی در یک منطقه جغرافیایی، استانی یا شهری انجام گرفته و تعمیم به کشور داده می‌شود. نکته سوم واحد تحلیل، تعریف عملیاتی و جامعه آماری پژوهش ها متفاوت است در برخی پ‍ژوهش ها جامعه آماری بالای 12 سال، برخی بالای 15 سال در برخی موارد سرانه مطالعه را کتاب غیردرسی، برخی درسی و غیر درسی، برخی با متون مجازی و ... می­ سنجند و این اشکالات روشی باعث تفاوت در آمار می­ شود. سطح سوم به مسئولان فرهنگی و منتقدان آنها بر می­ گردد که همیشه حد افراط و تفریط را در بیان آمار نگه می ­دارند. این امر را می ­توان به وضوح در متون مصاحبه و سخنرانی مسئولان فرهنگی و منتقدان و مخالفان انها در هر دوره از دولت­ ها دید.

کلام آخر

به نظر می رسد فرهنگ استفاده از ابزار الکترونیکی مطالعه در همه جوامع و از جمله در کشور ما در حال چیره ­گی است و گرایش جوانان به سمت کتاب های الکترونیکی و استفاده از فضای مجازی که امکان دست یافتن به مطالب مورد نیاز را تسهیل کرده است بیشتر شده است. امروزه در فضای مجازی کشور 48 میلیون کاربر وجود دارند که روزانه رقم قابل توجهی از وقت خود را صرف مطالعه متون و محتوای ارسالی در فضای مجازی می کنند که این رقم از 1 ساعت تا بالای 10 ساعت برای کاربران مختلف ثبت شده است که در فضای مجازی فعالیت های مختلفی از جمله بازی و گیم، مطالعه درسی و غیردرسی، سرگرمی و ... را انجام می دهند. بنابراین با در نظر گرفتن این ارقام و توجه به این نکته که سهم قابل توجهی از وقت کاربران در فضای مجازی صرف مطالعه راجع به موضوعات مختلف است بنابراین لازم است تا در رقم سرانه مطالعه ایرانیان تجدید نظر جدی صورت گیرد.

پژوهش خبری صدا وسیما//پژوهشگر: مرتضی رکن آبادی