افزایش رقابت‌های تسلیحاتی در منطقه جنوب غرب آسیا

به اعتقاد صاحبنظران حوزه بین الملل، سیاست‌مداران غربی در برهه‌های مختلف زمانی، مناطقی از جهان را متشنج می‌کنند تا با عقد قراردادهایی با کشورهای آن منطقه، بازاری برای فروش تولیدات اسلحه‌سازی خود پیدا کنند که تشدید رقابت تسلیحاتی در منطقه خاورمیانه شاهد این ادعاست. بعد از توافق برجام دولت‌مردان آمریکایی با به راه‌انداختن موجی از ایران‌هراسی و ایران‌ستیزی در منطقه، شیخ‌نشین‌های منطقه خلیج فارس را به انبار اسلحه تبدیل کرده‌اند.

همچنین سازمان‌های امنیتی آمریکا در گزارش‌های خود اعلام کرده‌اند جنگ‌های نیابتی جنوب غرب آسیا می‌تواند سال‌ها به طول بی انجامد که این امر سبب خواهد شد کشورهای درگیر منطقه به خرید تسلیحات گران‌قیمتی همچون جنگنده‌های اف-٣٥ (که گران ‌بهاترین موجودی زرادخانه تسلیحاتی آمریکا در آینده محسوب می‌شود) هرچه بیشتر علاقه‌مند شوند. در این نوشتار تلاش شده است با استناد به گزارشات معتبر جهانی، جایگاه آمریکا در بازار تسلیحات را بررسی کرده و اهداف تشدید رقابت تسلیحاتی در منطقه مورد واکاوی قرار گیرد.

 تجارت سلاح در جهان

تولید تسلیحات علاوه بر ایجاد اشتغال در صنایع نظامی کشورهای توسعه یافته به واسطه تحقیقات نظامی و نیز نیروی شاغل و گسترده در ارتش ها، با شکل دهی به وسایل ارتباطی و تدارکاتی این نیروها، بخش قابل ملاحظه ای از نیروی انسانی و اقتصاد ملی را تابع بازار تسلیحات و نظامی گری می کند. این وضعیت خود منجر به پیدایش نوعی تفکر می شود که براساس آن برای منافع بیشتر باید اندیشه نظامی و تولید اسلحه را رشد داد که این روند نظامی گری را در جهان تشدید خواهد شد. پس از جنگ جهانی دوم مقطع اصلی این رقابت شوم بین امریکا و اتحاد جماهیر شوروی شکل گرفت که به عنوان اصلی ترین شاخص تعیین میزان مبادلات دو اردوگاه و اعضای آن بود.

بازار سلاح جهانی را می‌توان به سه بخش تقسیم کرد:

1. خرید و فروش قانونی دولت ها از شرکت‌ها

2. فروش در بازار سیاه و "منطقه خاکستری" که در آن دولت، ارتش و سازمان‌های اطلاعاتی به منظور اجرای برنامه‌های پنهانی از جمله تغییرات سیاسی در کشورها، سلاح در اختیار طرف‌های درگیر قرار می‌دهند. امروزه پیشرفته ‏ترین تسلیحات هم با کمترین مانع در بازار سیاه این تجارت جدید خرید و فروش می‏شود.

3. قاچاق اسلحه هم در کنار قاچاق مواد مخدر، دارو و فحشا فعالیتی غیرقانونی و بسیار سودآور است. بنابراین حجم واقعی قاچاق اسلحه، به دلیل آن‌که در بازاری موازی بازار رسمی، موسوم به « خاکستری» انجام می‌پذیرد، همواره مبهم باقی می‌ماند.

امریکا و شوروی بخش عمده ای از بازار اسحله جهانی را تحت کنترل خود داشته اند. اما بعد از پایان جنگ سرد تجارت اسلحه به شدت افزایش یافته است. بنابر گزارش های سالیانه که از میزان خرید و فروش منتشر شده است، حجم مبادلات و تجارت اسلحه و سیستم‌های نظامی در پنج سال گذشته به شدت افزایش یافته تا جایی که این رقم از زمان پایان جنگ سرد تاکنون بی سابقه بوده است.

براساس گزارش انستیتو مطالعات صلح «سیپری» در استکهلم، هزینه های نظامی و تجارت اسلحه در جهان در سال ۲۰۱۳ میلادی بالغ بر ۱۷۵۰ میلیارد دلار بوده است. بر اساس این گزارش آمریکا با ۶۴۰ میلیارد دلار بودجه نظامی در صدر کشورها قرار دارد. پس از آمریکا، چین، روسیه و عربستان سعودی به ترتیب با ۱۸۸، ۸۸ و ۶۷ میلیارد دلار بیشترین بودجه نظامی و هزینه های دفاعی را به خود اختصاص داده‌اند.

طبق آخرین گزارش این موسسه (2017) صادرات و تجارت اسلحه از سال ۱۹۹۰ به بعد، در پنج سال اخیر به بزرگترین حجم خود رسیده است. در این گزارش آمده که بین سال های ۲۰۱۲ و ۲۰۱۶ صادرات اسلحه در حدود ۸.۴ درصد به تناسب سال‌های ۲۰۰۷ و ۲۰۱۱ افزایش یافته است. طبق این گزارش آمریکا با ۳۳ درصد سهم صادرات تسلیحات در جهان در مقام اول بوده و روسیه با سهم ۲۳ درصدی در رتبه دوم قرار دارد. در فهرست رتبه بندی صادرات اسلحه، چین با ۶،۲ درصد سومین کشور در تجارت تسلیحاتی در جهان محسوب می شود که به این ترتیب صادرات چین ۷۴ درصد افزایش داشته است.

 طبق گزارش انستیتو مطالعات صلح سیپری، هزینه های نظامی جهان در سال 2015 بالغ بر 1676 میلیارد دلار بود که این مبلغ شامل 2.3 درآمد ناخالص جهانیست. هزینه های جهانی در سال 2015 نسبت به سال ماقبل حدود یک درصد افزایش داشته است.

 موسسه صلح سیپری در سال 2016 گزارشی را منتشر کرد که در این گزارش 100 شرکت بزرگ تولید اسلحه را در جهان دسته‌بندی کرده است. در جدول زیر 10 شرکت برتر فروش اسلحه در جهان در سال 2014 معرفی شده است.

  آمریکا،‌ بزرگترین تاجر اسلحه

آمریکا به عنوان قطب اصلی رشد و توسعه نظامی با فاصله نسبتاً زیاد با سایر کشورهای سازنده سلاح، مقام نخست صادرات اسلحه را دارا بوده است. به نحوی که این کشور از حدود سال¬های دهه 1970 بدین سو همواره حدود یک سوم سلاح های عمده‌ای که به جهان سوم صادر می شد، را برعهده داشته است و این مسئله ضرورت های توسعه اقتصادی و رشد را به شدت تحت تاثیر قرار داده است.

برای نمونه در سال های 1974 و 1975، برای امریکا و دیگر متحدان غربی سال های بسیار مهمی در افزایش صادرات اسلحه بود. زیرا در این سال ها قیمت نفت به میزان زیادی افزایش یافته بود و درآمد حاصل از این افزایش، به وسیله خرید تسلیحات از سوی کشورهای نفت خیز و یا در حال توسعه، به سوی صادرکنندگان سلاح بازگشت.

این در حالی است که به اعتقاد بسیاری از کارشناسان سیاست های نظامی و دفاعی،‌ دیپلماسی نظامی فراگیر امریکا در قالب تولید و صادرات اسلحه یکی از مهم ترین متغیرهای رشد کم و عقب ماندگی حدود نیمی از کشورهای جهان و عامل اصلی ناامنی در مناطق بحرانی همچون خاورمیانه و آسیای مرکزی است. در این میان مهم ترین کشورهای وارد کننده اسلحه، کشورهای نفت خیز جنوب غرب آسیا از جمله امارات عربی متحده، قطر، عربستان، ترکیه، عمان، اردن، رژیم غاصب اسرائیل می باشد.

به رغم سیاست‌های اعلامی آمریکا، این کشور کماکان بزرگ‌ترین بودجه نظامی جهان را دارد. این کشور در سال 2012 تنها در بخش دفاعی خود بیش از 680 میلیارد دلار هزینه کرد که با کشور بعد از خود یعنی چین اختلاف بسیاری دارد. چین در این سال 166 میلیارد دلار برای بخش دفاعی هزینه کرد.

اکنون آمریکا با صرف بیشترین هزینه در بخش نظامی خود و در دست داشتن بیش از 30 درصد صادرات سلاح جهان، در لیست "رقابت تسلیحاتی جهان" رده اول را به خود اختصاص داده است. این کشور به ویژه در سایه تحولات پس از 11 سپتامبر به بزرگ‌ترین فروشنده اسلحه جهان تبدیل شد. بین سالهای 2008 تا 2011 ارزش توافق های تسلیحاتی آمریکا با کشورهای در حال توسعه 112 میلیارد دلار اعلام شد که 79 درصد این توافق ها مربوط به کشورهای خاورمیانه بود.

جالب اینجاست که بخش قابل توجهی از فروش تسلیحات آمریکا به دولت‌هایی است که سالیان سال در فهرست تحریم این کشور بوده‌اند. بعد از 11 سپتامبر علاوه بر کشورهای عربی غنی از نفت، کشورهایی همچون پاکستان، هند و اندونزی هم که زمانی حق خرید تسلیحات آمریکایی را نداشتند از تحریم خارج شدند و اقدام به عقد سفارش‌هایی قابل توجه نمودند. از سویی دیگر، فروش حجم زیاد تسلیحات سبب شد خط تولید هواپیماهایی مانند جنگنده اف-16 یا هواپیمای سی -17 که پنتاگون به آنها نیاز نداشت، کماکان به فعالیت خود ادامه دهد. علاوه بر هند و پاکستان، تحریم‌های تسلیحاتی کشورهای تاجیکستان، صربستان و مونته نگرو، ارمنستان و آذربایجان که به عنوان متحدان اصلی آمریکا در جنگ با تروریسم شناخته شدند، لغو شد و آنها نیز به جمع خریداران تسلیحات آمریکایی پیوستند. در واقع حادثه یازده سپتامبر با شکل‌دادن به نوعی نظامی گیری، میزان خرید و فروش تسلیحات و تجهیزات جنگی را به طور فزاینده‌ای افزایش داد.

 منطقه جنوب غرب آسیا انبار تسلیحات غرب

منطقه جنوب غرب آسیا یکی از مناطقی بود که به طور اجتناب ناپذیری درگیر جنگ سرد شد و به عنوان یک خرده سیستم تابع مناسب جهانی شد. این منطقه به لحاظ اهمیت ژئواستراتژیکی و ژئواکونومیکی محیط مناسبی برای رقابت دو ابرقدرت بود. با پایان جنگ سرد و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، امریکا بیش از دوران جنگ سرد در منطقه مستقر شد به گونه¬ای که برخی معتقدند که نمی¬توان امریکا را عضوی از این منطقه ندانست. در بسیاری از موارد نقشی که در امور و موضوعات منطقه ای بازی می کند بسیار پر رنگ تر از کشورهای عضو منطقه است. به زعم دولتمردان واشنگتن منطقه جنوب غرب آسیا محیطی است که با ارزش ها غربی ها ناسازگار است و از این رو این منطقه برای آنها تهدیدزا و نامطلوب است. امریکا برای پیگیری اهداف راهبردی خود در حوزه های سیاسی و اقتصادی، نیاز به ایجاد تنش و بحران در منطقه دارد. دخالت های سیاسی در کشورهای منطقه و روی کار آوردن مهره های خود در این کشورها از این منظر قابل ارزیابیست. از سوی دیگر برخی از دولت های عضو منطقه برای تامین امنیت کشور خود، خواهان حضور یک دولت خارجی مانند امریکا، بریتانیا و فرانسه هستند. به عنوان نمونه با حمله صدام حسین به کویت و حمله نیروهای ائتلاف به رهبری امریکا به عراق، باعث شد تا کشورهای حوزه خلیج فارس به انعقاد پیمان های نظامی شامل احداث پایگاه ها و تسلیحات نظامی با غرب بویژه امریکا اقدام کنند.

به اعتقاد کارشناسان حوزه بین الملل این تحولات را بخشی از سناریو کشورهای غربی برای تثبیت حضور خود در این منطقه و بازاریابی محصولات نظامی خود می دانند. از این رو تحولات دیگری همچون؛ حادثه 11سپتامبر، حمله و اشغال کشورهای افغانستان و عراق به بهانه مبارزه با تروریسم، بروز بحران سوریه و ظهور داعش در ادامه این سناریو برنامه‌ریزی شده است. بعد از فروکش جنگ و بحران های منطقه ای، کشورهای غربی برای حل مشکلات اقتصادی خود دنبال تنوع بازارهای تولیدات نظامی در منطقه شدند. در تداوم این سناریو سیاستمداران آمریکایی به مدد تبلیغات گسترده سیاست ایران هراسی و هلال شیعی در منطقه و ادعاهای بی پایه همچون تهدید هسته‌ای و نفوذ رو به رشد ایران در منطقه، بازار فروش این سلاح‌ها را بیش از پیش داغ کرده‌اند. به عبارتی دیگر منطقه جنوب غرب آسیا بویژه خلیج فارس به بازاری برای فروش سلاح های غربی تبدیل شد.

خرید تسلیحات کشورهای حاشیه خلیج فارس

کشورهای حاشیه خلیج فارس هرساله میلیاردها دلار تجهیزات نظامی پیشرفته از آمریکا می‌خرند و هدف از این اقدام افزایش توان رویارویی با جمهوری اسلامی ایران است. « دیوید مکیبی» سخنگوی بخش امور نظامی- سیاسی وزارت خارجه آمریکا در این خصوص فروش تسلیحات به کشورهای عربی منطقه اظهار داشت: شش کشور شورای همکاری خلیج فارس تاکنون موشک‌های دفاع هوایی بالستیک، بالگردهای هجومی، ناوچه‌ها و موشک‌های ضد زره پیشرفته را از این کشور دریافت کرده‌اند. وی افزود: با توجه به تعهد ما به شرکای خود در خلیج فارس در نشست ماه مه گذشته «کمپ دیوید »(2017)، هر تلاشی ‌را برای تسریع در فروش انجام داده‌ایم و از آن موقع تاکنون وزارت دفاع و امور خارجه مجوز فروش بیش از 33 میلیارد دلار تجهیزات دفاعی به 6 کشور حاشیه خلیج فارس را مهیا کرده است. این مقام آمریکایی افزود: علاوه بر این‌ها دولت آمریکا 4500 نمونه از انواع سلاح‌های هدایت شونده را در سال 2015 به کشورهای حاشیه خلیج فارس فروخته است.

الف) عربستان سعودی

ولع سیری ‌‌ناپذیر عربستان سعودی به خریداری تسلیحات و تجهیزات نظامی، این منطقه را به یکی از داغ‌ترین و جذاب‌ترین بازارهای جهان برای تولیدکنندگان اسلحه تبدیل کرده است. عربستان سعودی بزرگترین واردکننده تسلیحات آمریکایی در منطقه خاورمیانه محسوب می‌شود. در سال‌های 1950 تا 2006، عربستان سلاح و تجهیزاتی به ارزش 79 میلیارد و 8 میلیون دلار از آمریکا خریداری کرد که تقریبا یک‌پنجم ارزش صادرات آمریکا به دیگر کشورهای دنیاست. طبق آمار و گزارش‌های متعدد دیگری عربستان سعودی دومین کشور واردکننده تسلیحات نظامی در جهان در دوره ١٦-٢٠١٢ بوده است که ٢١٢ درصد افزایش نسبت به دوره ١١-٢٠٠٧ نشان می‌دهد. تنها در سال ٢٠١٥، عربستان سعودی به دلیل حمله به یمن و مسلح‌کردن تروریست‌های منطقه در عراق و سوریه ٩‌ میلیارد و٣٠٠ ‌میلیون دلار تسلیحات خریداری کرده است که این رقم نسبت به سال قبل از آن ٥٠ درصد رشد نشان می‌دهد. از این میزان، ٨٠٠ ‌میلیون دلار صرف خرید جنگنده‌های اف-٣٥ و انواع موشک‌های هوا ‌به ‌هوا، هوا به ‌زمین و سطح‌ به ‌سطح شده است.

همچنین بر اساس گزارش تحقیقی سالانه گروه اطلاعاتی نشریه دفاعی جینز چاپ بریتانیا(HIS Jane's) ، در سال ٢٠١٤ عربستان سعودی بیش از ٤‌ /‌ ٦ میلیارد دلار را صرف خرید اقلام دفاعی کرده که این کشور نسبت به سال گذشته رشد ٥٤ درصدی در واردات تسلیحات داشته است. به گزارش مؤسسه «بیزینس مانیتور اینترنشنال (BMI)، هزینه‌های دفاعی عربستان در بودجه سال ٢٠١٤ این کشور معادل ٦٠ میلیارد دلار بوده و برآورد می شود که تا سال ٢٠١٨ به ٧٢ میلیارد دلار برسد.

بزرگترین قرارداد خرید تسلیحات آل سعود

دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا سفر به عربستان (30 اردیبهشت 96) را به عنوان اولین سفر خارجی خود در مقام رئیس جمهوری انتخاب کرد. یکی از دستاوردهای مهم سفر ترامپ به عربستان امضای قرارداد فروش تسلیحات نظامی به ارزش ۴۶۰ میلیارد دلار به عربستان بود. کاخ سفید در طی بیانیه ای اعلام کرد: "در جریان سفر دونالد ترامپ به عربستان سعودی قراردادی به ارزش ۴۶۰میلیارد دلار با این کشور به امضاء رسانده است. این توافق که بخشی از آن به ارزش ۳۵۰میلیارد دلار است برای مدت ۱۰ سال و بخش ۱۱۰میلیارد دلاری آن به صورت آنی و در جریان سفر کنونی ترامپ، عملیاتی و اجرا خواهد شد. این بسته تجهیزات و خدمات نظامی به منظور تقویت امنیت عربستان و منطقه خلیج فارس و نیز در برابر تهدیدات ایران بوده و در راستای تقویت توانمندی این کشور در مشارکت در عملیات های ضدتروریستی در منطقه به انجام می رسد." لیست خریدهای تسلیحاتی عربستان اعلام شده شامل موارد زیر است:

- 13.5 میلیارد دلار برای خرید هفت آتش بار سامانه پدافند موشکی THAAD با بازه تحویل 2023 الی 2026

- 4.46 میلیارد دلار جهت خرید 104 هزار عدد مهمات هوا به زمین در پنج نوع شام GBU 31v3،GBU-10 ،GBU-12 ،GBU-31v1 ،GBU-38

- 6.65 میلیارد دلار جهت بهبود و ارتقای سامانه‌های پدافندی پاتریوت عربستان با کار در بازه زمانی 2018 الی 2027

- 2 میلیارد دلار جهت خرید هواپیمای پشتیبانی سبک هوایی با زمان‌بندی اجرای نامشخص؛ این احتمال وجود دارد که برنده این قرارداد و گزینه قابل ارائه از سوی آن یکی از گزینه‌های برنامه پشتیبانی هوایی ارتش آمریکا با نام OA-X باشد.

- 2 میلیارد دلار برای 4 هواپیمای جدید که شبیه به مدل JSTARS نیروی هوایی آمریکا خواهند بود و در نقش سامانه نظارت و شناسایی هوابرد تاکتیکی مورد استفاده خواهند گرفت؛ در آمریکا هواپیماهای جدید این نسل در سال 2024 وارد خدمت می‌شوند.

- 5.8 میلیارد دلار برای خرید 3 فروند KC-130J و 20 فروند C-130J در کنار پشتیبانی تا سال 2026؛ تحویل از سال 2022 آغاز خواهد شد.

- 6.25 میلیارد دلار جهت پشتیبانی هشت ساله از ناوگان جنگنده‌های F-15 عربستان به همراه قرارداد 20 میلیون دلاری کمک به برنامه مطالعاتی پیرامون جنگنده‌های F-15 C/D

- 2 میلیارد دلار جهت خرید تعداد نامشخصی قایق گشتی مارک 6 (MK-VI) با زمان تحویل نامشخص

- 6 میلیارد دلار جهت خرید چهار فروند گشت ناو ساخت صنایع لاکهید مارتین با طرحی براساس شناورهای رزمی لیتورال؛ بازه تحویل 2025 الی 2028

- 2.35 میلیارد دلار جهت تغییر و ارتقای حدود 400 دستگاه از خودروهای رزمی برادلی موجود در ارتش سعودی در کنار قرارداد خرید 213 دستگاه جدید به ارزش 1.35 میلیارد دلار

- 1.5 میلیارد دلار برای خرید 180 هویتزر با بازه تحویل 2019 الی 2022

- 18 میلیارد دلار جهت خرید سیستم C4I و یکپارچه سازی آن؛ جزئیات و زمانبندی اجرا گفته نشده است.

- دو ماهواره سنجش از دور به ارزش 800 میلیون دلار و دو ماهواره به جهت هشدار زودهنگام فضا پایه و ارتباطات ماهواره‌ای به ارزش 4 میلیارد دلار و یک قرارداد هم به ارزش 40 میلیون دلار برای سامانه‌های ارتباط ماهواره‌ای.

ب) امارات متحده عربی

در سال‌های اخیر، خرید تجهیزات نظامی امارات متحده عربی از کشورهای غربی بویژه امریکا در حال افزایش بوده است که طبق گزارشات رسمی رتبه دوم در منطقه را بعد از عربستان سعودی به خود اختصاص داده است. به عنوان نمونه آمریکا یک قرارداد 3.5 میلیارد دلاری را برای تامین سیستم‌های ضد موشکی پیشرفته برای امارات در سال 2011 به امضاء رسانده است که این اقدام بخشی از برنامه تقویت فوری نظامی کشورهای متحد آمریکا در همسایگی ایران به حساب می‌آید. از سوی دیگر، این اولین فروش خارجی سیستم‌های ضد موشکی معروف به تاد (سیستم دفاعی ارتفاع بالا) محسوب می شود. این سیستم برای نابود کردن موشک‌هایی با برد کوتاه و متوسط در داخل و خارج از جو زمین کاربرد دارد. امارات اولین کشوری است که سامانه تاد را از آمریکا خریداری می‌کند.

از سوی دیگر امارات متحده عربی بالغ بر ٦‌/‌ ٨ میلیارد دلار سامانه‌های دفاعی (بیش از مجموع واردات اقلام دفاعی در کشورهای اروپای غربی) را در سال ٢٠١٤ وارد کردند. امریکا بزرگ‌ترین سود برنده از بازار گرم تسلیحات در این منطقه بوده است که در سال‌های ٢٠١٣ و ٢٠١٤ به ترتیب ٦ و ٤‌/‌ ٨ میلیارد دلار تسلیحات به کشورهای این منطقه صادر کرده است. امارات متحده عربی بودجه نظامی خود را که کمتر از ۱۰ میلیادر دلار در سال ۲۰۰۵ بود به ۲۲ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۴ افزایش داده و آمریکا تامین کننده اصلی تسلیحات امارات بوده است. خریدهای امارات از آمریکا از جمله شامل سه اسکادران جت های پیشرفته اف-۱۶ می‌شود.

طبق آخرین آمار در سال 2017 آمریکا فروش اسلحه به ارزش دو میلیارد دلار به امارات متحد عربی را تصویب کرده است. آژانس همکاری امنیتی و دفاعی آمریکا با صدور اطلاعیه ای اعلام کرد: در زمینه فروش سلاح به امارات متحده عربی که مورد تایید وزارت امورخارجه آمریکا قرار گرفته، اطلاعاتی در اختیار کنگره این کشور قرار داده شده است. در لیست سلاح هایی که فروش آنها مورد تایید قرار گرفته شامل؛ فروش و استقرار 60 فروند موشک بالستیک آنتی (ردیاب) پاتریوت ساخت شرکت لاکهید مارتین، 100 فروند موشک بالستیک تاکتیکی ساخت شرکت ریتئون و مقادیر زیادی مهمات و تجهیزات نظامی می باشد. در اطلاعیه وزارت دفاع آمده است: قراردادی که تصویب شده به سیاست خارجی و امنیت ایالات متحده کمک خواهد کرد زیرا باعث ارتقاء سطح امنیت یکی از متحدان مهم آمریکا خواهد شد که نیرویی برای ثبات سیاسی و پیشرفت اقتصادی در منطقه خاورمیانه بوده و همچنان هست.

ج) قطر

روابط نظامی آمریکا با قطر به پیش از جنگ خلیج فارس و حمله به عراق باز می‌گردد. مهمترین پایگاه نظامی آمریکا در حوزه خلیج فارس در این کشور قرار دارد. در سال 1996پایگاه عملیاتی هوایی العدید در 35 کیلومتری جنوب دوحه، پایتخت قطر و در 70 کیلومتری مرز مشترک این کشور با عربستان سعودی با هزینه‌ای بالغ بر یک میلیارد دلار ساخته شد. این پایگاه از سال 2001 به مهمترین مقر هوایی آمریکا در آسیا و منطقه جنوب غرب آسیا تبدیل شده است. آمریکا هم اکنون از این پایگاه که 10 هزار نیروی نظامی در آن حضور دارد، برای انجام پروازها و بمباران مواضع داعش در عراق و سوریه استفاده می‌کند.

نیروی هوایی قطر دارای 12 فروند میراژ 2000 و 15 فروند میراژ اف-1 است. طبق اظهارات وزارت امورخارجه آمریکا، قطر در سال 2014، بیش از 23 میلیارد دلار تجهیزات نظامی شامل بالگردهای آپاچی، موشک‌های پاتریوت و هواپیما خریداری کرده است.

براساس گزارش مؤسسه سیپری، در دوره ١٦-٢٠١٢ نسبت به دوره ١١-٢٠٠٧، واردات اسلحه قطر ٢٤٥ درصد افزایش یافته است. در سال ٢٠١٦، قطر قراردادی ١١‌میلیارددلاری را با پنتاگون منعقد کرده است تا بالگردهای تهاجمی آپاچی و سامانه‌های دفاع هوایی ژاولین و پاتریوت را خریداری کند. همچنین در این سال 2016 آمریکا 72 فروند هواپیمای اف 15 کیو ای به ارزش 21 میلیارد دلار را به قطر فروخته است. در بحبوحه تنش ها میان عربستان و هم پیمانانش با قطر، دولت امریکا با فروش 36 فروند هواپیمای اف 15 به دوحه به ارزش 12 میلیارد دلار موافقت کرد.

علاوه بر این قطر همکاریهای نظامی گسترده ای نیز با فرانسه دارد. به عنوان نمونه فرانسوا اولاند، رئیس جمهور وقت فرانسه در طی سفرهی که منطقه خاورمیانه و قطر داشت قرارداد فروش جنگنده به قطر را امضا کرد. این قرارداد که به ارزش ۷ میلیارد دلار بود شامل تحویل ۲۴جنگنده رافائل ساخت شرکت فرانسوی "داسو” به قطر است. این جنگنده‌ها در ماموریت های شناسایی به کار گرفته می‌شوند. در توافقی دیگر فرانسه همچنین متعهد به آموزش ۳۶خلبان، حدود ۱۰۰مهندس و افسر امنیتی قطر شده است.

د) رژیم صهیونیستی

کمک به اسرائیل و تقویت این کشور هم سیاست دیگری به منظور تضعیف قدرت منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران است. ظرف 40 سال گذشته، آمریکا تأمین‌کننده انواع تسلیحات و تجهیزات نظامی برای رژیم صهیونیستی بوده است. از سوی دیگر آمریکا خود را متعهد به حفظ بقاء و امنیت اسرائیل می‌داند و به همین منظور رژیم اشغالگر قدس را به پیشرفته‌ترین سلاح‌های جنگی از جمله کلاهک‌های هسته‌ای مجهز کرده‌است. آمریکا هر سال حدود ۲۰۰ میلیون دلار به سیستم دفاع موشکی گنبد آهنین کمک می‌کند. پنتاگون برای سال مالی 2013 بیش از ۲۲۰ میلیون دلار برای گسترش این سپر موشکی از کنگره درخواست کرد. حدود ۱۰۰ میلیون دلار دیگر هم برای دیگر طرح‌های دفاع هوایی اسرائیل درخواست شد. آمار نشان می‌دهد از سال 1949 یعنی از نخستین روزهای تاسیس رژیم صهیونیستی تاکنون، آمریکا بالغ بر 115 میلیارد دلار کمک در اختیار این رژیم قرار داده است که حدود 70 میلیارد دلار آن نظامی است.

 جمع بندی و تحلیل

کشورهای غربی و بویژه امریکا در تداوم سیاست خاورمیانه ای خود تلاش دارند تا ضمن یافتن راهکاری برای خروج آبرومندانه از شکست در منطقه (عراق، افغانستان) در عین حال حداکثر تلاش خود را برای ایجاد شکاف و هراس در ناحیه خلیج فارس به بهانه قدرت یابی ایران و شیعیان در منطقه و در نتیجه در غلتیدن هرچه بیشتر کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس به دامان آمریکا را دنبال می کند. بدین ترتیب مقامات آمریکایی می کوشند به نگرانی های خاموش اعراب در رابطه با ایران دامن بزنند و بدین ترتیب این کشورها را ترغیب به همکاری های نزدیک تر با آمریکا از یک سو و خریدهای هنگفت تسلیحاتی از سوی دیگر نمایند. ایجاد رقابت برای خرید تسلیحات نظامی بین کشورهای منطقه‌ای را می‌توان از منظر اقتصادی و ژئوپلیتیکی ارزیابی کرد.

تقویت قابلیت های دفاعی عربستان، امنیت آمریکا را در یک بخش بسیار مهم از جهان که نگرانی‌های فزاینده ای بر سر برنامه هسته‌ای ایران وجود دارد، بهبود خواهد بخشید. امریکا مدعی است که زرادخانه‌های موشکی ایران باعث بروز نگرانی برای کشورهای عرب حوزه خلیج فارس شده است. اما تحلیلگران و کارشناسان معتقدند که فروش این تسلیحات باعث تقویت هژمونی نظامی امریکا در منطقه می‌شود و در بردارنده توازن قوا وکنترل ژئوپولیتیکی برای کاخ سفید خواهد بود. واشنگتن همچنین قصد دارد با فروش این تسلیحات همچنان نفوذ خود را در منطقه حفظ کند و از سوی دیگر با امضای این قراردادهای عظیم، تولیدکنندگان و سازندگان تسلیحات نظامی در امریکا در زمانی که اقتصاد این کشور با مشکلات جدی روبرو است این فرصت را می‌دهد تا فعالیتشان را رونق دهند.

اما مولفه‌ای دیگر که مستمسک کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس در رابطه با ایران است میزان نفوذ ایران در عراق و نزدیکی دولت های دو کشور به لحاظ انگیزه های مذهبی است. این عاملی است که حساسیت اعراب به ویژه کشورهای عربی با اقلیت جمعیت شیعه را برمی انگیزد. کشورهای عرب حاشیه جنوبی خلیج فارس بر این باور هستند که حضور دو دولت شیعه در این ناحیه که دارای روابط دوستانه هستند، موجب به هم خوردن توازن منطقه ای شده و این روند جمعیت شیعه پراکنده در محدوده خلیج فارس و استان الشرقیه عربستان سعودی را نیز تحت تاثیر قرار خواهد داد.

اهداف کشورهای غربی و امریکا در رابطه با فروش های جدید تسیلحاتی به کشورهای حوزه خلیج فارس را می توان در موارد ذیل خلاصه کرد:

ـ مقابله با قدرت یابی و افزایش حوزه نفوذ جمهوری اسلامی ایران در سطح حوزه خلیج فارس و منطقه جنوب غرب آسیا

ـ افزایش وابستگی کشورهای عرب خلیج فارس به واشنگتن به ویژه در ابعاد نرم افزاری و سخت افزاری نظامی؛

ـ نمایش تعهد امریکا به حفظ امنیت کشورهای جنوب خلیج فارس با حضور گسترده نظامیان آمریکایی در قالب پایگاه‌های عظیم هوایی و دریایی و زمینی در این کشورها و آمادگی برای اجرای طرح¬های مشترک نظامی مانند سپر دفاع موشکی با این کشورها؛

ـ فروش تجهیزات پیشرفته نظامی به کشورهای عرب حوزه خلیج فارس، باعث می¬شود تا امریکا چرخه اقتصادی خود را رونق داده و از رشد بیکاری در این کشور بکاهد.

پژوهش خبری // رحیم خجسته

*منابع در آرشیو پژوهش خبری صدا وسیما در دسترس است.