طرح جامع توانمند سازی زنان به کجا انجامید؟

چکیده مصاحبه پژوهشی:

ـ ذکر اين نکته چندان دور از واقعيت نيست که سهم زنان در تنها جايي که از مردان پيشي مي‌گيرد درمقوله" فقر" است.

ـ زنان سرپرست خانوار در سه گروه قابل تقسيم بندي هستند: 1. زنان بي سرپرست2. زنان بدسرپرست3. زنان خود سرپرست.

ـ در سال 1355 در مجموع 486 هزار زن سرپرست خانوار در کشور وجود داشته است.

-در سال 1385 اين رقم به يک ميليون و دويست هزار و در سال 1390 به 2 ميليون و پانصدهزار نفر رسيده است.

ـ تصادفات، طلاق، مرگ و تجرد قطعي از عوامل افزايش آمار زنان سرپرست خانوار است.

- 70 درصد(معادل يک ميليون و هشتصدهزار نفر) از 2ميليون و پانصدهزار زن سرپرست خانوار در کشور بر اثر فوت همسر بي‌سرپرست شده‌اند. 350 هزار زن بعلت از کارافتادگي و زنداني شدن و يا ترک خانواده همسر، 250 هزار زن بر اثر طلاق و 135 هزار زن نيز در اثر عبور از سن  ازدواج(‌تجرد قطعي) فاقد سرپرست هستند.

ـ امورات زنان سرپرست خانوار متولي تخصصي ندارد!

ـ جايگاه فعلي زنان سرپرست خانوار در سبد حمايتي نهادهاي مختلف شايسته اين قشر از زنان نيست.

- سرپرستي خانواده و نداشتن شغل مناسب و نقش چندگانه يک زن در خانواده فشار مضاعفي را بر اين قشر از زنان وارد و آنها را دچار افسردگي و اضطراب و بيماري هاي جسمي و روحي مي کند که در نهايت هزينه آن از جيب جامعه و به بهايي گزاف تر پرداخت خواهد شد.

پژوهش خبری صدا وسیما: هيچ کس نمي داند شايد بسياري از زنان سرپرست خانوار " فقيرترين فقرا " باشند که بنا بر مَثَل معروف با سيلي صورت خود را سرخ نگهداشته‌اند. ذکر اين نکته چندان دور از واقعيت نيست که سهم زنان در تنها جايي که از مردان پيشي مي‌گيرد درمقوله" فقر" است. عوامل بسياري مي توانند بعنوان متغيرهاي موثر در زنانه شدن فقر مطرح شوند مانند نابرابري در حقوق و و نابرابري در قابليت ها و در نتيجه نابرابري در فرصت ها و آنچه زنان در مقام شهروند بايد استحقاق برخورداري از آن را داشته باشند. همه اينها در کنار دهها مورد ديگر دست به دست هم مي دهند تا بخش قابل توجهي از زنان سرپرست خانوار را به جمع "فقيرترين فقرا" پيوند دهند. در اين نوشتار که در گفتگو با « خانم دکتر زهرا ساعي،‌ نماينده مجلس و عضو کميسيون اجتماعي مجلس» به رشته تحرير درآمده است به بررسي موضوع "جايگاه زنان سرپرست خانوار در سبد حمايتي نهادهاي مختلف" خواهيم پرداخت.

زن سرپرست خانوار کيست؟[1]

زنان فاقد همسر در سه گروه قابل تقسيم بندي هستند:

سير صعودي آمار زنان سرپرست خانوار در کشور

بر اساس آمارهاي موجود، در سال 1355 در مجموع 486 هزار زن سرپرست خانوار در کشور وجود داشته است. در سال 1385 تعداد زنان سرپرست خانوار در کشور يک ميليون و دويست هزار نفر بوده است که اين رقم در سال 1390 به 2 ميليون و پانصدهزار نفر رسيده است که حکايت از رشدي سريع و خارج از تصور در اين بازه زماني دارد، البته بايد به اين مورد توجه شود که اين ارقام بر اساس آمار رسمي است يعني زناني که تحت پوشش خدمات کميته امداد و سازمان بهزيستي قرار دارند و چنانچه آمار زناني که از خدمات کميته امداد و سازمان بهزيستي استفاده نمي‌کنند به اين ارقام اضافه شود رقم حاصله بيشتر خواهد شد. بر اساس بررسي هاي صورت گرفته؛ در کشور ما در 5 سال گذشته، افزايش تعداد زنان سرپرست خانوار سير صعودي داشته که علل زير در اين زمينه قابل ذکر است:

همه اين عوامل سبب شده‌اند که چرخه بيش از 2ميليون و پانصدهزار خانواده بدست زنان در حرکت باشد.

تنوع نوعي زنان سرپرست خانوار

70 درصد(معادل يک ميليون و هشتصدهزار نفر) از 2ميليون و پانصدهزار زن سرپرست خانوار در کشور بر اثر فوت همسر بي سرپرست شده‌اند. 350 هزار زن بعلت از کارافتادگي و زنداني شدن و يا ترک خانواده همسر، 250 هزار زن بر اثر طلاق و 135 هزار زن نيز در اثر عبور از سن  ازدواج (‌تجرد قطعي) فاقد سرپرست هستند.

 حمايت از زنان سرپرست خانوار

در کشور ما کميته امداد امام خميني (ره) و سازمان بهزيستي زنان سرپرست خانوار را زير چتر حمايتي خود دارند، اگرچه معتقدم حمايتهاي مالي صورت گرفته جوابگوي نيازهاي آنها نيست. وضعيت اشتغال اين دسته از زنان نيز مناسب نيست به همين دليل بسياري از آنان جهت گذران زندگي ناچار از روي آوردن به شغلهاي کاذب شده‌اند. کمک‌هايي را که کميته امداد و سازمان بهزيستي به زنان سرپرست خانوار ارائه مي‌کند بصورت قطره چکاني است و با توجه به وضعيت اقتصادي کشور و هزينه هاي بالاي خانواده اين ميزان از کمک‌ها جوابگوي زندگي آنها نيست. از سوي ديگر اين دسته از زنان شغل مناسب ندارند و بسياري از آنان نيز توانمند نيستند و حرفه خاصي ندارند و عرصه بازار هر روز به روي آنان تنگ‌تر مي شود.

طرح جامع توانمندسازي زنان سرپرست خانوار

بر اساس بررسي‌هاي صورت گرفته در خصوص زنان سرپرست خانوار، در سال 1392 و 1393  به اين نتيجه رسيديم که براي حل مشکلات اين قشر از زنان بايد آنها را توانمندسازي کنيم و بر اين اساس"طرح جامع توانمندسازي زنان سرپرست خانوار" در استانداري تهران آماده شد. اجراي آموزش‌هاي مهارتي، آموزش فرهنگي، بالابردن اعتماد به نفس در آنها و رفع مشکلات روحي و رواني و در کنار آن آموزش‌هاي فني و حرفه‌اي از جمله برنامه‌هاي اين طرح بود که در شهرري بعنوان منطقه پايلوت اجرايي شد و نتايج خوبي نيز از آن حاصل شد. 

 امورات زنان سرپرست خانوار متولي تخصصي ندارد!

زنان سرپرست خانوار بيشترين آمار مراجعه‌کنندگان به نمايندگان مجلس را دارند که با مشکلات زيادي از جمله بحث مسکن، اشتغال، بهداشت و درمان، بيمه، مسائل و مشکلات فرزندان و ... مواجه هستند. تعداد قابل توجهي از زنان سرپرست خانوار حاشيه نشين هستند که اين امر بر مشکلات آنها مي‌افزايد. سال گذشته مجلس شوراي اسلامي در برنامه ششم توسعه به موضوع زنان سرپرست خانوار پرداخت و مشخص شد که امورات اين قشر از زنان در کشور ما متولي تخصصي ندارد و حتي يک بانک اطلاعاتي کامل نيز در اين زمينه وجود ندارد. بر اساس بررسي هاي انجام شده ضروري تشخيص داده شد تا يک وزارتخانه از صفر تا صد امورات مربوط به زنان سرپرست خانوار را عهده دار شود. بر اين اساس وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعي به عنوان متولي اصلي در امور مربوط به زنان سرپرست خانوار تعيين و مقرر شد اين وزراتخانه در اين امر بطورجدي ورود کند.

 حمايت از زنان سرپرست خانوار

بسياري از زنان سرپرست خانوار جامعه هدف ما جوان هستند و نيروي انساني خوبي به شمار مي‌آيند اما زمينه‌هاي کارآفريني و اشتغال زايي در کشور براي آنها ضعيف است بنابراين بايد تلاش شود تا توسعه مشاغل خانگي و توسعه تعاوني‌هاي زنان و کارهايي که بصورت خوشه اي انجام مي‌شود در دستور کار قرار گيرد تا تغييرات مثبتي در زندگي اين قشر از زنان ايجاد شود. سازمان فني و حرفه‌اي کشور بايد با برنامه‌ريزي صحيح زنان سرپرست خانوار را تحت آموزشهاي مهارتي خود قرار دهد و بسته هاي حمايتي دولت تنها شامل حال زناني شود که قابليت آموزش ديدن و توانمندسازي در آنان وجود ندارد. زنان جوان سرپرست خانوار بايد تحت آموزش قرار گيرند تا خود به يک کارآفرين تبديل شوند.

موضوع ديگري که در مورد زنان سرپرست خانوار بايد مورد توجه قرار گيرد اشتغال پايه اي آنان است، يعني وقتي اين زنان آموزش لازم را ديدند و حرفه‌اي را فراگرفتند بتوانند صاحب شغل و درآمد شوند. به همين سبب در برنامه ششم توسعه کشور، مجلس متولي اين امر را وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعي قرار داده است و قرار شد براي حمايت از زنان سرپرست خانوار "طرح جامع توانمندسازي زنان سرپرست خانوار" اجرا شود که معاونت زنان و امور خانواده رياست جمهوري نيز بعنوان ناظر در اين زمينه ايفاي نقش خواهد کرد.  در ماده 95 قانون برنامه ششم توسعه[2] تلاش کردیم تا حمایت از زنان سرپرست خانوار شکل قانونی به خود گیرد تا بتوانیم اعتبارات آن را در بودجه های سالانه لحاظ کنیم. براین اساس با شناسایی زنان سرپرست خانوار، سامانه ای راه‌اندازی خواهد شد تا به محض آنکه فردی بی‌سرپرست شود بلافاصله در این سامانه ثبت شود و اقدامات حمایتی صورت گیرد.

جايگاه زنان در سبد حمايتي نهادهاي دولتي     

جايگاه فعلي زنان سرپرست خانوار در سبد حمايتي نهادهاي مختلف شايسته اين قشر از زنان نيست. در اين زمينه تنها کميته امداد و سازمان بهزيستي مشارکت و فعاليت دارند که بضاعت آنها هم بضاعتي محدود است. اگرچه اين نهادها تلاشهايي را جهت توانمندسازي، اعطاي وام، پيگيري ازدواج مجدد اين قشر از زنان را انجام مي‌دهند اما در کل بايد گفت اين حمايت ها کافي نبوده و جوابگوي نيازهاي زندگي آنان نيست به همين دليل در برنامه ششم توسعه بر توانمندسازي اين قشر از زنان تاکيد شده است.

 اقدامات لازم و ضروري در امور زنان سرپرست خانوار

اگرچه مشکلات زنان سرپرست خانوار بسيار گسترده مي‌باشد و ما در اين حوزه در حال درمان هستيم تا پيشگيري، اما در گام اول لازم است تا اقدامات ذيل حالت اجرايي بخود بگيرند:

کلام آخر 

دشواري ترکيب شغل و درآمدزايي با مراقبت از خانواده مساله اي است که شامل همه زنان سرپرست خانوار و موجب تمرکز آنها در بخش غيررسمي بازار کار شده است. بنابراين در شرايطي که نان آور اين گونه خانواده ها در شغل هاي کم ارزش و با دستمزد کمتر اشتغال دارند بايد انتظار داشت که اين خانواده ها هر روز فقيرتر شوند. نبود و يا ضعف سياست هاي اجتماعي و فرهنگي که دست کم حداقل‌هايي را براي آنان تامين کند هر روز بر فقر بيشتر اين خانواده ها دامن ميزند. سرپرستي خانواده و نداشتن شغل مناسب و نقش چندگانه يک زن در خانواده فشار مضاعفي را بر اين قشر از زنان وارد مي سازد و آنها را دچار افسردگي و اضطراب و بيماري هاي جسمي و روحي مي­کند که در نهايت هزينه آن از جيب جامعه و به بهايي گزاف تر پرداخت خواهد شد.

پژوهش خبری // پژوهشگر: مرتضی رکن آبادی

---------------------------