در نشست تهران، ضمن بازخوانی چالشهای تهدیدزا کشورها، مشکلات مربوط به امنیت منطقه نیز مورد بحث و بررسی قرار میگیرد.
در این نشست که به ابتکار و میزبانی دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران برگزار می شود، راههای مبارزه با تروریسم و افراطیگری و تهدیدات جدید تروریسم در منطقه غرب آسیا مورد بررسی و تبادل نظر قرارمی گیرد .
دبیران و مشاوران امنیت ملی کشورهای منطقه در حالی در تهران گردهم می آیند که نگرانیهای امنیتی منطقه ای به طور روز افزون در حال افزایش است .برخی از این چالشها دو جانبه ،برخی چند جانبه و برخی نیز منطقه ای هستند که یافتن راه کارهای مقابله با آنها نیازمند رسیدن به گفتمان مشترک و راه کارهای عملی برای مقابله اصولی و اساسی با آنها است .
دسته بندي چالش ها
چالشهای امنیتی فراروی کشورهای منطقه را می توان در سه دسته چالشهای امنیتی ،چالشهای زیست محیطی و چالشهای هویتی تقسیم کرد.
الف-چالشهای امنیتی شامل چالشهای داخلی همچون مسایل قومی، مذهبی و بحران های اجتماعی ناشی مشکلات اقتصادی ،بیکاری و افزایش آمار معتادان است و چالشهای امنیتی منطقه ای نیز شامل فعالیت گروههای خشونت طلب و تروریستی مانند داعش و همچنین مافیای مواد مخدر است که عمدتا از سوی کشورهای فرامنطقه ای حمایت و تسلیح می شوند .
ب-چالشهای زیست محیطی نیز شامل بحران آب، بحران ریزگردها و افزایش آمار مهاجرتهای داخلی و منطقه ای است .
ج-چالشهای هویتی که برخی از تحلیلگران از جمله مهمترین مسایل تاثیر گذار بر همکاری های منطقه برای مقابله با چالشهای مشترک تلقی می کنند .
اگر چه در اولویت بندی این چالشها ،حملات گروههای تروریستی و ناامن شدن مرزها مهمترین عامل همگرایی و تقویت گفتمان مشترک میان کشورهای منطقه تلقی می شود اما آثار و پیامدهای بحرانهای زیست محیطی و هویتی را در میان مدت و بلند مدت نباید در تشدید بحران های منطقه ای نادیده گرفت .
چالش هاي چين و روسيه
چین و روسیه با چالشهای امنیتی ناشی از ترانزیت تروریسم از افغانستان به آسیای مرکزی و قفقاز روبرو هستند .کوچ عناصر گروه تروریستی داعش از خاورمیانه به افغانستان و برخی کشورهای آسیای مرکزی این نگرانی را در میان کشورهای منطقه بخصوص چین و روسیه ایجاد کرده است که آمریکا بخواهد با انتقال تروریستها به نزدیکی مرزهای آنان به ناامنی و تجزیه طلبی در چین و روسیه دامن بزند.
تنش های دوکشور با آمریکا که با اعمال تعرفه های تجاری این کشور برضد کالاهای صادراتی چین به آمریکا و اعمال تحریمهای این کشور ضد روسیه نه تنها تشدید شده است بلکه نگرانیهای پکن و مسکو را در مورد رویکرد واشنگتن به بحران آفرینی امنیتی در منطقه افزایش می دهد .
در این حال چین و روسیه با نگرانیهای ناشی از تنش های قومی و مذهبی داخلی نیز روبرو هستند که منشا آنها را مداخلات خارجی و نفوذ عناصر فرصت طلب و افراط گرا از کشورهای پیرامونی تلقی می کنند .
چالش هاي افغانستان
افغانستان در همان حال که با درگیری های داخلی از سوی 20 گروه تروریستی و خشونت طلب از جمله داعش و طالبان روبرو است هنوز نتوانسته است به معنای واقعی ملت –دولت را در این کشور عملی نماید و به عنوان کشوری قوم محور شناخته می شود که با چالشهای امنیتی قومی روبرو است که اخیرا برخی از محافل تلاش کردند به آن رنگ و بوی مذهبی نیز بدهند .علاوه براین افغانستان همچنان با چالش کشت خشخاش و تولید مواد مخدر در اشکال سنتی و صنعتی روبرو است که امنیت ملی و اجتماعی این کشور و همچنین کشورهای منطقه را به مخاطره می اندازد .
افغانستان در ابعاد منطقه ای با پاکستان دارای روابط تنش آلود است که ناشی از اختلافات کابل و اسلام آباد برسر خط فرضی دیورند ،حمایت از گروههای تروریستی و خشونت طلب ،احداث سد در افغانستان و ایجاد بحران آب در پاکستان ،ادامه فعالیت طالبان و درخواست دولت افغانستان از پاکستان برای ترغیب این گروه برای نشستن پشت میز مذاکرات صلح افغانستان و آنچه این کشور مداخلات اسلام آباد در امور داخلی افغانستان می داند چالشهای این کشور محسوب می شوند .
چالش هاي هند
هندوستان نیز با چالشهای امنیتی داخلی متعددی همچون فعالیت گروههای افراط گرا و تروریستی قومی و مذهبی در مناطق مختلف این کشور از جمله ایالت آسام روبرو است .هند با پاکستان و چین نیز دارای اختلافات ارضی و مرزی است .
چالش هاي ايران
جمهوری اسلامی ایران نیز همچنان با تهدیدات تروریستی روبرو است که تازه ترین مورد آن حمله تروریستی به مراسم رژه نیروهای مسلح در هفته دفاع مقدس در اهواز بود که 25 تن شهید شدند.
ایران به عنوان راه ترانزیتی مافیای مواد مخدر همواره با تهدیدات امنیتی روبرو است.
علاوه براین ایران با چالشهای زیست محیطی ناشی از بحران آب در مناطق جنوب و جنوب شرقی از ناحیه افغانستان و ریزگردها و آتش گرفتن هورالعظیم از ناحیه عراق روبرو است .
چالش هاي منطقه اي
در کنار این چالشها ، برخی از محافل سیاسی و تحلیلی بحران هویتی در میان برخی از کشورهای منطقه و سردرگمی در یافتن راه درست مبتنی بر منافع ملی و جمعی منطقه ای را عامل تداوم بحران های منطقه ای و حتی داخلی در این گونه کشورها می دانند .
در این شرایط سوال مهم این است کشورهای منطقه با این حجم از اختلافات و مشکلات دو جانبه و چند جانبه چگونه می توانند روند همگرایی را تقویت نمایند؟ چه عوامل و نگرانیهای مشترکی باعث شده است تا تهران درآینده نزدیک میزبان اجلاس مهم دبیران شورای عالی امنیت ملی شش کشور باشد ؟
تردیدی نیست تلاش برای حل چالشهای امنیتی منطقه ای بدون رسیدن به یک گفتمان مشترک، درک و فهم مشترک از مشکلات و پیامدهای آن میسر نیست. بنابراین اجلاس تهران می تواند گامی مهم در این خصوص باشد .اگر چه تهدیدات امنیتی ناشی از حملات گروههای تروریستی فوری ترین و عینی ترین چالشهای امنیتی داخلی و منطقه ای و حتی بین المللی هستند، اما رسیدن به فهم و گفتمان مشترک برای مقابله با تهدیدات امنیتی بدون در نظر گرفتن برخی تهدیدات که به صورت میان مدت و بلند مدت آثار تخریبی خود را برجای می گذارد امکان پذیر نیست.
همچنانکه توجه به همه جوانب و ابعاد تهدیدات امنیتی از سوی کشورهای منطقه امری اجتناب ناپذیر است و برگزاری نشست های مداوم و منظم میان مقامهای امنیتی این کشورها و کارشناسان ارشد انها می تواند به تحقق آن کمک کند .
به همان میزان که تهدیدات تروریستی امنیت ملی کشورها را تهدید می کند بحران آب ،مساله مهاجران و ریزگردها نیز تهدیدی بالقوه برای امنیت کشورهای منطقه است و برای برقراری امنیت ثابت و پایدار در منطقه روند همکاری ها باید جامع در نظر گرفته شود.
اگر چه ممکن است نوع برداشتها و اختلاف نظر ها در مورد تعریف برخی از مفاهیم چالشها مانع از ایجاد همکاری برای مقابله با انها شود اما توجه به سایر مشترکات و اصول اساسی و پایدار همانند چند جانبه گرایی ،تقویت موقعیت منطقه ای دربرابر تهدیدات فرامنطقه ای می تواند چارچوب گفتمانی را شکل دهد که در نهایت به ایجاد همگرایی و تقویت همکاری های منطقه ای منجر شود .
راه کارهایي برای تقویت امنیت ملی و منطقه ای
1-دنباله دار بودن مباحث کارشناسی در سطوح مختلف بخصوص در میان نخبگان برای رسیدن به درک و فهم مشترک از تهدیدات و ایجاد گفتمان ثابت و مشترک در این خصوص .
2-ایجاد بازارچه های مشترک مرزی برای تقویت همکاری های دوسوی مرزي که تاثیر مهمی در کاهش بحران های امنیتی دارد.
3-توجه به مهمترین چالش فرامنطقه ای که در قالب فشارهای سیاسی، نظامی و اقتصادی هر روز در حال افزایش است که از جمله انها می توان به تشدید تحریمها ،اعمال تعرفه های تجاری و عملیات خودسرانه نظامی آمریکا در افغانستان اشاره کرد .
4-اگر چه مواد مخدر همچنان به گونه ای بر وضعیت اقتصادی و اجتماعی افغانستان تاثیر گذار است اما برای چهار کشور دیگر عامل مهم ناامنی بخصوص در حوزه اجتماعی است .با درک این مساله وکمک به تغییر کاربری زمینهای زیرکشت خشخاش در افغانستان می توان به رفع این نگرانی تا حد زیادی کمک نمود. متقابلا درک پیامدهای زیست محیطی و افزایش مهاجرتهای ناشی از بحران آب هم می تواند کمک قابل توجهی به حل آن نماید .
5-با توجه به ابعاد مختلف تهدیدات امنیتی که امروزه حوزه های سایبری و شبکه های اجتماعی را نیز شامل می شود نیاز به رسیدن به گفتمان مشترک بیش از پیش ضروری است .زیرا گروههای تروریستی و خشونت طلب نیز برای جذب نیرو ،کمکهای مالی و انتقال پیامهای خود از شبکه های مجازی استفاده می کنند که مستقیما بر قشر جوان جوامع تاثیر گذار است .
6-فعالتر شدن چین و روسیه به عنوان دو عضو دایم شورای امنیت سازمان ملل برای مهار سیاستهای تهاجمی آمریکا با تقویت حلقه ائتلاف و همگرایی منطقه ای که ممکن است در آینده به بلوک قدرتمند در برابر غرب قرار بگیرد .
7-تقویت روند هویت یابی و هویت گرایی کشورهای منطقه و رسیدن به یک تصمیم باثبات و قاطع که می تواند روند همکاری های منطقه ای را مستحکم نماید .
جمع بندي
در هر حال، نشست دبیران و مشاوران امنیت ملی پنج کشور ایران ،چین ،روسیه ،افغانستان و هندوستان در تهران فرصت مناسبی است تا با تقویت گفتمان مشترک و ارائه تعریفی واحد از تهدیدات مشترک و تاکيد بر منافع جمعی، عرصه را برای عاملان تهدیدات امنیتی منطقه در ابعاد مختلف بیش از پیش تنگ نمایند . در غیر این صورت این تهدیدات هر چند ممکن است برای کشوری در ظاهر تهدید محسوب نشود اما تجربه نشان می دهد که هیچ کشوری نمی تواند از پیامدهای مخرب و ویرانگر تهدیدات امنیت ملی و منطقه ای در امان بماند.
======================
نويسنده : مجيد وقاري- کارشناس سياست در آسيا.
.