راویان خاموش فرهنگ اصیل ایرانی

مادرم بیشتر از هر کسی در من اثر کرده بود.
این را همه فامیل می‌گفتند.
چهره اش، نگاهش، زندگی اش.
او همیشه می‌گفت:هروقت دلت گرفت، گنجه ات را بیرون بریز و از نو بچین. با این کار غصه هایت بیرون می‌ریزد و دلت سبک می‌شود.
بعد از چهلمش به سراغ گنجه قدیمی رفتم. انگار مادر ، همه غصه‌های پنجاه ساله اش را آن جا تلمبار کرده بود. به لیلی رسیدم.
پدرپرسید دنبال چی می‌گردی؟ گفتم: دنبال خودم.
                                       
به چشم‌هایش نگاه کردم، به موهایش دست کشیدم. دامن پرچین و لباس‌های رنگی‌اش سر ذوقم آورد.
دستان عروسک قدیمی مادر دیگر حرکت نداشت.
اما چه خوب که راوی قصه‌های ناب کودکانه ام، بعد از این همه سال ذره‌ای از لبخند، لطافت و مهربانی مادرانه اش کم نشده بود.
به گزارش خبرگزاری صداوسیما مرکزفارس ، لیلی یکی از عروسک‌های آیینی و سنتی قوم ماست که قدمتش به بیش از ۲۰۰ سال می‌رسد.
این عروسک که سال‌های نه چندان دور به همراه جهیزیه دختران لر به خانه عروس فرستاده می‌شد، امروز دیگر آن رونق گذشته را ندارد.
حتی مادر هم این اواخر دست و دلش به کار نمی‌رفت.
همه عروسک هایش را فروخت. انگار این یکی را برای روز‌های تنهایی من گذاشته بود.
برای حرکت دوباره دستانش، آستین بالا زدم.
امیدم به بی بی سکینه بود. اما چشمان بی بی دیگر سو نداشت؛ دخترانش هم به شهر رفته و ساخت عروسک را کنار گذاشته بودند.
برای یافتن عروسک لیلی به شهر رفتم. در بازار از او هیچ نام و نشانی نبود.
چهارسوی بازار شهر کوچک ما هم در قبضه عروسک‌های وارداتی بود که اسم و رسمشان را بچه‌ها خیلی بهتر از ما می‌دانند.
به شیراز رفتم، بازار وکیل را گزکردم. وجود عروسک‌هایی شبیه باربی با لباس محلی و سنتی، وصله‌ای ناجور بود که به همه خاطرات کودکی ام دهن کجی می‌کرد.
                                    
عروسک‌های بومی تجلی فرهنگ اصیل هر منطقه
پژوهشگر ادبیات بومی و عامیانه، عروسک‌ها را، راویان فرهنگ شفاهی و حافظان بخش اعظمی از میراث معنوی می‌داند.
به عقیده میرزایی، کودک با قصه‌های کودکانه قد می‌کشد و هم بازی عروسک‌های دست ساخته مادر و مادربزرگ، تمرین مهرورزی می‌کند، از این رو باید عروسک‌ها را راوی فرهنگ شفاهی و کلیددار ورود به دروازه‌های فرهنگی دانست.
این پژوهشگر می‌گوید: وقتی بانویی عروســک بومی می‌سازد، در واقع ارزش‌های اصیل فرهنگی خود را زنده نگه می‌دارد.
ارزش‌هایی که در قالب لالایی، شعر و قصه‌های بومی نیز تجلی پیدا می‌کند.
حسنی روانشناس کودک هم با تاکید بر اهمیت حفظ فرهنگ بومی هر منطقه با هشدار درباره اثر تخریبی عروسک‌های وارداتی می‌گوید: الگوپذیری کودکان از پوشش، آرایش، رنگ مو، اندام و دیگر ویژگی‌های عروسک‌های غیر بومی سبب ترویج فرهنگ تجمل گرایی و زدودن فرهنگ ملی با هویت مذهبی می‌شود.
                                     
روایان خاموش فراموش نمی‌شوند
با محمد علی پور کارشناس مردم شناسی در خصوص احیای عروسک‌های بومی هم صحبت می‌شوم.
به نظر او چند سالی است که نگاه حمایتی فعالان عرصه میراث فرهنگی از بنا‌های تاریخی و گنجینه‌های متعارف، به سوی میراث ناملموس رفته، به گونه‌ای که در حال حاضر بیش از هزار و ۱۰۰ اثر در فهرست ملی میراث ناملموس و ۱۰ اثر در فهرست جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.
احسانی، کارآفرین حوزه گردشگری پایدار و صنایع دستی روستایی و عشایری توضیح می‌دهد: میراث ناملموس یعنی آن میراثی که از نسلی به نسلی دیگر منتقل شده باشد و بر حفظ هویت، سنت‌ها و میراث بومی تاکید می‌کند؛ مانند نوروز که از چند هزار سال قبل به ما رسیده، تغییرات جزئی داشته، اما ماهیت آن از بین نرفته است.

به گفته‌ی کارشناسان میراث فرهنگی، استان پهناور فارس نیز، میراث دار عروسک‌های بسیاری است که از دوران گذشته در زندگی مردم این خطه کاربرد داشته و به نوعی آئین و نمایش نیز به شمار می‌رفته است.پهلوان کچلک” یا به قول مردم شیراز “جی جی ویجی” و عروسک “مینا” از جمله‌ی این عروسک‌ها ست که سال‌ها مهمان خانه‌های شیرازی‌ها و صحنه‌های نمایشی بودند؛ عروسک‌هایی که این روز‌ها کسی از آن‌ها خبری ندارد.

                                                   
                                           

رحیم هودی پیشکسوت تئاتر شیراز می‌گوید: در شیراز قدیم مرسوم بود صبحِ عروسی، هنرمندان نمایشی "پهلوان کچلک" به خانه داماد می‌آمدند و نمایش اجرا می‌کردند.“

او توضیح می‌دهد: نمایش موزیکال "عروسک مینا" نیز که اسم اصلی آن "بانو" بوده، زمینه سرگرمی مردم را فراهم می‌کرده است.
با استاد در گفتگو بودم که عروسک زرد رنگ آویزان به سر درِ سالنِ نمایش، توجهم را جلب کرد.
استاد، بازیگر جوانی را صدا زده و می‌گوید: این عروسک را ندا به تالار هدیه کرده است.
ندا با لهجه شیرینش برایم توضیح می‌دهد که مردم گراش بر اساس باور‌های دینی و اعتقادات عامیانه‌ی خود، با آویزان کردن عروسک‌های پارچه‌ای که با اسپند و نمک پر شده، مانع از بلا و چشم زخم می‌شوند.
                                         
دیدن این عروسک‌های جالب مرا مشتاق کرد تا از رئیس اداره میراث فرهنگیِ گراش سراغ این عروسک‌ها را بگیرم.
صحبت‌های زندوی، امید بخش است و می‌گوید: مهارت ساخت و نقش فرهنگی عروسک‌های چشم زخم در گراش، اوایل امسال به شماره ۱۴۶۲ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور ثبت شده است.
او با اشاره به این که تاکنون ۱۳ نوع از این عروسک‌ها در شکل‌های آدمک، حیوان و درخت شناسایی شده، می‌گوید: این عروسک‌ها با قدمت صد ساله در گراش همچنان کاربرد دارند.
رقص این عروسک‌ها بر سر درِ خانه‌های گراش مرا به دنبال ردپایی از لیلی دلگرم می‌کند.
در ادامه تحقیقاتم به این موضوع می‌رسم که "عروسک لیلی" نام یکی از هنر‌های دست ساز فارس است که عنوان "شادترین عروسک ایرانی" را به خود اختصاص داده، عروسکی که با وجود دارا بودن پیشینه تاریخی و قدمت زیاد آن، به فراموشی سپرده شده است.
                                      
آن طور که مژگان ثابت قدم مسئول ثبت میراث معنوی فارس می‌گوید: این عروسک بیانگر بخشی از تفکر و باور قوم لر است که پارسال به شماره ۱۳۹۹ در فهرست میراث معنوی کشور قرار گرفته است.
امیری مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری فارس می‌گوید: عروسک لیلی بعد از عروسک‌های سنتی "جی جی بی جی" و "مینا"، در کنار دیگر عروسک‌های دست ساز سنتی ایران در موزه باستان جا خوش کرده اند.
                                      
احیای عروسک هایِ مادربزرگ‌ها
به دنبال نشانی از عروسک بچگی هایم سراغ فریبا گرجیان رفتم، پژوهشگر و احیاگر این عروسک محلی.
گُرجیان دانش آموخته‌ی رشته‌ی نقاشی است که از سال ۹۲ پژوهش هایش را در زمینه عروسک‌های بومی اقوام لُر آغاز کرده است.
به گفته‌ی او گمان می‌رود نخستین بار عروسک‌های لیلی در دوره‌ی تیموری ساخته شده باشد. این عروسک‌ها به وسیله‌ی زنان و با نگرش به پوشش بومی منطقه، ساخته می‌شده که با گذشت زمان به حاشیه رفته و در چند دهه‌ی گذشته به فراموشی سپرده شده است.
لیلی به باور دکتر اردشیر صالح پور، پژوهشگر و مدرس تئاتر دو گونه بوده: یکی لیلی "خاموش" و دیگری لیلی " دستی" که اولی عروسکی غیر متحرک بوده و دیگری دو دوستش تکان می‌خورده و به همین دلیل به لیلی "دو دوستی" هم مشهور بوده است.
                                        
او برایم توضیح می‌دهد که عروسک بَویگ یا بَویک (لال بیگ) از شهرستان نورآباد مَمَسنی گونه‌ای از عروسک لیلی با ساختاری ساده‌تر است که سال ۹۶ به شماره ۱۴۶۳، در فهرست آثار میراث ناملموس به ثبت رسیده است .                         
 به گفته این پژوهشگر این عروسک همچنین در شهرستان‌های رستم، گِراش، اِوَز و لارستان استان فارس و در دیگر استان‌ها از جمله کُهگیلویه و بویراحمد، خوزستان، چهارمحال و بختیاری، ایلام و حتی هرمزگان با نام‌های مختلف وجود داشته است.
فریبا گرجیان احیاگر عروسک لیلی، که ساخت عروسک را از مادرش آموخته می‌گوید: ساختار عروسک، نحوه لباس پوشیدن، نحوه زلف کردن مو و دستمال رقصش همه نشان از شادی این عروسک دارد و بازنمای کاملی از فرهنگ بومی و پوشش سنتی است.
به گفته حسین‌زاده پژوهشگر ادبیات عامه، عروسک لیلی علاوه بر جنبه بازی، نقش تربیتی و آیینی زیادی برای بچه‌ها داشته و زنان هنرمند، نظم موجود در رقص، پوشش و زیبایی خود را به واسطه عروسک لیلی جاودانه کرده اند.
این حرف را که می‌زند یاد مادرم می‌افتم.
                                        
جایگاه لیلی در بین مردم
جستجویم در فضای مجازی با هشتک عروسک ساز‌های محلی نتیجه داد.
با آمن خادمی از اهالی نورآباد ممسنی آشنا شدم.
طراح جوانی که از دو سال پیش ساخت عروسک سنتی لیلی را آغاز کرده می‌گوید: ابتدای کار برای ما بسیار سخت بود، چون چیزی از این کار نمی‌دانستیم، اما ساخت چارچوب و اسکلت بدن و دوخت لباس‌های عروسک را از خاله شهرزاد هنرمند قدیمی یاد گرفتیم.
به گفته او، طرح احیای لیلی با همکاری ۱۰ بانوی نورآبادی، از ساخت ماهی ده عروسک آغاز شده و به تولید ۱۵۰ عروسک در ماه رسیده است.
                                           
به گفته این عروسک ساز بومی، لباس لیلیِ "دستی"، به طور کامل از لباس محلی زنان لرمانند روسری، چارقد، پیراهن، لَچک و زیور آلاتی همچون میخک تأثیر گرفته است.
آمن توضیح می‌دهد: حتی سن زنان در ساخت عروسک‌ها در نظر گرفته می‌شده، به این صورت که لیلی‌هایی که نقش مادر را بازی می‌کردند، دیگر دستمال به دست نداشتند و رنگ لباس آن‌ها نیز تیره‌تر بوده است.
                                            
به گفته او لیلی در اقوام مختلف با نام‌های مختلف شناخته می‌شود: ممسنی (لیلی دودستی)، بختیاری (بازبازک)، بویراحمد (بویگ)، دیلم و بوشهر (لیلی یا عروسک دستمال به دست).
لیلی؛ نماد عشق مادر به فرزند
سارا طبیب زاده، انیماتور و طراح چهره عروسک لیلی می‌گوید: از آنجا که در گذشته مادران همیشه در کوچ، دامداری و کشاورزی مشارکت داشتند، عروسک‌ها را به گونه‌ای می‌ساختند که هنگامی که بچه آن را در آغوش می‌گیرد بوی مادر را حس کند.
به همین دلیل مادر از موی خود برای لیلی زلف می‌ساخت و از پارچه‌های لباس خود برایش لباس می‌دوخت.
                                           
سارا که حالا برای طراحی چهره لیلی به جای ذغال از مداد استفاده می‌کند تاکید دارد: "در طراحی صورت عروسک‌ها در حال شبیه سازی آن‌ها بر اساس چهره زنان و مردان جنوب کشور هستیم. "
                                         
دوباره به سراغ خادمی عروسک ساز بومی می‌روم خوشحالم می‌کند و می‌گوید: مدتی است عروسک‌های محلی جای خود را بین مردم باز کرده اند.
در حال حاضر تعدادی از بچه‌ها در نورآبادِ ممسنی از عروسک لیلی استفاده می‌کنند و مادر‌ها و مادربزرگ‌ها هم تشویق شده‌اند برای فرزندان و نوه‌های خود، عروسک بسازند. اما به عقیده او احیای این عروسک و معرفی آن نیاز به برنامه‌ریزی و حمایت همگانی دارد تا بچه‌ها به جای استفاده از عروسک‌های خارجی با این عروسک‌های بومی بازی کنند.
امروز لیلی دیگر تنها نیست، به ابتکار آمنِ خادمی؛ عروسک ساز محلی، عروسک مرد آن به اسم «دلیار» هم ساخته شده که همان ساختار لیلی را دارد و براساس لباس‌های قدیمی وسنتی طراحی می‌شود.
                                   
طراح خوش ذوقِ لیلی که برای درست کردن هر کدام از این عروسک‌ها ساعت‌ها زمان صرف می‌کند به آینده دخترانش خوش بین است و می‌گوید با اینکه از عمر لیلی چندان نمی‌گذرد، اما این عروسک‌ها در سه جشنواره بین المللی در وین و فلوارنس شرکت کرده و در تهران، شیراز، رشت و قزوین برای فروش عرضه شده اند.
خادمی مثل خیلی از طراحان، عروسک‌های خود را در محلی به نام مغازه نمی‌فروشد بلکه مشتریان او از کاربران فضای مجازی هستند. بیشترین علاقه‌مندان این عروسک‌های دوست داشتنی جوانانی هستند که به مناسبت‌های مختلف شب یلدا و عید نوروز و سفره عقد آن‌ها را خریداری می‌کنند.
به گفته او لیلی، مشتری‌های خودش را دارد. ایرانیان مقیم خارج از کشور از جمله کانادا و آلمان به عنوان هدیه و سوغات این عروسک‌ها را سفارش داده و خریده‌اند.
                                   
چتر حمایت از هنرمندان را بازتر کنیم
صلاحی عضو انجمن دوستداران میراث فرهنگی می‌گوید: حالا که سازندگان این عروسک‌ها با محدودیت‌های بسیارتوانسته‌اند دست سازه‌هایی به قدمت تاریخ بیافرینند چه بهتر است که مسئولان زمینه تجاری سازی آن را فراهم کنند تا زنان روستایی به واسطه این هنرفاخر نیز کسب درآمد کنند.
ثابت قدم مسئول ثبت میراث معنوی فارس نیز با اشــاره به ضرورت سرمایه گذاری بــرای فرهنگ ملی تأکید می‌کند: گرچــه بســتر‌هایی هماننــد موزه هــا و جشــنواره‌ها، نقــش مؤثــری در معرفی عروسک‌های بومی دارد، اما اقبال عمومی به این دســت سازه هاست که آن‌ها را جاودانه می‌کند.
                                   
طراحان و احیاگران عروسک‌های محلی هم با تأکید بر فعالیت رسانه‌ها برای معرفی جایگاه عروسک‌های بومی امیدوارند مردم از همراهان و حامیان این حرکت ملی باشــند و تا حد امکان ایرانی بخرند و ارزش هنر هنرمنــدان ایرانی را بیــشتر درک کنند.
امیری مدیرکل میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری فارس هم با تأکید بر نقش فعالان فرهنگی، افراد و نهاد‌های گوناگون در ثبت ملی عروسک‌های دست ساز بومی درباره شــرایط و چگونگی ثبت ملی عروسک‌ها می‌گوید: عروســک‌هایی کــه از قدمت و اصالت کافی برخوردار بوده و برای پاســداری از ارزش‌های فرهنگی و زیست محیطی موثر باشند قابلیت ثبت دارند.

لیلی همان لیلیِ قدیمی شده است
حالا با آمن و خواهرهنرمندش آوا صمیمی‌تر شده ام. از مادرم می‌گویم.
دورادور او را می‌شناسند، از خاله شهرزاد شنیده اند در کار ساخت لیلی مهارت داشته و طراحی لباسش در شهر زبانزد بوده.
به کارگاه کوچکشان در نورآباد می‌روم. با هنر دستِ آوا، دست‌های لیلی ام مثل روز اول می‌شود. به من لبخند می‌زند، می‌رقصد.
فکر می‌کنم کارگاه کوچکشان برای یک هنرآموزِ مشتاق جا داشته باشد.
کاش مادر، مرا ببیند.
 *  مریم شمس