گستره روز افزون رویارویی هاي آمریکا و روسیه و ورود به عرصه هاي جديد

به گزارش سرویس بین الملل خبرگزاری صدا و سیما، منافع متعارض روسیه و آمریکا در زمینه مسائلی مانند توانمندی هسته ای و حوزه های نفوذ در شرق اروپا ، غرب آسیا و آمریکای لاتین موجب شده تا واشنگتن در اسناد بالا دستی خود مانند استراتژی امنیت ملی ، استراتژی دفاع ملی و دکترین جدید هسته ای آمریکا ، همواره از روسیه به مثابه بزرگترین تهدید علیه آمریکا و نیز تهدید هسته ای شماره یک یاد کند که البته از سوی روسیه بی پاسخ نمانده است. در برهه کنونی تقابل مسکو و واشنگتن در دو عرصه پر رنگ است: عرصه نخست در زمینه تقابل این دو قدرت بین المللی در حوزه منطقه ای است. علاوه بر تقابل آمریکا و روسیه در شرق اروپا و سوریه ، اکنون آمریکای لاتین به ویژه ونزوئلا نیز به این فهرست اضافه شده است. عرصه دوم در حوزه رقابت های تسلیحاتی و کنترل تسلیحات با زیر سئوال رفتن آینده پیمان های تسلیحاتی از سوی آمریکا است.

1- ونزوئلا ؛ عرصه تقابل

بحران سیاسی کنونی در ونزوئلا از ۱۰ ژانویه 2019 زماني آغاز شد که" نیکلاس مادورو" برای بار دوم پس از پيروزي در انتخابات رياست جمهوري  سوگند ياد کرد که از سوی مخالفان تحریم شده بود. تنش‌ها پس از آن بالا گرفت که در۲۳ ژانویه "خوان گوایدو"سردسته مخالفان، خود را رئیس‌جمهور خواند و آمریکا و بیشتر کشور‌های اروپایی و آمریکای لاتین از او حمایت کردند.در مقابل کشورهای بسیاری مانند روسیه، چین، ایران، ترکیه، بولیوی و مکزیک با محکوم کردن این اقدام گوایدو، از نیکلاس مادورو حمایت کرده‌اند. از دیدگاه کشورهای مخالف مداخله آمریکا مانند روسیه ، دولت ترامپ قصد دارد تا هر چه زودتر به اصطلاح کار ونزوئلا را تمام کند تا در گام های بعدی به براندازی دیگر دولتهای چپ گرای آمریکای لاتین به ویژه نیکاراگوئه و کوبا بپردازد. "نیکولای پاتروشف" دبیر شورای امنیت روسیه معتقد است که اقدامات واشنگتن علیه ونزوئلا با هدف کنترل بازار انرژی جهان صورت می گیرد.پاتروشف در مصاحبه ای گفت: «اقدامات آمریکا علیه ونزوئلا، برنامه هایی سیاسی در راستای منافع اقتصادی این کشور است».از دیدگاه مسکو ، هدف استراتژیک واشنگتن در ایجاد فشار بر ونزوئلا، دستیابی به نفت خام این کشور است تا بدین وسیله بتواند در سال های آینده رهبری صادرات نفت را بر اساس قواعد خود در دست گیرد و خواسته هایش را به اوپک دیکته کند. مقامات ارشد روسیه بر این گمان هستند که دولت ترامپ از گوایدو رهبر مخالفان  برای رسیدن به اهداف خود در ونزوئلا استفاده ابزاری می کند . پاتروشف می گوید: آمریکا به یک بازیچه مانند "خوان گوایدو"، رهبر مخالفان دولت در مساله ونزوئلا نیازمند است».

مخالفت شدید مسکو و پکن

قدرت های بین المللی رقیب آمریکا یعنی روسیه و چین مخالفت آشکار خود را با طرح های آمریکا علیه مادورو اعلام کرده اند. از دیدگاه روسیه ، هدف آمریکا انجام کودتا در ونزوئلا و روی کار آوردن خوان گوایدو رهبر مخالفان به عنوان رئیس جمهور این کشور است. مسکو بر این گمان است که دولت ترامپ نتوانسته به اهداف خود در ونزوئلا دست یابد که یکی از دلایل آن مواضع سرسختانه روسیه در دفاع از موازین بین المللی است.در عین حال مسکو بر حمایت همه جانبه از دولت چپگرای ونزوئلا و نیکلاس مادورو رئیس جمهور این کشور تاکید می کند. چین نیز به عنوان قدرت بین المللی رقیب آمریکا همراه با روسیه بر حمایت کامل خود از دولت چپ گرای ونزوئلا و نیکلاس مادورو تاکید کرده و مخالفت صریح خود  را با هر گونه تلاش خارجی برای سرنگونی وی اعلام کرده است.با این حال مسکو و پکن فقط به حمایت سیاسی و دیپلماتیک از مادورو بسنده نکرده و  اقداماتی را در راستای مقابله با طرح های واشنگتن و حمایت از دولت چپ گرای ونزوئلا و رئیس جمهور این کشور انجام داده اند . از جمله اینکه در 2 آوریل 2019دو هواپیمای چینی حامل بیش از۱۲۰ نظامی این کشور وارد جزیره"مارگاریتا" ونزوئلا شدند تا کمک‌های انسانی و نظامی به نیرو‌های دولتی این کشور ارائه کنند.این از موارد نادری است که چین دست به چنین اقدامی می زند یعنی نیروهایی را به خارج از مرزهای خود اعزام می کند. قبل از آن نیز روسیه اقدام به اعزام چند هواپیمای ترابری و نظامیان خود به ونزوئلا کرده بود. در 24 مارس 2019 دو هواپیمای ترابری حامل حدود 100 نظامی روسیه و 35 تن لوازم پزشکی، در فرودگاه بین المللی سیمون بولیوار در شمال کاراکاس فرود آمدند. این مساله خشم شدید دولت آمریکا را به همراه داشت. جان بولتون  مشاور امنیت ملی آمریکا در 28 فروردین (17 آوریل) در این باره ادعا کرد که مردم ونزوئلا و شمار زیادی از مردم منطقه و آمریکا و کشورهای دیگر این اقدامات را محکوم کرده اند.این منطقه مهم باید از حکومت های مستبد و دخالت خارجی در امان بماند.سرنوشت ملت های ما را نباید قدرت های خارجی رقم بزنند.این سرنوشت را مردم این منطقه باید رقم بزنند.ظاهرا بولتون ،آمریکا را یک قدرت مداخله گر خارجی نمی داند و بر حق واشنگتن برای دخالت در امور داخلی  ونزوئلا تاکید دارد.

مناقشه بین المللی

بحران سیاسی ونزوئلا اکنون از بحرانی داخلی تبدیل به مناقشه ای بین المللی  شده و شاهد ایجاد قطب بندی جهانی بین کشورهای مخالف وموافق دولت ونزوئلا هستیم.واشنگتن در ابتدای این بحران تصور می کرد که همانند گذشته به ویژه دوره جنگ سرد ، با اعمال زور و اقدامات خصمانه خواهد توانست دولت چپگرای ونزوئلا و نیکلاس مادورو رئیس جمهور آن را سرنگون کند ، اما مخالفت جدی دیگر قدرتهای بین المللی به ویژه روسیه و چین و اقدامات آنها به منظور حمایت از مادورو با اعزام نظامیان خود به ونزوئلا به مقامات آمریکایی فهماند که دوره یک جانبه گرایی و اقدامات زورمدارانه واشنگتن برای تحقق اهدافش در دیگر کشورها به پایان رسیده است. پیام مسکو و پکن به واشنگتن کاملا روشن است . روسیه و چین با اعزام نظامیان خود ، این پیام قوی را به دولت  ترامپ داده اند که با توطئه های آمریکا در ونزوئلا فعالانه مقابله خواهند کرد.این تحولی ناخوشایند برای واشنگتن است که تصور می کرد قادر خواهد بود تا بدون هیچ مانعی طرح های خود در باره ونزوئلا را به مورد اجرا در آورد. "گنگ شوانگ "سخنگوی وزارت خارجه چین در4 آوریل در واکنش به درخواست واشنگتن که از پکن و مسکو خواسته بود نظامیان خود را از ونزوئلا خارج کنند به آمريکا هشدار داد: آمریکای لاتین حیاط خلوت کشور خاصی نیست. از دیدگاه مسکو و پکن اقدامات کنونی آمریکا صرفا در قبال ونزوئلا نبوده بلکه  واشنگتن برخورد جدی و براندازانه را در قبال دیگر دولت های چپگرای آمریکای لاتین به ویژه کوبا و نیکارا گوئه نیز در دستور کار خود  دارد. این رویکرد آمریکا آشکارا بر خلاف قوانین و موازین بین المللی به خصوص اصل عدم مداخله در امور داخلی کشورها  بوده و به همین دلیل باید جامعه بین المللی با جدیت در برابر آن بایستد .

2- کنترل تسلیحات ؛ تلاش واشنگتن برای خروج از محدودیت ها

یکی از مهمترین مشخصه های زمامداری دونالد ترامپ رئیس جمهور جنجالی آمریکا ، رویکرد منفی وی در قبال سازمان ها ، توافق ها و پیمان های منطقه  ای و بین المللی است. ترامپ از بسیاری از توافقات بین المللی خارج شده است .رویکرد ترامپ در باره خروج از پیمان های بین المللی اکنون وارد مرحله جدید و بسیار خطرناکی شده است. دولت ترامپ اکنون پیمان های کاهش و امحای تسلیحات هسته ای را هدف گرفته و تلاش خود را معطوف به خروج از این پیمان ها کرده است.اکنون پیمان های کاهش تسلیحات هسته ای به یکی از نقاط اصلی اختلاف و تنش بین روسیه و آمریکا تبدیل شده است. با توجه به خروج آمریکا در دوره ترامپ از چند توافق بین المللی، اکنون بیش از هر زمان دیگری احتمال خروج این کشور از برخی پیمان های تسلیحاتی افزایش یافته است.در این راستا ترامپ برای رفع اتهامات از خود در زمینه حمایت غیر مستقیم روسیه از وی در جریان انتخابات ریاست جمهوری 2016 آمریکا و نیز تحقق اهداف خود در زمینه تقویت توانمندی های هسته ای آمریکا و تضعیف زرادخانه هسته ای روسیه ، سیاست اتهام زنی به روسیه در باره نقض پیمان نیروهای هسته ای میانبرد (آی ان اف) INF و نیز پیمان کاهش تسلیحات هسته ای استراتژیک موسوم به "استارت"   START را دنبال کرده است.

گام اول

اختلاف مسکو و واشنگتن در زمینه" پیمان نیروهای هسته ای میانبرد" به دوره ریاست جمهوری باراک اوباما رئیس جمهوری سابق آمریکا بر می گردد.با این حال این اختلافات اکنون بشدت تشدید شده و دامنه آن به پیمان استارت نیز رسیده است. سرگئی ریابکوف معاون وزیر امورخارجه روسیه ضمن تاکید بر پایبندی کشورش به پیمان آی ان اف  گفت: مسکو معتقد است که آرزوی دیرینه ایالات متحده خلع سلاح کامل روسیه است ودر این راستا خواهان اعمال انواع محدودیتها علیه توسعه موشکی این کشور است. ترامپ به بهانه نقض این پیمان از سوی روسیه و به دلیل آن که این پیمان، آمریکا را از گسترش سلاح های جدید برای مقابله با زرادخانه موشکی چین در شرق آسیا بازمی‌دارد، به اعلام خروج آمریکا از این پیمان مهم هسته ای پرداخت. به گفته ترامپ: شرکای واشنگتن در پیمان ناتو از تصمیم وی برای خروج از پیمان "آی ان اف" حمایت می‌کنند، زیرا خطر ناشی از نقض این پیمان از سوی روسیه و خطراتی که در خصوص اشاعه تسلیحات به دلیل نقض مفاد این پیمان وجود دارد را درک می‌کنند.سرانجام مایک پمپئو وزیر امور خارجه آمریکا اعلام کرد که واشنگتن از 2 فوریه 2019 اجرای پیمان آی ان اف را برای شش ماه به حالت تعلیق در می آورد.در آخرین موضع گیری دولت ترامپ در این زمینه ، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا در اواخر فروردین 1398گفت : موضع آمریکا این است که روسیه پیمان نیروهای هسته ای میان برد را نقض کرده و این مساله کاملا شفاف و روشن است. این نخستین پیمان مهم کنترل تسلیحات است که ترامپ آن را زیر پا می‌گذارد. اقدام دولت ترامپ برای خروج از پیمان نیروهای هسته ای میانبرد موجب افزایش دور جدیدی از مسابقه تسلیحاتی هسته ای و افزایش ناامنی جهانی خواهد شد.

گام دوم

دولت ترامپ ،بهانه جویی در باره پیمان استارت جدید (پیمان کاهش تسلیحات هسته ای استراتژیک ) را نیز آغاز کرده تا در نهایت ازتمدید این پیمان راهبردی در سال 2021 خودداری کند . "مایک پمپئو" وزیر امور خارجه آمریکا در11 آوریل 2019 برای مذاکره با روسیه درباره تمدید پیمان "استارت‌"درخواست‌های جدید وشروط غیرقابل اجرایی مطرح کرده که سرنوشت این توافقنامه مهم راهبردی را در معرض خطر قرار داده است. پمپئو از مسکو درخواست کرده تا سامانه‌ موشکی فراصوت "آوانگارد"، شناور زیردریایی بسیار سریع هسته‌ای "پوزیدون" و موشک‌های فرا صوت "کینژال" که از جمله جدیدترین تسلیحات نظامی روسیه هستند، باید موضوع مذاکرات بین مسکو و واشنگتن قرار بگیرند.بدین ترتیب آمریکا آمادگی خود برای مذاکره با طرف روسی درباره تمدید پیمان جدید استارت (معروف به "استارت‌ــ‌3") را با شروطی غیرقابل اجرا همراه کرده است، این در حالی است که تا پایان مدت اعتبار این پیمان بسیار مهم کمتر از دو سال باقی مانده است.

روسیه و آمریکا در ماههای اخیر موضع خود را در باره این پیمان مهم ابراز کرده اند . سرگئی لاوروف وزیر امور خارجه روسیه تاکید کرده: مسکو مایل نیست تا سرنوشت تراژیک پیمان "آی ان اف" شامل حال  پیمان استارت هم بشود. در مقابل پمپئو وزیر خارجه آمریکا  بر امکان تمدید "استارت" در صورت توافق دو طرف درباره بازنویسی یک «پیمان درست» تاکید کرده است.پمپئو شرط دیگر آمریکا برای تمدید پیمان استارت (یعنی پیمان استارت-3) را مشارکت چین در این پیمان اعلام کرده است. با این حال این سوال جدی مطرح است که آیا چین دعوت آمریکا برای مشارکت درپیمان استارت با شرط از بین بردن تسلیحات جدید نظامی خود را خواهد پذیرفت؟ تردید زیادی وجود دارد که مقامات پکن با این مسئله موافقت کنند.به ویژه اینکه مقامات ارشد در پکن طرح های بلند پروازانه ای برای توسعه و استقرار انواع جدیدی از موشکهای بالستیک قاره پیما ، هواپیمای بمب افکن استراتژیک جدید وزیر دریایی های هسته ای نوین دارند.

هشدار روسیه

 تحقق شروط جدید آمریکا برای تمدید پیمان استارت یعنی پیوستن چین به این پیمان و نیز توقف توسعه و استقرار سامانه های تسلیحاتی جدید فراصوت از سوی روسیه بسیار بعید به نظر می رسد. روسیه هرگز حاضر به صرف‌نظر کردن از این تجهیزات نظامی جدید برای تمدید پیمان استارت نیست. دولت ترامپ عامدانه این شروط را مطرح کرده تا به بهانه عدم اجرای آنها از تمدید پیمان استارت خودداری ورزد. طبیعتا ادامه روند خروج آمریکا از پیمانهای کنترل تسلیحات ، نه فقط باعث گسترش تسلیحات ممنوعه طبق این پیمان ها و در نتیجه بروز مسابقه تسلیحاتی جدیدی در سطح بین المللی خواهد شد ، بلکه ثبات و امنیت جهانی را در معرض مخاطره جدی قرار خواهد داد.

این مساله نگرانی و واکنش روسیه را به دنبال داشته است. سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه در13 آوریل 2019 در نشست شورای سیاست خارجی و دفاعی روسیه براین مساله تاکید کرد که طرفداران مسابقه تسلیحاتی در واشنگتن برتری یافته اند، اما روسیه وارد مسابقه تسلیحاتی نخواهد شد. لاوروف همچنین به این موضوع اشاره کرد که پس از تعلیق اجرای پیمان نیروهای هسته ای میانبرد (آی ان اف) امکان تمدید پیمان استارت بین روسیه و آمریکا دشوار شده است ، چرا که مقام های آمریکایی سیاست لغو پیمان های بین المللی در عرصه کنترل تسلیحات را پیش گرفته اند.

با تعلیق اجرای پیمان آی ان اف ، زمینه لازم برای اجرای طرح های مد نظر دولت ترامپ برای توسعه موشکی و هسته ای فراهم شده است. ضمن اینکه با خودداری ترامپ از تمدید پیمان استارت ، واشنگتن خواهد توانست در زمینه توسعه کلاهک های  هسته ای جدید ، موشکهای قاره پیمای هسته ای و ، بمب افکنهای استراتژیک اقدامات گسترده ای صورت دهد.این به معنای گسترش رویارویی موشکی و هسته ای آمریکا و روسیه و وارد شدن دیگر قدرتهای هسته ای مانند چین به این عرصه خواهد بود. چنین وضعیتی به بروز بی ثباتی و ناامنی بی سابقه ای در دوره پسا جنگ سرد منجر خواهد شد.

نویسنده: دکتر سید رضا میرطاهر؛ کارشناس مسائل بين الملل