فضای فریبنده مجازی

زن جوان از اینکه به دوستش خیانت کرده پشیمان است. ولی زمان برای ابراز پشیمانی خیلی دیر شده و دیوار دوستی شان برای همیشه خراب شده است. او می‌گوید برای تماس تلفنی، از گوشی موبایل دوستم استفاده می‌کردم که ناخودآگاه با دیدن رمز اینترنتی در تلفن همراهش، آن را یادداشت کردم و با مراجعه به اینترنت از طریق خرید شارژ از حسابش برداشت می‌کردم.

در ادامه گزارش با عضو یکی از ۱۰ باند بزرگ جعل کارت عابر بانک که توسط پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات (فتا) استان فارس متلاشی شد؛ هم صحبت می‌شوم. او می‌گوید با استفاده از تجهیزات الکترونیکی (اسکیمر) اقدام به کپی برداری از اطلاعات کارت‌های عابر بانک افراد می‌کردند؛ سپس با اسکیمر و برنامه‌های رایانه‌ای کارت‌های عابر بانک را جعل و از موجودی حساب صاحبان آن‌ها برداشت می‌کردند.

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما؛ مرکز فارس، با جستجو در فضای اینترنت خبر‌های مربوط به جرایم فضای مجازی را پی می‌گیرم. روزی نیست در رسانه‌های استان فارس خبر‌هایی از این دست منتشر نشود. آمار‌ها نشان می‌ دهد فارس در زمینه بروز جرایم در فضای مجازی رتبه سوم کشور را دارد. به گفته احمد رحمانیان معاون پیشگیری از وقوع جرم دادگستری فارس، جرایم مالی ، هتک حیثیت و نشر اکاذیب سه جرم مهم فضای مجازی در استان است .

با هدف پیشگیری، کشف و شناسایی جرایم اینترنتی در فارس، پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات (فتا)  استان موفق شده در سال ۹۷ و سه ماهه ابتدایی امسال بیش از ۶۴ درصد از جرایم  فضای مجازی را قبل از وقوع، کشف و عاملان آن‌ها را شناسایی و دستگیر کند.
رشد قارچ گونه جرایم در فضای مجازی
امروزه بسیاری از جرایم سنتی، هم زمان با پیشرفت فن آوری اطلاعات و ارتباطات به شدت متحول شده و به جرایم اینترنتی تبدیل شده اند. تحقیقات نشان می‌دهد با پیشرفت تکنولوژی، اینترنت و فضای مجازی، دسترسی انسان‌ها به یکدیگر بسیار راحت شده و اغلب کار‌ها مانند عملیات بانکی، جابه جایی حساب و یا انتقال وجه در فضای مجازی، توسط اینترنت صورت می‌گیرد. با توسعه شبکه‌های اینترنتی، جرایم اینترنتی نیز افزایش یافته و مجرمان و افراد سودجو وارد دنیای مجازی شده و به روش‌های مختلف از کاربران کلاه برداری کنند.

سرهنگ حبیب الله رجبلی رئیس پلیس فتا استان فارس معتقد است: علت بسیاری از مشکلات و مسایلی که در فضای مجازی رخ می‌دهد این است که زمانی که این فن آوری وارد کشور شد برای آن برنامه نداشتیم.
رجبلی همچنین پایین بودن سطح آگاهی مردم، امکان جعل هویت در فضای مجازی، سهولت ارتکاب، پنهان ماندن مجرمان و افزایش تعداد کاربران را از دلایل بروز جرایم اینترنتی ذکر می‌کند.

رییس پلیس فتای استان درباره آسیب‌های فضای مجازی هشدار می‌دهد و می‌گوید: جرایم فضای مجازی در سال ۹۷ با رشد ۱۲۰ درصدی همراه بوده به نحوی که در همین سال بیش از هزار متهم فضای مجازی در استان شناسایی و دستگیر شدند که بیشتر آن‌ها مربوط به گروه سنی ۲۰ تا ۳۰ سال بودند.

با دکتر سید سعید زاهد جامعه شناس و استاد دانشگاه شیراز درباره ریشه‌های اجتماعی و دلایل افزایش جرایم در فضای مجازی به گفتگو می‌نشینم. این جامعه شناس معتقد است وقتی از جرم صحبت می‌کنیم در واقع از مواردی که خلاف ارزش‌های اجتماعی است حرف می‌زنیم. جامعه، ساز و کار‌هایی دارد که از ارزش‌های خود دفاع می‌کند و هرجا که ساز و کار‌های حفاظت از ارزش‌ها امکان عملیِ کمتری داشته باشد طبیعی است کسانی که مخالف نظام ارزش‌های اجتماعی هستند چه به لحاظ فرهنگی چه اجتماعی و چه به لحاظ اقتصادی وقتی حضور ناظران را اندک می‌بینند نقششان پر رنگ‌تر می‌شود و تلاش می‌کنند به ناهنجاری دست بزنند.
این استاد دانشگاه تاکید می‌کند، چون فضای مجازی چند سالی است که وارد زندگی مردم شده فرهنگ ما برای کنترل و نظارت بر آن ابزار کارایی ندارد؛ اگر چه تلاش متولیان با وجود تازگی این فضا قابل تقدیر است، اما تا نقطه مطلوب فاصله زیاد است و خودِ مردم به عنوان جامعه هدف باید هوشیار و مراقب باشند تا فریبِ انحرافات فضای مجازی را نخورند.

دکتر زاهد در پاسخ به این سوال که چرا با افزایش روز افزونِ جرایم مالی در فضای اینترنت به ویژه در گروه سنی جوان مواجه هستیم می‌گوید: جوانان، چون اهمیت استحکام ارزش‌های اجتماعی را کمتر درک کرده اند امکان انحراف از عُرف در این سن بیشتر دیده می‌شود و از طرفی این که چرا جرایم اقتصادی در فضای مجازی افزایش یافته به دلیل نظام ناکارآمد تولید است. به گفته این جامعه شناس به طور مثال استان فارس به دلیل ظرفیت‌های زیادی که در حوزه‌های مختلف دارد نسبت به بیشتر مناطق کشور، استان ثروتمندی است و چون نظام واسطه گری و دلالی در اقتصاد ما ریشه دوانده پول‌های سرگردان زیادی بوجود آمده که متاسفانه جایی در تولید ندارند و همین موضوع افراد را وسوسه می‌کند  در فضایِ مجازی کلاه برداری کنند؛ به همین دلیل نیز به نظر می‌رسد باید درباه مجرمان فضای مجازی و شیوه‌های آنان از سوی رسانه‌ها اطلاع رسانی شود تا مردم از خطرها و تبعات این فضا بیشتر آگاه شوند.

از طرف دیگر دکتر سید سعید زاهد نقش خودِ مردم را در کاهش جرایم فضای مجازی بسیار مهم ذکر می‌کند و می‌گوید کاربران باید آسیب‌هایی که از این فضا دیده‌اند با دیگران به اشتراک بگذارند و آن را کتمان نکنند. این در حالی است که افراد فکر می‌کنند به علت سادگی از آن‌ها سو استفاده شده است، اما مجرمان فضای مجازی برای فعالیت‌های خود برنامه ریزی می‌کنند و بدون اطلاع مخاطب ذهنش را بازی می‌دهند.
موانع پلیسی و قضایی در مقابل مجرمان فضای مجازی
پلیس فتا در کنار معاونت پیشگیری از وقوع جرم دستگاه قضا تمام همت خود را بکار گرفته اند تا مجرمان فضای مجازی را از ارتکاب به جرمشان پشمیان کنند.
سردار سیدکمال هادیان فر رئیس پلیس فتا کشور خطاب به کارشناسان مرکز تشخیص و پیشگیری از جرایم سایبری پلیس فتا و رده‌های متناظر استانی تاکید کرده هدف پلیس فتا در سال ۹۸ کاهش جرایم در فضای مجازی است با توجه به این مهم با هدف کاهش جرایم در فضای مجازی فارس، پلیس فتا استان گام‌های موثری برداشته است.

سرهنگ رجبلی رییس پلیس فتا فارس می‌گوید آموزش و آگاهی بخشی جامعه مهم‌ترین راهکار برای کاهش جرایم در فضای مجازی است که در این خصوص بیش از ۶۰ نمایشگاه تجهیزات مکشوفه مانند اسکیمر در معرض دید عموم قرار گرفت و برپایی بیش از ۷۰ هزار نفر ساعت آموزشِ چهره به چهره در سازمان‌های دولتی، خصوصی، مدارس و دانشگاه‌ها از اقدامات پلیس فتا استان بوده که با اطلاعاتی که از سطح شهر به دست آوردیم آگاهی شهروندان به طور چشمگیری افزایش یافته که کاهش کلاه برداری در فضای مجازی استان را به همراه داشته است.

 طراحی ۲۰ مورد انیمیشن آموزشی، تولید و پخش ۳۰۰ مورد موشن گرافیک و اینفوگرافیک با هدف اطلاع رسانی و آگاهی بخشی و ۷۰ مورد حضور مستمر در رسانه استانی در قالب برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی از دیگر اقدامات پلیس فتا فارس با هدف کاهش جرایم در فضای مجازی بوده است.

به سراغ احمد رحمانیان معاون پیشگیری از وقوع جرم دادگستری فارس می‌روم تا در خصوص پرونده‌های مربوط به جرایم در فضای مجازی و فعالیت‌های این معاونت برای کاهش جرایم در فضای مجازی استان برایم بگوید.

آقای رحمانیان می‌گوید از نظر بروز جرایم در فضای مجازی وضعیت خوبی نداریم. به گفته وی جرایم مالی با ۵۶ درصد، هتک حیثیت افراد با ۴۴ درصد و نشر اکاذیب با ۲۰ درصد بیشترین موضوع پرونده‌های ثبتی در دادگستری استان در خصوص جرایم اینترنتی است .

معاون پیشگیری از وقوع جرم دادگستری فارس همچنین در خصوص سن پایین ارتکاب به جرم در فضای مجازی استان می‌گوید: نداشتن سواد رسانه ای، نداشتن قدرت تحلیل، فرصت بیشتر نسل جوان برای سپری کردن در فضای مجازی و این که فکر می‌کنند احکام جرایم در فضای مجازی، واقعی نیست در حالی که هیچ تفاوتی بین احکام صادر شده در خصوص جرایم در دنیای واقعی و مجازی وجود ندارد؛ از علل اصلی روی آوردن این گروه سنی به ارتکاب جرم در فضای سایبری است.

احمد رحمانیان همچنین تاکید می‌کند در سطح کشور نهاد سیاستگذاری عالی مثل وزارت ارتباطات و شورای عالی فضای مجازی را داریم، اما در استان‌ها کارگروه واحد با مدیریت متمرکز که در خصوص فضای مجازی  احساس مسولیت مستمر داشته باشد نداریم و همین خلاء، کار را برای مجرمان اینترنتی راحت‌تر کرده است.

معاون پیشگیری از وقوع جرم دادگستری فارس ادامه می‌دهد به دلیل همین خلا و حلقه مفقوده، دادگستری استان برای نخستین بار در کشور  کارگروه پیش بینی و پیشگیری از وقوع جرم در فضای مجازی را با حضور ۹ دستگاه اجرایی مرتبط با این فضای راه اندازی کرده  که مصوبات آن در کاهش بروز جرایم  فضای مجازی استان کارگشا بوده است.

پیشگیری اجتماعی
به دلیل جذابیت فضای مجازی روز به روز بر تعداد کاربران آن افزوده می‌شود و این فضای گسترده خواه ناخواه با بروز برخی جرایم همراه است، کارشناسان معتقدند موضوعی که در کشور متداول شده این است که وقتی یک فن آوری وارد کشور می‌شود ابتدا عمومیت پیدا می‌کند و پس از به بحران رسیدن تبعات استفاده نادرست از آن، تدابیری برای مقابله و پیشگیری‌های وضعی و اجتماعی آن اتخاذ می‌شود. در حالی که در دیگر کشور‌ها مثل چین و کشور‌های اسکاندیناوی با هدف مدیریت و کنترل فضای مجازی برای جنس و گروه‌های سنی مختلف دامنه استفاده و سطح دسترسی از این فضا، مشخص و حتی دسته بندی و تفکیک شده اما در ایران با وجود این که نهاد‌های دولتی و غیر دولتی متعددی متولی فضای مجازی هستند به دلیل  جزیره‌ای عمل کردن و ضعف در پیوند و همپوشانی بین این نهادها، فضای مجازی در کشور رها شده و مدیریت و نظارت کافی در آن وجود ندارد.

در این میان در کنار آموزش شهروندان به ویژه کاربران جوان و نوجوان، هماهنگی، مدیریت و نظارت کافی و وافی در سطح استان ها برای کاهش وقوع جرایم سایبری ضروری به نظر می رسد تا جامعه بیش از این، قربانی فضای فریبنده مجازی نشود.