عطش کویر و ما آدم های مدرن

یزدی های قدیم قدر آب را خیلی خوب می دانستند. آخر مجبور بودند برای داشتن آب کیلومترها زیر زمین قنات حفر کنند و با زحمتی طاقت فرسا آب را به شهر و روستای خود بیاورند. آب در چنین شرایطی حکم طلا برای کویرنشنیان داشت. با آب قنات زمین هایشان را آبیاری می کردند به دامهایشان آب و علوفه می دادند و خود نیز در دل کویر آبی گوارا می نوشیدند.

حالا اما مدرنیته همه چیز را دگرگون کرده است. به جای قنات های قدیم آب از طریق خط لوله ای چند صد کیلومتری از یکی از استان های پرآب به یزد می آید. چاه های عمیق، آب را براحتی از دل سفره های زیرزمینی می کشد و صنایع جدید همچون فولاد و کاشی و معدن جان آب یزد را می گیرد. به جای بادگیرها حالا کولرهای آبی بر فراز بام ها با مکیدن آب ها هوایی خنک و مطبوع تولید می کند و باغچه ها با آب لوله کشی آبیاری می شود.

ثمره این نوگرایی حالا شده مصرف بی رویه آب در قلب کویر مرکزی ایران و استانی که روز بروز خشکتر و بی آبتر می شود.  راهی محله ای می شوم که مردمانش قدر قطره قطره آب را می دانن. اینجا محله کسنویه، محله ای قدیمی در دل یکی از بافت های تاریخی یزد.

آفتاب کویر سوزان است و داغی اش چهره ام را بی تاب و لبهایم را تشنه آب کرده است. باید کمی طاقت بیاورم تا به سقاخانه ای که در نزدیکی مسجد امیرچخماق است، برسم و خود را از آب سیراب کنم. قدم هایم را تندتر بر می دارم، در هر قدم، سوز گرما بیشتر می شود و من بی تاب تر. این جا یزد است، استانی کویری که هر فصلش تشنه آب است. اینجا یزد است، استانی گرم و خشک که قطره قطره آب در آن حیات بخش است.

به سقاخانه می رسم ، جایی که یکی از خیران یزدی آن را بنا نهاده است. لیوانی آب می نوشم تا مرهمی بر لبهای تشنه ام شود و عطشم را خاموش کند.

  با فاطمه خانم که یکی از زنان سالخورده محل است، همصحبت می شوم. او از روزگاری برایم می گوید که مردانشان از دل خاک و به زحمت، آب را بیرون می کشیدند. روزگاری که آب لوله کشی در خانه ها نبود و تنها مرهم کویرنشینان آب انبار هایی که در محلات مختلف، برای استفاده مردم از آب، بنا نهاده شده بودند.

او می گوید: اکنون زندگی ماشینی شده، آب لوله کشی داریم، ماشین لباسشویی، ظرف یمان را با ماشین ظرف شویی می شوئیم و ...

فاطمه خانم گلایه های زیادی از من و شما دارد. او می افزاید: امروز آب مان گرچه به سختی، حتی سخت تر از گذشته به دست مان رسیده اما انگار سختی آن را نچشیده ایم که اینگونه آن را بی ارزش می دانیم.

او مرا همراه می کند و کمی در کوچه پس کوچه های قدیمی قدم می زنیم. شاید باورش سخت باشد به جایی می رسیم که آب را به جای جارو اشتباه گرفته اند و قطره های کمیاب آب بیهوده هدر می روند. کمی جلوتر پسر بچه هایی که آب بازی اشان کوچه را به استخری پر از آب تبدیل کرده است و دغدغه های فاطمه خانم که باز هم از بی مهری برخی از کویرنشینان حکایت دارد.

همه چیز به اینجا ختم نمی شود، درد دل های او مرا به یاد صحبت های سرپرست آب و فاضلاب استان یزد می اندازد. فاتحی که چند روز پیش از مصرف بیش از حد یزدی ها از آب ابراز نگرانی کرده است.

زنگ خطر مصرف آب در استان یزد

مردم استان یزد، امسال تیرماهی بشدت گرم را تجربه کردند، دمای بالای هوا که در برخی از روزها به بالای 45 درجه سانتیگراد هم رسید و باعث شد تا به تبع گرمی هوا، مصرف آب هم افزایش یابد.

مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب روستایی استان یزد که چند روزی است بعنوان سرپرست شرکت آب و فاضلاب استان یزد هم فعالیت دارد، می گوید:  متاسفانه به دلیل افزایش بارندگی و آرامش نسبی ایجاد شده و تصور نادرست حل مشکلات آب استان، توجه به مدیریت مصرف کمتر شده به گونه ای که شاهد افزایش ۲۰ درصد مصرف آب نسبت به مدت مشابه سال قبل هستیم.

محمد فاتحی می افزاید: مشترکان یزدی در سالجاری بیش از 17 میلیون و 700 هزار مترمکعب آب مصرف کردند که این میزان در سال گذشته بیش از 16 میلیون مترمکعب بوده است.

سرپرست شرکت آب و فاضلاب استان یزد افزایش مصرف آب از سوی شهروندان را زنگ خطری جدی می داند و می گوید: متاسفانه بخشی از مصرف زیاد آب در یزد بخاطر گرمی هواست و بخشی از آن به دلیل مصرف خارج از الگوی برخی شهروندان است.

کارشناس شرکت آب و فاضلاب استان یزد هم با اشاره به به اهمیت آب در زمان محدودیت منابع آب با کیفیت استان می گوید: سال گذشته ترکیب آب شرب و بهداشت شامل ۴۵ درصد آب انتقالی و ۵۵ درصد منابع آب زیرزمینی بود که چالش‌های عدیده ای را به همراه داشته است.

سیاوش پاکدل مدیریت تامین و مدیریت تقاضا را دو بُعد مدیریت آب می داند و می افزاید: با وجود شرایط بحرانی آب در ایران و برداشت از ۸۰ تا ۹۰ درصد منابع آب تجدید پذیر، تنها به مدیریت تامین آب توجه شده و مدیریت مصرف آب مغفول مانده است.

عطش آب در 200 روستای استان یزد

به دلیل خشکی آب و هوا و اندک بودن میزان بارندگی بین استان‌های ایران کمترین منبع آب کشاورزی در یزد قرار دارد.

باتوجه به شرايط خشكي كه بر استان یزد حاکم است، بارندگی های ناچیز در سالهای اخیر هم نتوانست مرهمي بر زخم كهنه خشكسالي خطه کویر باشد.

مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب روستایی استان یزد می گوید: با وجود بارندگی های مناسب در سال آبی 98-97 همچنان روستاهای استان یزد با بحران بی آبی دست و پنجه نرم می کنند.

محمد فاتحی با اشاره به اینکه سال گذشته بیش از 300 روستا دچار بحران بی آبی بودند، می افزاید: تنش آبی امسال به 200 روستای شهرستانهای مهریز و تفت کاهش یافته و آبرسانی به این روستاها از طریق تانکر انجام شود.

وی تنش آبی در مناطق روستایی دهستان بهادران و تنگ چنار مهریز و بنادکوک شهرستان تفت را شدید اعلام می کند و می گوید: متاسفانه در برخی نقاط همچون دشت ابرکوه هم که با افت ۷۰ تا ۸۰ سانتیمتری سطح سفره های زیرزمینی و نشست زمین مواجه است، مشکلات تنش آبی بالاست.

مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب روستایی استان یزد می گوید: هم اکنون ۶۰۰ روستا زیرپوشش شرکت آب و فاضلاب روستایی قرار دارد که میزان آب موجود، جوابگوی مصرف در حوزه شرب و بهداشت نیست.

محمد فاتحی می افزاید: اگر سرانه مصرف آب در روستاها ۱۵۰ لیتر و شهرها نیز حداکثر ۲۲۰ لیتر باشد، میزان مصرف در حد مناسبی کاهش می‌یابد.

تیرماه 98، گرمتر از همیشه

مصرف بیش از اندازه مشترکان یزدی از آب در حالیست که خیلی ها آن را به گرمای بیش از اندازه تابستان امسال نسبت می دهند. البته صحبت های مدیرکل هواشناسی استان یزد هم دلیل بر این ادعاست. رضا برهانی می گوید: میانگین دمای استان یزد در تیرماه جاری نسبت به دوره 20 ساله گذشته بیش از دو درجه سلسیوس افزایش داشته است.

مدیرکل هواشناسی استان یزد می افزاید: موج گرمای حاصل از تقویت پر ارتفاع جنب حاره ای و نفوذ همزمان جریانات مرطوب به جو استان، تابستان گرمی را برای استان یزد رقم زده است به نحوی که با شروع فصل تابستان، حداکثر دمای ثبت شده در شهرستان بافق به 48 و در عقدا به 45 درجه سلسیوس بالای صفر رسیده که این اعداد رکورد دمایی ثبت شده در این دو شهرستان محسوب می شود.

رضا برهانی می گوید: افزایش رطوبت حاصل از نفوذ جریانات جنوبی و تشکیل ابر در طول شب باعث شده دمای شبانه نسبت به دمای روزانه افزایش بیشتری داشته باشد و میانگین حداقل دمای ثبت شده در طول شب حدود سه درجه از شرایط معمول گرمتر شود.

مدیریت، تنها راهکار رفع عطش کویر

مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان یزد با تأکید بر لزوم جداسازی آب شرب در آبیاری فضای سبز می گوید: هم اکنون علاوه بر شهرستان بافق، در شهر مروست و شهرستان خاتم از آب شرب در آبیاری فضای سبز استفاده نمی‌شود، موضوعی که باید در همه شهرها و مناطق استان یزد بعنوان الگو رعایت شود.

محمد فاتحی برخورد با مشترکان پرمصرف را از دیگر راهکارهای کاهش مصرف آب عنوان می کند و می افزاید: آیین نامه‌های عملیاتی برای برخورد با مشترکان پرمصرف در مواقع بحران آب، وجود دارد و شرکت آب و فاضلاب افزایش 16 درصدی تعرفه آب را برای این مشترکان در نظر گرفته است.

وی می گوید: در درجه بعدی اگر میزان مصرف آب رعایت نشد و حجم آب مصرفی مشترکان پرمصرف کاهش نیافت، انشعاب آب آنها قطع خواهد شد.

دبیرکانون تفکر آب دانشگاه یزد هم با اشاره به افزایش روز شمار مشترکان و تغییر نکردن میزان تقاضا و تعرفه‌ها می گوید: اصلاح تعرفه‌ها از یکسو سبب مدیریت مصرف آب و از سوی دیگر سبب تامین مالی شرکت‌های آب و فاضلاب می‌شود.

علی اصغر سمساریزدی با اشاره به اهمیت مصرف آب در بخش شرب و بهداشت می افزاید: سهم مصرف آب در این بخش پایین است اما در این بخش با کیفیت‌ترین و کمیاب ترین نوع آب توزیع می‌شود که باید به نحو درستی مورد مصرف قرار گیرد.

وی با تاکید بر اهمیت فرهنگ سازی، لزوم اصلاح تعرفه‌ها، بازچرخانی آب، جداسازی آب شرب از فضای سبز و بهره مندی از دانش سنتی آب، تولید بیشتر در بخش شرب و بهداشت را سبب مصرف بیشتر در این بخش می داند.

سخن آخر ...

گرچه تابستان طاقت فرساست و آب مرهم عطش کویر، اما وقتی بیشتر با فاطمه خانم صحبت می کنم، بیشتر قدر قطره قطره های آب را می دانم. او از تابستان های طاقت فرسای کویر در گذشته ای نه چندان دور و استفاده طبیعی از بادگیرهایی می گوید که نه آب آنچنانی مصرف می کردند و نه انرژی زیادی. شب نشینی هایی که در حیاط هایی با حوض مرکزی برپا می شد و پشه بندهایی که در پشت بام ها نصب می شد و لذت خواب زیر آسمان پرستاره کویر را دوچندان می کرد.

فاطمه خانم می افزاید: اما اکنون همه داشته های گذشته مان در اتاق هایی ختم می شود که تنها هوای مطبوع آن باد کولرهای آبی است.

آری شرایط مانند قبل است. آفتاب سوزان است و کم آبی همچنان همدم جدایی ناپذیر مردمان کویر، اما انگار شرایط ما عوض شده است. شرایطی که با تغییر سبک زندگی و بهره گیری از داشته های گذشتگان می تواند شرایط زندگی در دل کویر را برایمان سهل تر کند.

نویسنده: سیده سکینه میرطاهری