گزارش مکتوب: خطر فروچاله و نشست زمین در انتظار چهارمحال و بختیاری

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، مرکز چهارمحال و بختیاری، خشکسالی پدیده ای است که اثرات و پیامدهای ناگواری با خود به همراه دارد؛ یکی از این پیامدهای مخرب، فرونشست زمین است.

فرونشست زمین پدیده ای است که در اثر خالی شدن آب بافت های متراکم و لایه های زیرین سطح زمین رخ می دهد و در اثر آن سطح زمین به صورت تدریجی و در برخی موارد به طور ناگهانی فرو می نشیند.

سابقه فرونشست زمین در ایران به بیش از 40سال می رسد. فرونشست در اکثر دشت ها و آبخوان های ایران رخ داده و گزارش شده است و نرخ فرونشست در بسیاری از مناطق مستعد در حال گسترش است.

فرونشست در ایران به دلیل برداشت بی رویه آب های زیرزمینی بوده و نتیجه آن کمبود آب و تبدیل بسیاری از دشت ها به کانون های گرد و غبار است.

به گفته کارشناسان این نشست باعث ایجاد ترک و شکاف هایی در زمین شده و بر روی الگوی جریان های زیرزمینی و سطحی، تغییر کیفیت آب های زیرزمینی، تغییر شکل سطح زمین و سیل خیزی مناطق اثرگذار است.

در سالهای اخیر به سبب تغییرات اقلیمی و تغییر بارش ها از برف به باران، آبخوان های چهارمحال و بختیاری نه تنها تغذیه نشده بلکه به سبب برداشت های بی رویه، با اُفت شدید آب مواجه شده است، به نحوی که منابع آب موجود در دشت های این استان به مرز بحران رسیده و براساس اعلام آب منطقه ای استان، چهار دشت استان ممنوعه بحرانی اعلام و پدیده فرونشست دشت ها که از سال های گذشته در چهارمحال و بختیاری شکل گرفته، به سرعت در حال پیشروی است.

یک کارشناس حوزه آب استان چهارمحال و بختیاری می گوید: دشت های این استان به سبب تغییر اقلیم و تبدیل بارش ها از برف به باران در 10سال متوالی نه تنها تغذیه نشده، بلکه با برداشت های بی رویه آب از دشت ها روز به روز سطح ایستایی آنها کاهش داشته است.

سیدهاشم فاطمی تعداد دشت های استان را 10 دشت اعلام می کند و می گوید: از این تعداد شش دشت ممنوعه و چهار دشت - دشت های شهرکرد، سفید دشت، جوانمردی و بروجن - فرادنبه به ممنوعه بحرانی تبدیل شده که به طور مستمر درگیر فرونشست زمین و اُفت سطح ایستایی شده است.

به گفته وی، رخداد پدیده فرونشست، کاهش حجم مخزن، روند مستمر اُفت سطح ایستایی و کیفیت نامطلوب آب از مهمترین عوامل بحرانی شدن وضعیت این چهار دشت است.

آقای فاطمی بیشترین فرونشست دشت های استان را مربوط به دشت خانمیرزا می داند و می گوید: این دشت هم اکنون با 70 سانتیمتر فرونشست، حاصل برداشت بی رویه آب با 75 میلیون مترمکعب کسری مخزن آب است.

کارشناس حفاظت و بهره برداری از امور آب شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری می افزاید: ضخامت آبرفتی استان کم و این فرونشست‌ها برای آبخوان‌ها زیان‌بار است؛ بنابراین اگر چاره‌ای اندیشیده نشود تا چندین سال آینده ذخایر آب زیرزمینی به پایان می‌رسد و با مشکلات شدید آبی مواجه خواهیم شد.

فاطمی می گوید: متأسفانه ذخایر آب زیرزمینی روند کاهشی را طی می‌کند، به طوری که کسری مخازن آب زیرزمینی استان بیش از 700 میلیون مترمکعب است و باید به منظور کنترل و جلوگیری از فرونشست زمین به ویژه در اطراف دشت‌ها، سطح ایستایی آن‌ها افزایش یابد.

مدیر اداره منابع آب شهرستان شهرکرد همچنین فرونشست زمین در دشت شهرکرد را 56 سامتیمتر اعلام می کند و می گوید: این فرونشست که از سال 1365 شکل گرفته، دشت شهرکرد را با 170میلیون مترمکعب کسری مخزن و کاهش 16 متری سطح ایستایی آب مواجه کرده است.

وی می افزاید: دشت سفیددشت نیز با کاهش 23 متری آب و سایر دشت ها از جمله کیار، گندمان - بلداجی، لردگان و مالخلیفه با کسری چند متری مخزن آب روبروست و فرونشست در این دشت ها هم آغاز شده و درحال پیشروی است.

عوامل دخیل در فرونشست زمین:

استادیار گروه مهندسی خاک دانشگاه شهرکرد می گوید: فروچاله‌ها در مناطقی رخ می‌دهند که کانی‌های انحلال‌پذیر وجود داشته باشد و در بخش زاگرس از جمله چهارمحال و بختیاری کارست‌ها به وفور مشاهده می‌شوند.

مهدی نادری می افزاید: ممکن است در استان تشکیلات زمین شناسی آهکی، رودخانه‌های زیرزمینی با غارهایی انباشته از آب وجود داشته باشد؛ چنانکه اخیرا گزارشاتی مبنی بر وجود ذخیره آبی بزرگ در کارست‌ها(خوردگی و انحلال توده سنگ های کربناته) منتشر شده است.

وی با اشاره به اینکه هنگام تخلیه آب‌های زیرزمینی، آب کارست‌ها هم و آبی که دارای یون‌های کلسیم و منیزیم بسیاری است از منطقه خارج می‌شود می افزاید: وجود مقادیری co2 هنگام بارش، باران را اسیدی می‌ کند.

این مدرس دانشگاه، گرم شدن زمین، کاهش بارندگی‌ها و مصرف آب زیرزمینی را از جمله عوامل دخیل در فرونشست زمین بر می شمارد و می گوید: گزارش های علمی همبستگی بسیار بالا و مثبت ارتباطی میان گرم شدن زمین و ایجاد فروچاله‌ها را نشان می‌دهد.

نادری به وجود چاه‌های غیر مجاز در دشت‌ها اشاره می کند و با بیان اینکه در دشت‌هایی که آب کافی برای کشاورزی وجود ندارد وجود چاه موجب کاهش آب زیرزمینی و زهکشی در کارست‌ها و لایه‌های رسی زمین می شود و بنابراین در آینده به احتمال زیاد استان چهارمحال و بختیاری با خطر فروچاله و نشست زمین مواجه می شود.

استادیار گروه مهندسی خاک دانشگاه شهرکرد به استناد گزارش های علمی می افزاید: میزان پمپاژ آب از چاه‌ها، همبستگی بسیار بالا و معناداری با ایجاد فروچاله و نشست زمین دارند که در کشور ما این وضعیت مضاعف است.

دکتر نادری فرونشست فونداسیون ساختمان در دشت‌ها، کج و معوج شدن درختان در دشت‌ها، ترک خوردگی ساختمان‌ها، قرار گرفتن ساختمان‌های روستایی یا شهری روی دشت‌ها، باز و بسته شدن تدریجی پنجره‌ها به صورت ناخودآگاه را از جمله عوامل دخیل در فرونشست زمین می داند و می گوید: این امر نیازمند تحقیق و برررسی است.

گسترش پدیده فرونشست زمین در چهارمحال و بختیاری:

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری از گسترش پدیده فرونشست زمین در این استان خبر می دهد و می گوید: بحران پدیده فرو نشست زمین در چهارمحال و بختیاری به گونه‌ای در حال گسترش است که در صورت انجام نشدن اقدامات پیشگیرانه، حتی با صرف هزینه‌های هنگفت، غیر قابل کنترل و جبران خواهد شد.

علی محمدی مقدم می افزاید: طبق گزارش شرکت آب منطقه‌ای استان و در حالی که اتحادیه اروپا، نشست چهار میلیمتری سالانه زمین را بحران اعلام کرده، دشت شهرکرد 56سانتیمتر و دشت خانمیرزا بیش از 70سانتیمتر نشست داشته است.

وی می گوید: منابع طبیعی و آبخیزداری استان برای احیای دشت ها در سه بخش بیولوژیک - ارتفاعات با ایجاد پوشش گیاهی- بیومکانیک - دامنه ها با چاله های فصلی - پایین دست با اقدامات سازه ای مثل سدهای خاکی در بالادست حوزه ها فعالیت می کند.

محمدی مقدم با بیان اینکه یکی از کارهای امسال منابع طبیعی که قرار است انجام شود هدایت روان آب های شهرکرد به دشت شهرکرد است به کشت برخی گونه‌های زراعی آب بر در مناطق مواجه با کم آبی در استان اشاره می کند و از کشاورزان می خواهد: در شرایط کنونی از کشت محصولات زراعی آب بر خودداری کنند.

مدیر زراعت جهاد کشاورزی استان چهارمحال و بختیاری می گوید: هم اکنون حدود 20 هزار هکتار کشت بهاره در استان انجام می شود که نیاز به مصرف آبی بیشتری دارد.

محسن مهدوی می افزاید: به دلیل دامپرور بودن استان و نیاز غذایی و دامی برخی محصولات آب بر نظیر ذرت، نمی توان کشت آنها را محدود یا ممنوع کرد؛ اما برنامه ریزی جهاد کشاورزی بر مبنای کاهش مصرف یا مصرف بهینه آب است.

وی می گوید: ارائه برنامه کشت، ترویج کشت ارقامی که نیاز آبی کمتری دارد همچون متوسط رس یا زودرس، کشت نشایی محصولات آب بر نظیر سبزی و صیفی، استفاده از آبیاری تیپ برای کاهش کارکرد آبیاری، بهره مندی از کشت های متراکم دو ردیف روی یک پشته، افزایش ماده عالی خاک، ایجاد کشت های حفاظتی از برنامه های جهاد کشاورزی در همین راستا است.

ضرورت توقف کشت های خاص در برخی نقاط چهارمحال و بختیاری:

استادیار دانشگاه شهرکرد می گوید: ستاد بحران استان، سازمان برنامه و بودجه و استانداری به عنوان تصمیم گیران استانی باید موضوع فرونشست زمین را بررسی کنند، مسائل چاه‌های غیر مجاز را جدی بگیرند، همچنین با چنین وضعیتی باید کشاورزی در برخی نقاط استان متوقف شود.

طبق آمارهای سرپرست شرکت آب منطقه ای چهارمحال و بختیاری هم اکنون بیش از 90درصد آب مصرفی در این استان از آب های زیرزمینی تأمین می شود که اگر بتوان مصرف آب در استان را بهینه کرد و در کنار آن با مهار آب های جاری بتوان بخشی از نیازهای آبی این استان را تأمین کرد، می توان به احیای بخشی از دشت های ممنوعه استان امیدوار بود.

معاون حفاظت و بهره برداری شرکت آب منطقه ای استان نصب کنتورهای هوشمند را راهکار موثری برای مشخص کردن میزان آب برداشتی از چاه ها می داند و می گوید: از سال 1389 تا 1396 حدود 815 کنتور هوشمند بر روی چاه های استان نصب شده بود تا میزان واقعی برداشت آب را مشخص کند؛ اما شرکت توزیع نیروی برق استان از سال 97 با ادعای کنترل برق مصرفی چاه ها از طریق برقدار کردن آنها، اقدام به جمع آوری کنتورهای هوشمند کرد اما با این اقدام نمی توان میزان برداشت و حجم آب چاه ها را کنترل کرد.

آقای صبا می افزاید: سه هزار و 431 حلقه چاه دارای بهره برداری در استان فعال است که از این تعداد دو هزار و 823 حلقه تامین کننده آب کشاورزی، 387 حلقه تامین کننده آب صنعت و 221 حلقه آب شرب مورد نیاز در استان چهارمحال و بختیاری را تامین می کند.

معاون فروش و خدمات مشترکین توزیع نیروی برق استان چهارمحال و بختیاری با اشاره به غیر استاندارد بودن کنتورهای نصب شده از سوی آب منطقه ای بر روی چاه های کشاورزی می گوید: این کنتورها از روی میزان مصرف برق تخمین زده می شد که مقدار تخمین صحیح نبود و حتی مصرف برق را به درستی اندازه گیری نمی کرد.

شریفی می افزاید: بر اساس سیاستگذاری اقتصاد مقاومتی مقرر شد برای مدیریت مصرف، کنتورهای فهام نصب و آب منطقه ای هم با همکاری کشاورزان اقدام به نصب کنتور حجمی کند و تا قبل از نصب کنتورهای حجمی، میزان کارکرد از روی کنتورهای فهام بررسی می شود.

اما اسماعیلی نماینده صنف کشاورزان و منابع طبیعی شهرستان شهرکرد با بیان اینکه کشاورزان یک بار هزینه نصب کنتورها را پرداخت کرده اند و برای تعویض آن دوباره نمی توانند هزینه بپردازند؛ می گوید: چرا قبلا به فکر مشکل کنتورها نبودند و چرا باید دوباره کشاورز هزینه متقبل شود؟

معاون ؛ ما هم برای تعویض از کشاورزان هزینه ای نگرفتیم و اما کنتورهای حجمی با آب منطقه ای و تفاهمی است که با شرکت آب منطقه ای خواهند داشت.

آقای شریفی می افزاید: کنتور برق طرح فهام به صورت هوشمند قابل کنترل و قرائت میزان مصرف برق را داراست و کل مصرف را تنظیم و مشخص می کند.

وی می گوید: این کنتورها ساعت کارکرد سالانه مصرف انرژی مشترکان را رصد می کند و در صورتی که میزان مصرف بالا باشد انشعاب آنها قطع خواهد شد.

امروز دشت‌ هایی که شکاف برداشته یا در آن فروچاله اتفاق افتاده، ثمره برداشت بی‌ حاصلی است که در 10 تا 20 سال گذشته به دشت‌ها تحمیل کردیم و هیچ نتیجه اقتصادی جدی هم در کشور شکل نداده است.

به عنوان راهکار دراز مدت بر مبنای تجربه سایر کشورها چاره ای جز اصلاح روش های مدیریت منابع آب وجود ندارد و تا زمان باقی است باید به سوی آن حرکت کرد.