جانی تازه در رگ‌های نساجی سنتی

به گزارش خبرگزاری صداوسیما مرکز یزد، گذشته‌هایی نه چندان دور، وقتی از کوچه پس کوچه‌های قدیمی شهر یزد می‌گذشتی، صدای چرخش دستگاه‌های بافندگی طنین انداز بود. هنر نساجی سنتی که از قدیم در بین مردم یزد رواج داشت و این شهر را به نامدارترین شهر ایران در نساجی سنتی معرفی کرده بود.
در یزد به مجموع مشاغل نساجی سنتی یزد از قبیل دارایی بافی، احرامی‌بافی، ترمه بافی و بافت دستمال‌های سنتی و شال که به وسیله دستگاه سنتی بافندگی بافته می‌شود، شعربافی اطلاق می‌شود.
ترمه و پارچه‌های فاخر و منسوجات زیبای این شهر از جاده ابریشم به تمام جهان فرستاده می‌شد و بدین لحاظ نیز هنر دست مردمان خطه کویر در جهان هم پرآوازه بود.

احیای نساجی سنتی
حال و روز نساجی سنتی خوب بود تا اینکه تب داغ این هنرصنعت قدیمی فروکش کرد و چند سالی از آن آوازه سال‌های قدیم شعر بافی در یزد خبری نبود. تنها چراغ معدود کارگاه‌هایی از این نوع، در شهر یزد به دست هنرمندانی سالخورده روشن باقی‌مانده بود.
با وارد شدن تکنولوژی، چرخ‌ها و دستگاه‌های خانگی نساجی کنار رفتند و نساجی سنتی یزد به تدریج به مرز تعطیلی رسید. شعربافی (مهمترین شغل مردم یزد در قدیم) منسوخ شد و به دنبال آن مشاغل مرتبط با آن، چون نخ ریسی، رنگرزی و تهیه ابریشم هم از رونق افتادند.
زنده کردن نساجی سنتی نیازمند خلاقیت و ایده‌های نو است که برای فراهم کردن زمینه‌های احیای این هنر سنتی، حمایت سازمان‌های مربوطه را می‌طلبد. افراد خلاق و مبدع زیادی در یزد برای احیا این هنر سنتی تلاش‌های زیادی کردند، از جمله این افراد می‌توان از خانواده حاجی حسینی نام برد. اعضای این خانواده که با پشتکار و خلاقیت توانستند دریچه‌ای دیگر به دنیای نساجی سنتی باز کنند. به سراغشان می‌روم تا با کارشان بیشتر آشنا شوم. 
خانم و آقای حاجی حسینی از سفر دو سال پیش خود به کاشان می‌گویند و ادامه می‌دهند: آنجا با پارچه‌های دست بافت کاشان آشنا شدیم و ایده رونق نساجی سنتی یزد در این سفر به ذهنمان رسید.
فاطمه خانم می‌گوید: بعد از آن سفر با همسرم در مورد دستگاه‌های بافت پارچه‌های سنتی و انواع پارچه‌های قدیمی در یزد تحقیق کردیم. وقتی می‌خواستیم پارچه تولید کنیم ابزار‌ها بسیار بی کیفیت بودند و استاندارد‌های لازم را نداشتند.
علی آقا هم می‌گوید: شروع به طراحی دستگاه‌ها با ابزار‌های مختلف فلز و چوب کردیم و با استفاده از ظرفیت‌های تکنیکی و تاکتیکی، تغییراتی در دستگاه‌های قدیمی ایجاد کردیم و با بروز رسانی دستگاه‌های بافت در ابعاد مختلف بالاخره موفق شدیم.
او می‌افزاید: در طراحی دستگاه، همه موارد و ساختار بدنی فرد بافنده را در نظر گرفتیم و توانستیم یک دستگاه کاربافی ارگونومیک بسازیم که این محصول در سال ۱۳۹۸ با همکاری دانشگاه علوم پزشکی استان یزد به شماره ۹۹۵۹۸ ثبت اختراع شد.

ایده‌ای ناب برای رونق کسب و کار
ایده‌ای نوآورانه خانواده حاجی حسینی، کسب و کار قدیمی مردمان خطه کویر در نساجی سنتی را دوباره احیا کرد. مسئله‌ای که باعث اشتغال بیشتر بانوان در شهرستان اردکان شد.
آقای حاجی حسینی می‌گوید: خوشبخانه توانستیم ایده را از صفر تا صد اجرایی کنیم؛ از تولید دستگاه تا تولید پارچه و لباس.
به گفته وی، در این طرح در تولید دستگاه سه نفر به صورت مستقیم و پنج نفر هم به صورت غیر مستقیم مشغول بکار می‌شوند.
خانم ملکوتی همسر آقای حاجی حسینی هم می‌گوید: هم اکنون دوره‌های آموزشی برای بانوان علاقمند در اردکان در حال برگزاری است که بانوان، بعد از ۷۰ ساعت آموزش مهارت بافت را فرا می‌گیرند.
او می‌گوید: تاکنون ۶۰ نفر آموزش دیدند که ۲۰ نفر بصورت مستقیم با کارگاه خودمان و ۴۰ نفر هم در کارگاه‌های خانگی مشغول به کارند.
به محیط کارگاه می‌روم تا از نزدیک با بافندگان گفتگویی کنم. نرگس خانم بافنده جوانی که در حال بافت شال است، می‌گوید: علاقه زیادی به یادگیری داشتم تا هم سرگرم شوم و هم درآمد داشته باشم.
مرضیه خانم هم می‌گوید: یک سال است که شروع به کار کردم. شال و پارچه‌های نقش دار می‌بافم. تقریباً هشت ساعت در روز با این دستگاه بافندگی کار می‌کنم.
او می‌افزاید: بالا رفتن سرعت کار و خستگی کمتر از مزایای این دستگاه بافندگی است.
شیرین خانم هم می‌گوید: شال در ضخامت‌های مختلف و مانتو‌های مختلف می‌بافم. خوشبختانه با این درآمد توانستم، امورات زندگی را بگذرانم.

رونق کاربافی ارگونومیک در قطب نساجی ایران
درد و مشکلات اسکلتی از مسائلی بود که همواره بافندگان یزدی با آن دست و پنجه نرم می‌کردند و اکنون با ساخت دستگاه‌های کاربافی ارگونومیک تا حد زیادی این مشکل رفع شد.
یکی از اعضای گروه ارگونومی دانشگاه علوم پزشکی یزد می‌گوید: دستگاه‌های کاربافی سنتی از لحاظ ارگونومیک دچار اشکالاتی بودند که بافنده با استفاده دراز مدت دچار مشکلات اسکلتی می‌شد، موضوعی که در طرح آقای حاجی حسینی با در نظر گرفتن ابعاد بدنی کاربافان به آن توجه شد.
فلاح می‌افزاید: کار با این دستگاهها، اختلالات اسکلتی و عضلانی در افراد بافنده را تا حد زیادی کاهش می‌دهد و افراد می‌توانند بر اساس ساختار بدنی با تنظیم قسمت‌های مختلف دستگاه به راحتی بافت را انجام دهند.
معاون صنایع دستی میراث فرهنگی هم می‌گوید: رویکرد سازمان میراث فرهنگی احیاء پارچه‌های سنتی، فاخر و ارزشمند بوده و با توجه به اینکه شهر یزد در حال حاضر به عنوان شهر جهانی نساجی سنتی شناخته می‌شود کارگاه‌های آموزشی رشته‌ها در اکثر شهرستان‌های استان از جمله میبد، اردکان، یزد، اشکذر، خاتم، بافق و بهاباد در این زمینه برگزار شد و با راه اندازی این کارگاه‌ها تولید این هنر‌ها و پارچه‌های سنتی رونقی دوباره گرفته است.
دهقان ادامه داد: ۶۰۰ کارگاه کار بافی در شهرستان‌های اردکان، میبد و یزد ایجاد شد و همچنین بیش از ۶۰۰ نفر به کار مشغول شدند که نمونه بارزی از تحقق اقتصاد مقاومتی است.

ایده‌ای که با عمل، در ایران پرآوازه شد
رونق و شکوفایی اقتصادی در دنیای امروز، در نتیجه تبدیل ایده‌های خوب به محصول است که مردم بتوانند از برکات آن بهره‌مند شوند.
ایده خانواده حاجی حسینی مشتی است نمونه خروار. دستگاه‌های که هم اکنون با ابعاد مختلف کارگاهی، ابعاد یک تا یک و نیم متر و همچنین دستگاه بافندگی ویژه کودکان تولید و روانه بازار داخلی می‌شود.
آقای حاجی حسینی می‌گوید: در کارگاه، توان تولید ماهانه ۳۰ دستگاه کاربافی را دارم.
وی می‌افزاید: علاوه بر استان یزد، مشتریان پر و پا قرصی از شهر‌های خوانسار، کرمان، شیراز، گرگان، سیستان و بلوچستان و تهران داریم که با دستگاهها، بافته‌های زیبایی، چون دارایی، جاجیم و پارچه‌های نخی خلق می‌کنند.

رفاه نسل آینده در گرو حمایت از ایده‌های ناب
وقتی که ایده‌ای می‌تواند کودکان و نوجوانان را هم علاقه‌مند به یادگیری کند این یعنی هم هنر نساجی سنتی برای نسل‌های بعد زنده می‌ماند و هم پشتوانه یک کسب وکار برای آینده آن‌ها می‌شود. 
نوید پسر ۱۰ ساله آقای حاجی حسینی می‌گوید: علاقه زیادی به بافتن پارچه داشتم، اما به دلیل بزرگی دستگاه بافندگی، پدرم دستگاهی کوچک طراحی کرد و ساخت تا بتوانم به راحتی پارچه ببافم.
او ادامه می‌دهد: اکنون مسئول آموزش در نمایشگاه‌ها هستم و یکی دو سالی است که پارچه و شال می‌بافم.
نازنین زهرای ۱۲ ساله هم می‌گوید: بعد از آموزش پنج ماهه، روزانه پنج ساعت مشغول بافتن شال‌های رنگی نخی هستم.
همسر آقای حاجی حسینی می‌گوید: با طراحان پارچه در تعامل هستیم و براساس نقش‌های اصیل ایرانی، مانتو‌ها را طراحی می‌کنیم.
او می‌افزاید: دستگاه‌های تولیدی، قابلیت خاص دارند و انواع بافته‌ها را با آن انجام می‌دهیم. تا الان پارچه و جاجیم بافتیم، اما در طرح توسعه قرار است دستگاه‌هایی را طراحی کنیم که توان تولید پارچه‌های فاخر ایران مثل پارچه‌های زربافت و ابریشمی را داشته باشند.
وقتی به مانتو‌ها و شال‌های رنگی با نخ‌های پنبه‌ای بافته شده در گوشه و کنار کارگاه نگاه می‌کنم، تلاشهایشان در بافته‌ها و نقش‌ها نمایان است.

رونق اقتصادی در گروی تبدیل ایده به عمل
امروزه که دنیا با سرعت چشمگیری به‌سوی قله‌های پیشرفت حرکت می‌کند، جوامعی پیشتاز هستند که بتوانند بهتر و سریع‌تر از دیگران ایده‌ها را تبدیل به محصول یا عمل کرده و آن را به جامعه عرضه کنند.
کمک به توسعه و پیشرفت جامعه و رونق تولید در کشور، نیازمند اجرای ایده‌های خوب در جامعه است؛ ایده‌های خوب باید در محیط‌های علمی مطرح‌شده و پرورش یابد و در نهایت با حمایت مسئولان، صنعت و مراکز تولیدی این ایده‌ها به محصول و عمل تبدیل شود و روانه بازار شود.

نویسنده: مهدیه رضائی مهر