ورنی بافی، اقتصاد آمیخته با هنر و طبیعت

به گزارش خبرگزاری صداوسیما مرکز آذربایجان شرقی، بیش از 85 درصد زنان عشایر شاهسون و روستاهای ارسباران در شمال شرق استان، به بافت ورنی مشغول هستند.
شهرستان های خدا آفرین، کلیبر، اهر ، ورزقان و هوراند مراکز اصلی تولید این محصول هستند.

ورنی، محصول صادراتی عشایر
حمزه زاده، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی می گوید: هم اکنون حدود 13 هزار نفر به بافت ورنی مشغول هستند که حجم تولید سالانه آنها حداقل 100 هزار مترمربع است و 20 درصد این تولید به صادرات اختصاص دارد.

وی می افزاید: صنایع دستی استان بیش از یک میلیون دلار صادرات دارد که 60 درصد آن را ورنی به خود اختصاص داده است.

به زیبایی فرش و به سادگی گلیم
ورنی محصولی است میان گلیم و فرش که همچون سایر گلیم‌ها به صورت ذهنی و بدون نقشه از پیش تهیه شده به وسیله زنان و دختران عشایر و روستائیان منطقه ارسباران بافته می‌شود.

معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی استان می گوید : طرح و نقش ورنی نشانگر اعتقادات، آداب و رسوم و باورهای مردم این منطقه است و بیشتر در بافت آن از تخیلات ذهنی و شکل حیوانات و پرندگان استفاده می‌شود و معمولاً برای رنگ‌بندی ورنی رنگهای لاکی، کرمی، آبی روشن، سفید و پیازی به کار می رود.

به آفرین توضیح می دهد: بیشتر نقوش و رنگ آمیزی ورنی ها بافته شده در میان عشایر کاملاً متاثر از فرهنگ، باور و روحیات آنها و در میان روستائیان، متشکل از موتیفهای روستایی، ثابت و شناخته شده است که در قالب نقشه های شکسته و هندسی متصور می شود.

کارشناسان معتقدند خاستگاه ورنی، منطقه قفقاز و قدمت آن بیش از 200 سال است و عشایر ایران به واسطه کوچ عشایر شاهسون به نقاط مختلف در مرزهای شمال ایران، با این هنر آشنا شده و آن را با طبیعت بکر قره داغ آمیخته اند.

ورنی به عنوان نوعی زیرانداز، مفرش یا وسیله حمل اسباب و اثاث منزل عمدتا در منطقه کوچ و استقرار عشایر در آذربایجان و برخی نواحی پیرامونی و مرتبط با جمعیت و جوامع مستقر در این نواحی تداوم یافته است.

شیری، تولید کننده می گوید : این محصول هم بر روی دار افقی و هم بر روی دار عمودی بافته می شود که در داخل چادر و خانه‌های روستائیان و عشایر مستقر می‌شود.

تار و پود این فرش همانند قالی از نخ‌های پنبه ‌ای، پشمی و ابریشمی فراهم شده و گاهی برای چله ‌کشی از پشم گوسفند هم که در منطقه بصورت فراوان وجود دارد استفاده می‌شود.
ورنی در اندازه های مختلفی بافته می شود که شامل قالیچه، کناره، پشتی، قالی، زرع ونیم (جفت) و کناره بزرگ است.

 

 

اهر ، شهر ملی ورنی
23 دی ماه امسال در مراسم اعطای گواهی‌ نامه شهرها و روستاهای ملی صنایع ‌دستی که با حضور وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در مجموعه فرهنگی- تاریخی نیاوران برگزار شد، اهر به عنوان شهر ملی ورنی ‌بافی ثبت شد.
شهرستان اهر با جمعیت 150 هزار نفر در فاصله 107 کیلومتری شمال شرقی تبریز واقع است.

استاندار آذربایجان شرقی که لوح ثبت ملی را دریافت کرد، می گوید : تا کنون 183 نشان ملی مرغوبیت صنایع‌ دستی توسط هنرمندان استان اخذ شده که 46 نشان در رشته ورنی‌بافی است.
پور محمدی ادامه می دهد: ورنی ‌بافی یکی از رشته‌های مهم استان بعد از قالی‌ بافی است که در سال 88 به عنوان میراث معنوی ثبت ملی شد. در آذربایجان شرقی، 10 درصد از جمعیت 44 هزار نفری عشایر کوچ‌ رو با این هنر آشنا هستند.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان می گوید: با توجه به ظرفیت ورنی بافی در منطقه، اهر به عنوان شهر ملی ورنی انتخاب شده است.
حمزه زاده با بیان اینکه جشنواره ملی ورنی اهر باید در تقویم رویدادهای ملی ثبت شود، یادآور می شود: جشنواره ورنی اهر از جمله جشنواره های مهمی است که می توان از ظرفیت آن برای توسعه گردشگری منطقه بهره برد.

با تمام این اوصاف، جایگاه اقتصادی ورنی هنوز هم چندان معلوم نیست و فعالان این حوزه با مشکلات عدیده ای درگیرند.
مشکلاتی که مانع از توسعه این هنر صنعت و افزایش سهم صادراتی آن می شود.

ورنی بافان، تنها در میان واسطه ها
با وجود قدمت دیرینه بافت ورنی ، اقتصاد این دست بافته هنوز هم شکل نگرفته است و صادرات آن هم به شکل چمدانی است.
مردم منطقه معمولاً مواد اولیه خود را از دلالان بومی و غیربومی گرفته و ورنی بافته شده را به صاحب مواد اولیه تحویل داده و فقط دستمزد دریافت می‌کنند.
خانم اسلامی، از بافندگان عشایری منطقه ارسباران می گوید: بیش از 30 سال است که به بافت ورنی مشغولم و این هنر را از مادر به ارث برده ام. در زمینه بافت ورنی دخترم نیز کمک حال من است و با هم به بافت ورنی مشغول هستیم.

او ادامه می دهد : متأسفانه با تمام تلاش و زحمت‌هایی که در بافت ورنی انجام می‌دهیم محلی برای فروش مستقیم آن برای ما فراهم نیست و معمولاً بعد از بافت، واسطه ‌گران به قیمت ناچیز از ما خریداری می‌کنند و مبلغ چندانی در قبال زحماتمان عاید ما نمی‌شود.

آذری، تولید کننده ورنی هم می گوید : تسهیلات و مزایای ویژه‌ای به هنرمندان صنایع دستی تعلق نمی‌گیرد .به طوری که خود من که تولیدکننده انبوه ورنی هستم ، بعد از 8 ماه دوندگی برای دریافت وام کم بهره وپرداخت کردن هزینه ها، هنوز وامی دریافت نکرده ام.

او ادامه می دهد: با وجود افزایش قیمت مواد مورد استفاده این رشته هنری، تولید کنند‌های ورنی فقط 20 تا 30 درصد افزایش قیمت داده اند .زیرا این هنر جزو هنر‌های تزئینی صنایع دستی است و افزایش بیشتر بر قیمت قالیچه‌ها باعث فروش حداقلی خواهد شد.

 

 

بیمه و آموزش، غافل از ورنی
آموزش ، از ارکان اصلی موفقیت در تجارت است. اینکه رنگ مورد اقبال و یا طرح مد روز چیست را تنها با آموزش می توانیم به تولید کننده منتقل کنیم تا قادر به ارائه محصول مشتری پسند شود.
مرادی، بافنده و تولید کننده ورنی است. از او درباره شرکت کردن بافنده‌ها در کلاس‌های آموزشی می پرسم که می گوید :بیشتر بافند‌ه های این صنعت با مرکز شهر مسافت طولانی دارند و نمی ‌توانند در جلسات تخصصی‌ شرکت کنند.

وی به مشکل بیمه هم اشاره می کند و می افزاید: بیشتر افراد مشغول در این رشته بیمه نیستند و تعداد اندکی را سازمان صنایع دستی بیمه کرده است . با بهانه‌های مختلف هنرمند ورنی باف را از لیست بیمه خارج می‌کنند و می گویند که تولید نداشته است.در حالی که پول لازم برای تهیه خرید وسایل مورد نیازش را نداشته و چند ماهی نتوانسته محصولی تولید کند.

بازاریابی، حلقه ای همچنان مفقوده
بالاگر ، پژوهشگر حوزه صنایع دستی می گوید : بعد از دامداری، شغل اصلی زنان و دختران عشایری ورنی بافی است که در این وضعیت اقتصادی ، کمک خرجی مناسبی برای خانواده های عشایری به حساب می آید.
او توضیح می دهد: با این حال متأسفانه، نبود بازار مناسب برای عرضه تولیدات عشایری، باعث شده که دسترنج زنان و دختران زحمتکش عشایر نصیب دلالان شود.

بالاگر معتقد است شرکت‌های تعاونی عشایری با تدبیر و حمایت لازم می‌توانند با تهیه مواد اولیه مرغوب و ارائه آموزش‌های لازم و در کنار آن ارتقای کمی و کیفی، تولیدات ورنی آن‌ها را به قیمت مناسب و به صورت مستقیم از بافنده خریداری کرده و علاوه‌بر عرضه در نمایشگاه‌های داخلی،زمینه صادرات این صنایع‌دستی منحصر به فرد ارسباران را به کشورهای آسیای میانه، حاشیه خلیج‌فارس و اروپا و آفریقا فراهم کنند.

او ادامه می دهد: برگزاری نمایشگاه‌های متعدد صنایع دستی در سطح استان و همچنین مشارکت در نمایشگاه‌های سراسری صنایع دستی در ایران و نمایشگاه‌های بین‌المللی خارج از کشور با هدف توسعه و ترویج هنر ورنی بافی هم در حفظ، احیا و تشویق فعالان این هنر مفید و موثر خواهد بود.

بسته بندی، همچنان دور از دست بافته ها
مانند هر دست بافته ایرانی دیگر ، ورنی هم از نبود بسته بندی مناسب رنج می برد.
کارشناس مدیریت بازرگانی می گوید : حضور موفق توليدات صنايع دستي كشور در بازارهاي خارجي بدون بسته بندي مناسب امكان پذير نخواهد بود.
احسان پور ادامه می دهد : باید افراد فعال در زمينه بسته بندي صنايع دستي را به بافنده ها معرفي و زمينه طراحي بسته مناسب با ماهيت و ويژگي ظاهري ورني را فراهم نمود و در دسترس توليد كنندگان و صادر كنندگان قرار داد.

وی معتقد است: ايجاد تشكلهاي صادراتي تخصصي همچون كنسرسيوم صادراتي ورني باعث ارتباط نزديك تر و هماهنگي توليد كنندگان و صادر كنندگان، آگاهي توليد كنندگان از سليقه بازارهاي خارجي، كاهش هزينه هاي مادي و معنوي بازاريابي و در نهايت توسعه صادرات ورني منطقه خواهد شد.

رغبت شهرنشینان به تولید
فرماندار شهرستان اهر می گوید: در سال‌های اخیر بافت ورنی به لحاظ اشتغال‌ زایی که دارد علاوه بر مناطق عشایری و روستایی در شهر اهر نیز رواج یافته است. امروزه اکثر خانواده‌های شهری نیز مشغول به ورنی بافی هستند.

خدابخش توضیح می دهد: اصولاً ورنی بافی نیازی به کارگاه ندارد و می‌توان در خانه با استفاده از دار قالی به تولید آن پرداخت و عملاً جزو مشاغل خانگی محسوب می‌شود.
وی از تاسیس خانه ورنی خبر داده و می گوید : در تلاش هستیم با ایجاد ارتباط بین بافندگان ورنی در تمام شهرستانهای ارسباران زمینه را برای هم افزایی هنرمندان و تولید کنندگان و ارتقای کمی و کیفی تولید فراهم کنیم.

عضو ثابت فروشگاههای صنایع دستی
اگر سری به فروشگاهها و نمایشگاههای صنایع دستی در آذربایجان شرقی بزنید، بدون شک انواع و اقسام طرحها و رنگهای ورنی را مشاهده می کنید.
زمانی، مدیر یکی از این فروشگاهها در تبریز می گوید : به دلیل قیمت مناسب و ابعاد متنوع ، ورنی همواره با اقبال هموطنان و گردشگران خارجی مواجه می شود. کاربردی بودن آن در منازل و اتاقهای کار و حتی کیف و گاهی البسه موجب اشتیاق تولید کنندگان به عرضه شده است.

او توضیح می دهد: اغلب خریداران از ما محل بافت ورنی را سوال می کنند و بعضی از آنها علاقه مند به سفر به روستاهای ارسباران و خرید مستقیم ورنی هستند.
با این حال حضور پایدار در بازار، نیاز به شاخصه هایی دارد که باید به صورت مستمر رعایت شود.

 

 

 

اصالت محصول، ضامن صادرات
کارشناس صنایع دستی می گوید: اگر بخواهیم زمینه صادرات ورنی را فراهم کنیم ، استاندارد سازی و شناسنامه ‌دار کردن ورنی از اقدامات اصلی است. دستگاه‌های ذی‌ربطی همچون سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری و فنی و حرفه‌ای ضمن این‌که باید به شناسنامه‌دار ورنی توجه داشته باشند.
کریمی به دو نکته مهم در این زمینه اشاره می کند : رنگرزی و کنترل کیفی.

او می گوید: رنگرزي نا مناسب مواداوليه از مشكلات بافندگان و توليد كنندگان است.رنگرزي شيميائي مواد اوليه تاثير بسيار بدي بر كيفيت ورني هاي توليدي دارد.
همچنین كنترل نشدن كيفي ورني هاي توليدي که به دليل عدم نظارت كارفرما بر شيوه بافت و توليد ،دقت عمل كمتري در هنگام بافت از سوي بافندگان اعمال مي گردد. اين مشكلات در دراز مدت باعث بي اعتمادي خريداران ورني و در نتيجه ركود فروش ورني در بازارهاي داخلي و خارجي خواهد شد.


تولید و تجارت با دست بافته عشایری
کاظم نیا، هنرمند پیشکسوت این حوزه که اولین دارنده مهر اصالت یونسکو برای ورنی است می گوید: با تلاشهای خود در طول سالها توانسته ایم 100 درصد ورنی را بومی سازی کنیم. این کالا در داخل کشور 5 برابر ارزش افزوده ایجاد می کند و هنگام صادرات طبیعتا از این میزان هم فراتر می رود.

با او در محل بنیاد پژوهشی آموزشی دستبافتهای عشایری ایران که در نزدیکی تبریز تاسیس کرده به صحبت می نشینیم.
کاظم نیا توضیح می دهد که تنها بافنده های معدودی در این محل مشغول هستند و بیش از 200 نفر در شهرستانهای شمال شرق استان داریم.

به گفته وی این مجموعه، پشم مورد نیاز تولید را به طور کامل از منطقه ارسباران تامین می کند. همچنین ابریشم نیز علاوه بر تولیدات منطقه سیه رود جلفا، از مناطق مختلف ایران تهیه می شود و به هیچ عنوان از محصول وارداتی استفاده نمی شود.

کاظم نیا با اشاره به اهمیت رنگرزی طبیعی در بازارهای جهانی هم می گوید: تمام رنگهای استفاده شده را به صورت سنتی و با استفاده از گیاهان و میوه های بومی به دست می آوریم. در کشورهای خارجی دستگاههای مختلفی برای تشخیص ترکیبات شیمایی وجود دارد که اگر بخواهیم بازارهای خود را حفظ کنیم راهی جز استفاده از رنگهای طبیعی نداریم.

این بنیاد تمامی محصولات را تنها با ثبت سفارش داخلی و خارجی تولید می کند . تحقق حمایتهای دولتی و ایجاد مجموعه های جدید می تواند تا 4 هزار بافنده را تحت پوشش قرار دهد.

زیراندازی که روی اقتصاد را رنگین می کند
تولید ورنی در سطح جهانی منحصر به ایران و در واقع محصولی مناسب برای صادرات غیرنفتی است . حمایت مناسب از ورنی‌بافان با ارائه تسهیلات کم‌ بهره، تأمین مواد اولیه مناسب، برگزاری کلاس‌های به ‌بافی ، نظارت بر کیفیت تولید و خرید تضمینی محصولات موجب فراهم کردن اشتغال پایدار برای زنان و دختران عشایری می شود .ضمن اینکه زمینه را برای معرفی روستاهای تولید کننده ورنی به عنوان جاذبه های گردشگری فراهم می کند و این یعنی افزایش برخورداری اقتصادی عشایر و حفظ بافت جمعیتی روستاها.

گزارش مکتوب از: مهین انتظار ـ خبرگزاری صداوسیماـ تبریز