ماندان«ماندان» یا «ماندانا» در لغت به معنی شاه بوی عنبر سیاه، دختر «آژی دهاک» آخرین پادشاه ماد است که همسر «کمبوجیه» پدر کوروش شد و از این وصلت کوروش به دنیا آمد. او در تربیت و نیز انتقال قدرت به کوروش سهم بسیار موثری داشت.
ماندان نخستین مدرسه جمعی را که در آن برگزیدگانی از پسران بودند، بنیان نهاد که خود شخصا به دانشآموزان این مدرسه درس حقوق وقانون میآموخت و به کوروش یاد میداد که باید پایه و اساس ظلم و بیدادی را ویران کند و در هر حال یار و همیار زیردستان باشد. در این مدرسه فنون سوارکاری و تیراندازی و نبرد نیز آموزش داده میشد.
کاساندان«کاساندان» یا «کاساندانه» تنها همسر کوروش بزرگ، شهبانوی ایران (ملکه جهان) دختر «فرناسپه» از شاهدختان هخامنشی از دودمانی بود که از نجبای پارس محسوب میشدند و پدر واجدادش در چند نسل شاه پارسیان بودند.
زنان در تمام دوران سرزمین ایران مانند بسیاری از مردان این سرزمین تاثیرگذار و تاریخ ساز بوده اند، که با مطالعه منابع تاریخی به این واقعیت پی می بریم.
«کاساندان» ملکه ۲۸ کشور آسیایی بوده و همواره در کنار همسرش کوروش بزرگ بود و پس از او نخستین فرد قدرتمند و سیاستمدار دربار هخامنشیان بهشمار میآمده است. او پنج فرزند با نامهای «کمبوجیه»، «بردیا»، «آتوسا»، «رکسانه» و «آرتیستونه» داشت. همه از فرزندان «کاساندان» و کوروش بزرگ به نحوی در تاریخ هخامنشیان دارای نقش تعیینکننده بوده و از نشانهها چنین برمیآید که آنها از تربیتی خاص برخوردار بوده اند.
به نقل از «هرودوت» آمده است: «کاساندان» در ۶ نوامبر ۹۳۵ ق. م. فوت کرد و هنگام مرگ او در بابل ۶ روز همه به سوگواری همگانی فراخوانده شدند. «کاساندان» قبل از کوروش درگذشت و بعد از او کوروش در اندوهی فراوان ماند و برای همیشه و به احترام همسرش تنهایی را برگزید. مقبره ملکه «کاساندان» در پاسارگاد، در کنار آرامگاه کوروش بزرگ قرار دارد.
آتوســا«آتوسا» در لغت به معنای خوشاندام است. همچنین به معنای قدرت و توانمندی نیز هست. آتوسـا (۵۷۴ ق. م.) از ملکههای ایران یکی از برجستهترین زنان در تاریخ ایران قدیم است. او دختر کوروش کبیر و کاساندان، خواهر کمبوجیه، و همسر دو پادشاه هخامنشی، کمبوجیه و داریوش اول و مادر خشایارشا است.
آتوسـا بانویی زیبا، شاعر و ادیب بود و به نوجوانان درس ادبیات پارسی میداد. بهخاطر خرد و اندیشه نیکویش داریوش با وی در مسائل مملکتی و سرنوشتساز مشورت میکرد و نیز به وی اعتماد کامل داشت. اگر داریوش به منطقهای لشگر میکشید، شورای سلطنت برای اداره امور کشور تشکیل میشد و رئیس و مافوق همه در راس شورای سلطنت شهبانو آتوسا بود.
هرودوت درباره زندگی سیاسی او نیز میگوید: «آتوسا از قدرت فوقالعادهای برخوردار بود و علاقهمند بود که در میدان کارزار نیز شوهرش را همراهی کند. او همواره یاور فکری داریوش بزرگ بوده و چندین نبرد بزرگ را شخصا فرماندهی کرده یا با نقشههای جنگی او انجام گرفته است.»
از زمان مرگ او هیچ اطلاعی در دست نیست. تنها میدانیم تا زمانی که خشایارشا از جنگ یونان برمیگردد زنده بوده است. احتمالا آرامگاه او در کنار آرامگاه داریوش اول در نقشرستم قرار دارد.
گفته میشود که «هما» در اساطیر ایران، بر مبنای یادمانهایی از «آتوسا شهبانوی پارسی» و رویدادهای دوران داریوش و خشایارشا، همسر و پسرش شکل گرفته باشد.
هما در افسانههای مردمی مرغ فرخندهایاست که گاه از آن با نام «مرغ سعادت» نیز یاد میشود و در این باورها همان مرغی است که اگر سایه او بر کسی افتد، او را سعادتمند و اگر بر تارک کسی نشیند او را به شهریاری رساند و شاید واژه «همایون و همایونی» با این نام پیوند دارد.