خوان نعمتی به وسعت فصل بهار

به گزارش خبرگزاری صداوسیما مرکز مهاباد؛ مسیرمان در امتداد سرچشمه‌های رودخانه مهاباد است؛ رودخانه‌ای که از کوه‌های شهرستان‌های اطراف یعنی سردشت و پیرانشهر و مناطق دیگر تغذیه می‌شود. جاده مهاباد-سردشت در روزهای نخستین بهاری کاملا سبز پوش شده است. در این سفر چند ساعته با یک خانواده روستایی دوستدار محیط زیست همراه خواهیم شد؛ خانواده‌ای که هر ساله در این فصل از سال سفره کوچک خود را از نعمات خوان گسترده بهار و گیاهان خوراکی مختلف می‌آرایند.

 کوهایی بلند و راهی پر پیچ و خم؛ 40 کیلومتر از مهاباد به سمت سردشت به روستای آفان می‌رسیم.  با کاک عمر قرار گذاشته‌ایم. عضو شورای روستای آفان که مردم منطقه هم به عنوان معتمد قبولش دارند. در کار فرهنگی هم دستی دارد و مسئول اجرای بازی‌های بومی و محلی منطقه است. روستا با رودخانه‌ای کوچک به دو بخش تقسیم می‌شود؛ پلی بتونی و بدون حفاظ بچه‌های این سوی رودخانه را به کلاس‌های درس در آن سمت رودخانه می‌رساند.  بخشی از روستا در دل کوه جای گرفته است و خانه‌هایش نیز از همان جنس است. سنگ روی سنگ گذاشته  و دیوراها را بالا برده‌اند. حیاط اختصاصی برای کسی وجود ندارد. خانه‌ها به صورت پله‌ای و مشرف بر همدیگر هستند. مسجد روستا و چند خانه دیگر روند تغییر بافت را آغاز کرده‌اند. اما آنچه در نگاه اول چشم‌نواز است همان خانه‌های سنگی است که اصالت روستا و منطقه را نشان می‌دهد.

 کاک عمر هنوز نیامده است. کانکسی کنار مسجد قرار دارد که سوپرمارکت روستا است. پسرکی با موهایی طلایی که بعدا متوجه می‌شوم پسر کاک عمر است، بیرون می‌آید و در کانکس را قفل می‌کند. حالا صدای تراکتور کاک عمر از سربالایی کوچه به گوش می‌رسد. پسر دیگرش مجید پشت فرمان است. خودش هم به همراه سه زن دیگر با گونی و بقچه‎هایی که احتمالا داخلش نان و پنیر محلی است به سمت جاده اصلی روستا می‌آیند. ماسک ندارد و هنوز نمی‌داند که مهاباد وارد وضعیت قرمز کرونایی شده است. لای دفتر را باز می‌کنم تا ماسکی که چند وقت پیش آنجا گذاشته بودم را بردارد. با انگشتان کلفت، روستایی و البته مردانه‌اش دو بند ماسک را پشت گوش می‌اندازد. گونی‌ها و وسایل دیگری را که برای چیدن گیاهان خوراکی نیاز است روی خیش تراکتور می گذارد و محکم می‌­بندد. برداشت گیاهان خوراکی کاری صرفا مردانه نیست؛ برای همین باجی زینب و باجی گلی دو همسر کاک عمر و باجی چیمن عروس خانواده نیز آنها را در این مسیر همراهی می‌کنند.

تراکتور از راه سنگلاخ و پرفراز و نشیبی که یک طرفش به کوه و یک طرفش به رودخانه چسبیده است، افتان و خیزان ما را به سمت مزرعه کاک عمر می برد. جایی که قرار است در این هوای دلچسب، گیاهان بهاری و خوراکی جمع آوری کنیم، با انواع آنها آشنا شده و البته شیوه چیدن و در عین حال آسیب نزدن به محیط زیست را از نزدیک با خانواده کاک عمر تجربه کنیم.

شرایط کوهستانی منطقه موجب شده تا شغل بیشتر مردم آفان دامداری باشد. کشاورزی آنها خیلی محدود است؛ باغداری کم کم رونق گرفته است. کاک عمر در میان کوهستان‌های منطقه "کیفاراوی" باغی جمع و جور و کوچک در کنار چشمه‌ آب درست کرده است.  باغی که هم محلی برای چرای دامهایشان است و هم در فصل بهار منطقه‌ای بکر برای چیدن گیاهان خوراکی مانند کنگر، ریواس، مندوق، سیر کوهی، پونه، جنسینگ و...

باجی گلی، باجی زینب و باجی چیمن گونی‌هایی را از قبل با سلیقه دوخته‌ و آماده کرده‌اند از شانه خود آویزان کرده، کار جمع آوری گیاهان را شروع می‌کنند. بیشتر گیاهان را می‌شناسند و این شناخت حاصل عمری است که بخشی از آن را در این طبیعت سر کرده‌اند؛ طبیعتی که هر جا چشم می‌گردانی لباس سبزش را به رخ می‌کشد.

سیر اولین گیاهی است که داخل کیسه‌های اهالی خانواده کاک عمر جا خوش می‌کند. باجی زینب می‌گوید "از سیر کوهی در آش و پنیر محلی استفاده می‌کنیم." باجی گلی هم که در گوشه دیگر مشغول چیدن است به نحوه چیدن آن اشاره می کند؛ " باید طوری بچینیم که سیر از ریشه در نیاید تا سال بعد هم رشد کند".

روزی حدود 1 تا 3 کیلو می‌چینند؛ چیزی برای فروش ندارند و فقط برای استفاده خودشان است. کاک عمر گیاهی دیگر را که ما بی‌تفاوت از کنارش عبور کردیم می‌چیند؛ ساقه‌ای سفید رنگ دارد و برگ‌هایش شبیه برگ هویچ است. می گوید اسمش مندوک است و علاوه بر آش و پنیر به صورت سرخ کرده هم استفاده می‌شود.  در همین محدوده کوچک اطراف چشمه که در قسمتی از مزرعه کاک عمر قرار گرفته است بیش از سه چهار نوع گیاه برداشت می‌کنند. پونه‌ها کنار آب رشد می‌کنند؛ همین که آنها را می‌چینند عطر خوش آن بلند می‌شود. باجی چیمن با سلیقه خاصی برگ‌های پونه را می‌چیند تا هفته بعد که باز برای برداشت می‌آیند پونه‌ها رشد کرده باشد. کاک عمر وقتی از ترکیب پونه با تخم مرغ  می‌گوید، حس گرسنگی‌ام بیشتر می‌شود و تا باز شدن سفره نان و پنیر محلی کاک عمر باید این اسب سرکش گرسنگی را رام کنم.

بخش دیگری از کار چیدن گیاهان خوراکی در تپه مشرف بر باغ کاک عمر ادامه دارد که اتفاقا قسمت خوشمزه‌تر این کار است. جایی که ریواس‌های تازه و ترش دهان هر کسی را آب می‌اندازد. مجید درباره نحوه چیدن ریواس برایمان توضیح می‌دهد؛ می‌گوید باید ساقه‌هایی را که در وسط بوته رشد می کنند بچینیم چون ترش‌تر، پرآب‌تر و خوشمزه‌تر هستند. مجید تأکید می‌کند که در چیدن ریواس سعی کنیم ریشه‌های آن در زمین باقی بمانند تا سال بعد هم بتوانیم از طعم لذت بخش آنها بچشیم. یکی دیگر از گیاهان خوراکی اصلی و معروف کنگر است. گیاهی که کاک عمر می‌گوید برداشت نادرست و بی رویه آن باعث شده تا در منطقه کمتر شود. کاک عمر بعد سه چهار دقیقه بوته کنگری پیدا می کند و با بیل مخصوصش آن را می‌چیند. می‌گوید نباید بیل را خیلی عمق بزنیم که همه کنگر بیرون بیاید، اگر بخشی از ریشه کنگر در خاک حفظ شود سال بعد هم می‌تواند رشد کند.

گیاهان خوراکی و دارویی بخشی از فرهنگ و اقتصاد منطقه هستند. بسیاری از خانواده‌ها مثل خانواده کاک عمر بخشی از اوقات تفریح و فراغتشان در فصل بهار جمع‌آوری گیاهان خوراکی است. تعدادی از این گیاهان به صورت تازه و به شیوه‌های مختلف مصرف می‌شود و بخشی دیگر مثل کنگر علاوه بر تازه خوری در فریزر نگه داشته می‌شود تا در باقی روزهای سال نیز از طعم لذت بخش خورشت کنگر بهره برد. بنابراین زنجیره تهیه گیاهان خوراکی و در ادامه آراستن سفره غذایی با این گیاهان و غذاهای مختلفی که با استفاده از آنها درست می‌شود، بخشی از فرهنگ مردمان منطقه شده است. از سوی دیگر این گیاهان وارد چرخه اقتصادی جامعه نیز می‌شوند. میدان استقلال مهاباد مرکز اصلی خرید و فروش سبزیجان و گیاهان بهاری و خوراکی است. بسیاری از افرادی که در این محل اقدام به فروش این گیاهان می‌کنند خودشان به کوه‌های اطراف می­روند و آنها را جمع  می­کنند. گل‌آقا، کنگر، گلاخه، مندوک، جنسینگ، سیر، پونه و ریواس از جمله مهمترین گیاهان خوراکی هستند که در این فصل از سال می‌توان در بازارهای مهاباد و به ویژه میدان استقلال مشاهده کرد.

آذربایجان‌غربی بیش از هزار و چهارصد گونه گیاهی خوراکی و دارویی دارد که به گفته رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان‌ غربی از نظر تنوع گیاهان دارویی رتبه اول کشور را به خود اختصاص داده است.   

 به گفته محمد رضایی آذربایجان‌غربی رویشگاه 520 گونه از گیاهان دارویی است که 70 تا 100 گونه از این تعداد گیاهان خوراکی است. رضایی می‌گوید آمار دقیقی از میزان برداشت گیاهان خوراکی در این استان وجود ندارد، اما هرسال به هنگام فصل بهار هزاران کیلوگرم از انواع گیاهان خوراکی استان به بازارهای محلی و استان‌های همجوار عرضه و ارسال می‌شود.این گیاهان اغلب نیاز کمتری به آب و مراقبت دارد ولی باید فرهنگ استفاده از آنها در جامعه نهادینه‌ شود.

بقچه‌هایی که کاک عمر سر صبح روی خیش تراکتور محکم می‌بست حالا نزدیکی‌های ظهر در دامن طبیعت دلنشین "کیفاراوی" گشوده می‌شوند. درست حدس زده بودم، نان و پنیر و کره محلی لذتی دیگر داشت و ما میهمان سفره کاک عمر و البته سفره بزرگتر طبیعت بودیم؛ سفره‌ای که در بخشی از آن سیر تازه کوهی خودنمایی میکرد و پنیری محلی که با همین سبزیجات کوهی خوش طعم و عطرتر شده بود.

گزارشی از هادی خیری