تجارت ایران با همسایگان ظرفیت های ترکمنستان

به گزارش سرویس پژوهش خبرگزاری صدا وسیما: ترکمنستان کشوری مسلمان نشین است و مانند اکثر کشور‌های منطقه، پیوند‌های تاریخی و فرهنگی بیشماری با ایران و ایرانیان دارد. این کشور که قرن‌ها پایگاه زبان و ادب فارسی و دانشمندان و عرفای ایرانی و اسلامی بوده است اکنون در شمال شرقی کشور از طریق استان خراسان ۷۸۶ کیلومتر مرز خشکی و در شمال بواسطه راه آبی دریای خزر ۴۰۹.۹ کیلومتر یعنی در مجموع ۱۱۸۹.۹ کیلومتر با ایران مرز مشترک دارد.

ایران و ترکمنستان از ظرفیت‌های مناسبی هم برای گسترش روابط تجاری و هم برای توسعه سرمایه گذاری-های مشترک اقتصادی برخوردار هستند. در این پژوهش به شیوه اسنادی میزان بهره مندی دو کشور از ظرفیت‌های موجود اقتصادی را بررسی می‌کنیم.

اقتصاد رو به رشد
نفت، گاز، پنبه، پارچه‌های نخی، پوست و قالی از مهمترین اقلام صادراتی ترکمنستان است. ترکمنستان از نظر معادن، ذخایر سرشاری از نفت و گاز و همچنین نمک طبیعی دارد. درحوزه کشاورزی در تولید پنبه و دربخش دامپروری در تولید پوست، کرم ابریشم و پرورش اسب، پیشرفت‌های قابل ملاحظه‌ای دارد. ترکمنستان جزو معدود کشور‌های نفت خیز است که فراورده‌های نفتی نیز صادر می‌کند و با فراوری محصول پنبه با اتکا به نیروی کار داخلی، صنعت نساجی پیشرفته‌ای دارد که از بازار فروش بالایی هم در سطح جهان برخوردار می‌باشد.

از لحاظ جغرافیایی اما، ترکمنستان در رده کشور‌های محاط در خشکی است و این موضوع داشتن روابط با کشور‌های همسایه را برای تامین اهداف صادراتی این کشور، دو چندان می‌کند. ایران و ترکمنستان همسایه‌هایی هستند که علاوه بر اشتراکات تاریخی و فرهنگی و بعبارت بهتر خویشاوندی مردم دو کشور از ظرفیت‌های مناسبی برای همپوشانی مراودات تجاری نیز برخوردارند.

در زمینه نفت و گاز گرچه ایران و ترکمنستان هر دو کشور از دارندگان ذخایر نفت و گاز هستند، اما سابقه دیرینه ایران در مباحث مربوط به اکتشاف، حفاری و بهره برداری و همچنین توانائی‌های علمی و فنی در ساخت پالایشگاه و خطوط انتقال انرژی می‌تواند ارتباط تنگاتنگی را در این حوزه رقم بزند. خواسته‌ای که مقامات ترکمنستان همواره برآن تاکید داشته و از صادرات خدمات فنی و مهندسی ایران استقبال کرده اند.

ایران نیز با وجود برخورداری از منابع عظیم گاز به دلیل نفع اقتصادی و صرفه جویی در هزینه نقل و انتقالات برای تامین نیاز گاز برخی مناطق شمالی کشور در مقاطعی به واردات آن از ترکمنستان اقدام کرده است. اقدامی که در چارچوب قرارداد‌های تضمینی و اخذ تعهدات لازم برای پایبندی دو طرف به مفاد قرارداد‌ها بویژه در شرایطی که به باور کارشناسان افزایش مصرف گاز باعث ایجاد چالش در بخش نیروگاهی، خانگی و تولیدی می¬ شود، می‌تواند بسیار کمک کننده باشد.

بر این اساس موضوع تجارت انرژی و ظرفیت‌های ترانزیتی از پتانسیل‌های مهم، برای گسترش مراودات تجاری ایران و ترکمنستان است. درباره تجارت انرژی بویژه درخصوص برق و گاز، ظرفیت لازم برای سوآپ (قرارداد‌های معاوضعه ای) وجود دارد و دولت یا شرکت‌های ایرانی این امکان را دارند که گاز را در شمال شرق از ترکمنستان دریافت و به هرجایی که لازم است ترانزیت یا سوآپ کنند.

در خصوص تجارت برق هم وزارت انرژی ترکمنستان در گزارشی اعلام کرده که در نظر دارد، تولید برق خود را تا سال ۲۰۳۰ به ۳۵.۵ میلیارد کیلووات ساعت افزایش دهد و این به معنای فرصتی مناسب برای ایران جهت خرید برق با هدف تامین نیاز‌های داخلی و همچنین ایفای نقش واسط درصادرات مجدد برق از ایران است. یعنی نقش اتصال دهنده مازاد تولید ترکمستان و تقاضای کشورهایی، چون عراق، افغانستان، ترکیه، آذربایجان و ارمنستان را ایفا کند.

همچنین جمهوری اسلامی ایران به دلیل قرارگیری در موقعیت شاهراهی و دسترسی‌های متعدد زمینی و دریایی و نیز داشتن برخی زیرساخت‌های ترانزیتی برای حمل ونقل کالا یکی از اقتصادی‌ترین و امن‌ترین راه‌ها برای اقلام صادراتی ترکمنستان چه دربخش انرژی و چه سایر کالا‌ها بشمار می‌رود. اتصال خط آهن ترکمنستان به شهر سرخس (در شمال شرقی ایران) و امتداد آن تا بندرعباس همچنین همکاری‌های چند جانبه ازبکستان- ترکمنستان- ایران و عمان برای توسعه راهگذار بین المللی شمال – جنوب (کریدور ترانزیتی) و افزایش مراودات اقتصادی بین آسیای مرکزی و خاورمیانه در این چارچوب قابل اشاره است.

میزان مبادلات تجاری
ایران و ترکمنستان در سال ۲۰۱۴ /۱۳۹۲ در حوزه مبادلات غیر نفتی، روابط تجاری ۸۵۰ میلیون دلاری را تجربه کرده‌اند، اما این حجم از روابط در سال ۱۳۹۸ به ۲۳۲ میلیون دلار کاهش یافت.

به گفته معاون بین‌الملل اتاق ایران از ۱۳ میلیارد دلار تجارت جهانی ترکمنستان درسال ۹۸، سهم ایران حدود ۲ درصد بود. مطابق آمار‌های گمرک، سال ۱۳۹۹ نیز ارزش صادرات ایران ۱۳۷ میلیون دلار و میزان واردات از ترکمنستان ۲۰ میلیون دلار بود.

موانع پیش رو
اقتصاد ترکمنستان اقتصادی کاملا دولتی است و هرگونه تغییر در سیاست‌های عشق آباد، شرکت‌ها و تجار و بازرگانان ایرانی فعال در ترکمنستان را با مشکل مواجه می‌کند. تغییر برنامه‌های اقتصادی ترکمنستان از واردات محوری به صادرات محوری، جایگرینی اقتصاد فناوری محور به جای اقتصاد مبتنی برکشاورزی سنتی و همچنین فعال سازی راهگذربین المللی (کریدور) شرق به غرب به جای راهگذربین المللی شمال به جنوب از جمله تغییر رویکرد‌های عشق آباد در سیاست اقتصادی این کشور است که در صورت فعال بودن دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران و برنامه ریزی‌های هوشمندانه در دستگاه سیاست خارجی از پیامد‌های زیانبار آن برفعالان اقتصادی ایران در ترکمنستان می‌کاهد.

رشد مبادلات امکان پذیر است
ترکمنستان کشوری است که اقتصاد رو به رشدی دارد و برای توانمندسازی خود در عرصه‌های نوین اقتصادی برنامه‌های بلند مدتی را طراحی کرده است. این درحالیست که ایران هم اکنون در عرصه فناوری‌های نوین دارای توانمندی‌های مطلوبی است و همین عرصه می‌تواند سرآغاز مجموعه‌ای از همکاری‌های جدید باشد. شرکت‌های دانش بنیان و استارتاپ‌های ایرانی باید بازار‌هایی همچون ترکمنستان را جدی بگیرند.

سیاست ترکمنستان بیطرفی در مسائل منطقه‌ای و جهانی است بنابراین آنچه امنیت سرمایه گذاری را برای تجار ایرانی تامین خواهد کرد ارائه محصولاتی با کیفیت و مطابق با استاندار‌های جهانی است. ترکمنستان همچنین بعنوان یکی از کشور‌های ساحلی دریای خزر منافع مشترک بسیاری با جمهوری اسلامی ایران در مدیریت یکپارچه خزر و حفاظت از منابع عظیم انرژی نفت وگاز و نیز آبزیان خزر دارد.

به باور تحلیلگران و فعالان اقتصادی در صورتی که تهران و عشق آباد در مسائلی نظیر ضرورت تسهیل در صدور روادید، تردد کامیون‌ها و ترانزیت کالا، توسعه حمل‌ونقل ریلی و ترکیبی، توسعه مکانیزم تهاتر کالا، توسعه صنعت آبزیان و حفاظت از محیط‌زیست دریایی و سرمایه گذاری‌های مشترک به توافق برسند تحقق مبادلات تجاری ۳ میلیارد دلاری بین ایران و ترکمنستان دور از انتظار نیست.

از جمله همکاری‌های دیگر مورد نظر دو طرف ایرانی و ترکمنستانی، موضوع همکاری‌های پزشکی، بهداشتی و درمانی است که این فرصت را ایجاد خواهد کرد در کنار همکاری‌های پزشکی به دیگر موضوعات از جمله فعالیت‌های اقتصادی و مسائل مرتبط با آن به ویژه قرنطینه‌های نباتی، گیاهی و حیوانی نیز پرداخته شود تا جریان مراودات تجاری میان دو کشور با توقف مواجه نشود.