گنجی که در دلِ خاک، خاک می شود

سیرموک پلو و غاز یاغی پلویی که مادربزرگ می‌پخت برای ما خوشمزه‌ترین غذای دنیا بود.

ما اطلاعی از این که سیرموک یا سیر وحشی و غازیاغی چیست نداشتیم فقط در شگفت بودیم که مادربزرگ چگونه با علف‌هایی که از طبیعت می‌چیند چنین غذا‌هایی می‌پزد.
هرچند او برای ما از فایده‌های دارویی خوراکش هم می‌گفت برای ما طعم غذای خوشمزه مادربزرگ لذت بخش بود و کاری به فایده اش نداشتیم.
بعد‌ها پی بردم علاوه براین دوگونه گیاهی که مورد علاقه مادربزرگ بود، واقعا کاربرد دارویی دارند.

                                           
قدمتی به اندازه تاریخ خلقت

به گفته عالیه سادات رفعت حقیقی کارشناس ارشد گیاهان دارویی از سالیان دور درمان بیماری‌ها از جمله دغدغه‌های بشر بوده و همین امر باعث شده که انسان بـرای بقـا و بهبـود شـرایط خـود راهکارهـای درمـانی متفاوتی را با توجه بـه نـوع اقلیم و پوشش گیاهان موجود در منطقه به کار گیرد؛ بنابراین می‌توان گفت قدمت مصرف گیاهان دارویی با تاریخ خلقت انسان برابر است و تقریبا در تمام اقوام و قبایل، انسان‌ها از گیاهـانی که در طبیعت اطراف آن‌ها رویش داشته، استفاده می‌کرده اند.

                                             
از آنجایی که کشور مـا دارای تنـوع اقلیمـی گسترده‌ای است، گونه‌های گیاهی فراوانی در طبیعت اطراف ما رویش دارند که افراد هر منطقه بنا به باور‌ها و فرهنگ‌های موجود که نسل به نسل از گذشتگان تا به امروز رسیده است از گیاهان علاوه بر تامین غذا در بحث دارو و درمان بهره می‌گیرند.
جوشانده در مناطق سردسیر و عرقیات درمناطق گرمسیر

این پژوهشگر گیاهان دارویی می‌گوید: جوامع روستایی به دلیل ارتباط تنگاتنگ با طبیعت هم از لحاظ شناخت و هم از لحاظ مصرف گیاهان اطلاعات بومی بیشتری دارند و نوع اقلیم، بر نوع گیاه و شکل مصرف تاثیر گذار بوده است مثلا در مناطق سردسیر استفاده از جوشانده‌ها بیشتر از مناطق گرمسیر و در عوض مصرف عرقیات در اقلیم گرم از اقبال بیشتری برخوردار است .

                                             
این بانوی پژوهشگر درشرح گیاهان دارویی منطقه‌ای که درآن زندگی می‌کند می گوید: در منطقه لارستان که منطقه‌ای غنی از گیاهان دارویی است افراد بومی از گیاهان به شیوه‌های مختلف در درمان درد‌ها استفاده می‌کنند.
او از آنغوزه نام می‌برد که در ارتفاعات رویش دارد. بـرای اسـتفاده از شـیره آن، سـاقه آن را کمـی خراش می‌دهند، شیرابه ساقه در چنـد مرحلـه قابـل برداشـت است؛ مراحل خراش دهی تا برداشت از اصول خاصی برخوردار است که باید افراد با تجربه اقدام به این کار کنند. از شـیرابه این گیاه بـرای درمـان دنـدان درد، دل درد، معـده درد و زخـم استفاده می‌شود.

به گفته او جوشانده این گیاه برای درمـان بیمـاری هـای درد استخوان مفید است اگر بـر دنـدان کـرم خـورده گذارده شود درد آن را تسکین می‌دهد. اگر با زردة تخـم مـرغ خورده شود برای تسکیل سرفة خشک موثر است.

                                             
مورتلخ یکی دیگر از گیاهان دارویی بومی این منطقه است که به گفته این پژوهشگر گیاهان دارویی در فصل بهار برگ‌های آن  را از شاخه جدا کرده و می‌کوبند و چند بار الک می‌کنند تا به اصطلاح شیرین شود. درمانگران بومی از جوشانده این گیاه در درمان بیماری‌های گوارشی استفاده می‌کنند و کاربرد‌های دیگری هم دارد.
او از گیاهان دیگری از جمله کریشک، آویشن، اسفرزه، پنیرک، علف شور، شیرین بیان، علف شور، شوید وحشی و گیاهان دیگری نام برده  و از کاربرد‌های آن‌ها در این منطقه می گوید .

خاطراتی که تبدیل به رویایی ناباورانه شدند

ابراهیمی از عشایر ایل است که طبیعت این دیار با زندگیش گره خورده است. از گیاهان بومی آباده از جمله آویشن، چیچک وحشی و سیر و حشی و کاربردهایشان نام می‌برد، ولی دغدغه او از بین رفتن گیاهانی است که آن‌ها را برای عشایر فرهنگ ساز می‌داند.
از خاطرات مادر ۷۰ ساله اش یاد می‌کند که برایشان بار‌ها از کودکیش و تعدادانبوه ارژن و گون حوالی روستای خسروشیرین آباده گفته است.
خاطراتی که تصورش همچون رویایی شیرین و دست نیافتنی و غیر قابل باور است .
به باور این عشایرزاده، برداشت بی رویه و از بین رفتن پوشش گیاهی در این منطقه نگران کننده است .
                                             
از مایه بخوریم سرمایه را ازدست می‌دهیم!

محمدرضا نگهدار صابر پژوهشگر عرصه منابع طبیعی در شرح عواقب از بین رفتن پوشش گیاهی به دلایل مختلف از جمله برداشت بی رویه و ناصحیح به زبان ساده می‌گوید: ما از مایه می‌خوریم و سرمایه اصلی را ازدست می‌دهیم.
به باور محقق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی منابع طبیعی استان فارس پوشش گیاهی گنجینه‌ای ارزشمند و منبع اصلی است که نباید اجازه دهیم با برداشت بی رویه و به هر دلیل دیگر نابود شود.
به نظر او برای جلوگیری از برداشت بی رویه و نابودی منبع اصلی باید به جای خام فروشی مانند برخی از کشور‌ها به استخراج موادموثره و ترکیبات استاندارد از گیاه روی آوریم که ارزش افزوده‌ای بیش از خام فروشی دارد، اما! مستلزم پژوهش‌های بسیار است.
این محقق اعلام می‌کند هرچند مواد موثره گیاهی که می‌کاریم اصلا قابل مقایسه با گیاهانی که در دل طبیعت می‌رویند نیست، اما! بهترین راهکار برای حفظ این گنجینه این است که کاشت گیاهان پر کاربرد را در مناطق بومی و مناسب با شرایط گیاه رواج دهیم.
                                          
گنجینه‌ای ارزشمند از گیاهان دارویی جهان

سید محمد رضا حبیبیان دیگر محقق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی منابع طبیعی استان فارس هم مانند همکار محققش از پوشش گیاهی به عنوان گنجینه نام می‌برد و می‌گوید: فرهنگ غنی ایرانی، تنوع آب و هوایی، شرایط متنوع اکولوژی ایران باعث شده که این سرزمین گنجینه ارزشمندی از گیاهان دارویی جهان باشد.
او درباره تنوع پوشش گیاهی استان فارس می گوید: از حدود ۸ تا ۱۰ هزار گونه گیاهی در ایران، رویشگاه حدود ۲ هزارگونه در استان فارس است، برای مثال از حدود ۷۰۰ گونه گون ایران، حدود ۳/۱ گونه‌ها در استان فارس رشد می‌کنند و این تنوع گونه گیاهی در کنار تنوع اقوام ایرانی ظرفیت بالایی را برای تحقیقات علم مردم گیاه شناسی فراهم می‌سازد..
                                          
گیاه مردم شناسی ؛ گیاه قوم شناسی

به گفته این پژوهشگر علم گیاه مردم شناسی یا علم گیاه قوم شناسی به مطالعه و بررسی رابطه بین انسان و گیاهان می‌پردازد و تمرکز ش روی چگونگی استفاده گیاهان در فرهنگ‌های مختلف است. اطلاعاتی که سینه به سینه نقل شده و برمبنای تجربه به دست آمده است.
محقق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی منابع طبیعی استان فارس می‌افزاید: این دانش هم به مطالعه گیاهان می‌پردازد و هم به انسان شناسی و فرهنگ توجه دارد وهم از بعد زبان شناسی به شناخت واژه‌های منسوب به هر قوم متمرکز است و تحقیقاتش می‌تواند پیش زمینه ارزشمند برای تحقیقات در علوم دیگر باشد.

زندگی عشایر با پوشش گیاهی مفهوم دارد

حبیبیان که برای جمع آوری تحقیقات گیاه شناسی لحظه‌های بسیاری را با عشایر سپری می‌کند از خاطراتی می‌گوید که عشایر برای او از کابرد‌های گیاهانی گفته اند که او آن‌ها را از نظر علمی به خوبی می‌شناخته ولی اطلاعی از کاربردهایشان نداشته است.
به گفته این گیاه شناس، عشایر استان فارس با وجود اقوام وتنوع فرهنگی اطلاعات بسیار ارزشمندی درباره گیاهان دارند، چون طبیعت برای آن‌ها مفهوم زندگی دارد و گیاهان برایشان کاربرد‌هایی متنوعی همچون خوراکی، دارویی، حفاظتی، تزیینی دارد.
این محقق معتقد است این اطلاعات ارزشمند هستند، چون طی سال‌ها، تجربه و آزمون و خطا به دست آمده اند و باید از طریق مصاحبه‌ها و گفتگو‌های رو در رو اطلاعات را به دست آورد، اطلاعاتی که می‌تواند زمینه‌ای برای مطالعه و تحقیقات گسترده در زمینه‌های مختلف باشد.
                                           
به گفته او بعد ازکسب اطلاعات دانش مردم گیاه شناسی برای حفظ گونه‌های مختلف باید پژوهش‌های لازم برای شرایط مساعد کاشت در مناطق بومی متناسب باشرایط گیاه و برداشت صورت گیرد
زیر چرخ‌های توسعه له می‌شویم

به گفته سید محمد رضا حبیبیان اگر غفلت کنیم بسیاری از گنجینه‌ های عشایری و روستایی با همه علم و آگاهی شان از بین می روند ، چون باور نسل جدید به استفاده از دارو‌های شیمیایی بیشتر است و آن‌ها ضرورتی برای شناخت دارو‌های گیاهی نمی‌بینند.

                                             
این محقق گیاه شناس می گوید: استفاده از دارو‌هایی شیمیایی و باور آن‌ها و ناآگاهی از فایده‌های دارو‌های گیاهی؛ همین طور اسکان  عشایر و مهاجرت روستاییان به شهر‌ها باعث کمرنگ شدن استفاده از گیاهان دارویی در زندگی شده است.
محقق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی منابع طبیعی استان فارس می‌گوید:دغدغه دیگر انقراض بسیاری از گونه‌های گیاهی است که علاوه بر برداشت بی رویه و ناصحیح، تغییر کابری اراضی منابع طبیعی به بهانه توسعه در کنار بحران خشکسالی عامل از بین رفتن و انقراض گونه‌های گیاهی شده است.
به گفته او برای هر توسعه‌ای، بخشی از منابع طبیعی نابود می‌شود و باید توجه کنیم هرگونه‌ی گیاهی که از بین می‌رود ما گنجینه‌ای ارزشمند از ذخایر ژنتیک را دست می‌دهیم، علاوه بر این که حیات گونه‌های دیگری از موجودات را که حیات شان وابسته به این گونه بوده را به خطر می‌اندازیم.

                                              
مقدمه رونق تولید ملی توجه به ظرفیت‌ها و داشته‌های ارزشمندی است که داریم.
به گفته یکی از کسانی که در عرصه صادرات گیاهان دارویی به صورت خام فعالیت دارد بسیاری از کشور‌ها این گیاهان را به صورت خام خریداری می‌کنند تا خودشان ترکیبات استاندارد و مواد موثر را گیاه استخراج کنند وبعد دستاوردهایشان را به صورت محصولات فراوری شده به خود ما می‌فروشند.
دانش گیاه مردم شناسی راوی این مطلب است که استفاده از گیاهان، محدود به باور‌های عامیانه نمی‌شود و این باور‌های عامیانه می‌تواند مقدمه ای برای کسب اطلاعات ارزشمند علمی شود و چرخ‌های صنعت را به گردش در آورد و مانعی برای خشکسالی باشد.

راضیه جوینده