زخم های هورالعظیم درمان می خواهد نَه مُسَکِن + فیلم

به گزارش خبرگزاری صدا وسیما مرکز خوزستان ؛ چند هفته پیش بود که زندگی با همه روزمرگی هایش در روستا جریان داشت، خورشید تابستان، گرم‌تر از همیشه می‌تابید.
گاومیش‌ها مسیری که از روستا به هور می‌رسد را مثل هر روز، طی می‌کردند وتن به خنکی آب می‌دادند تا حرارت بدنشان را به آب بسپارند.
زمزمه کمبود آب را از چند هفته پیش می‌شنیدم، سعید برادرم هم کشت تابستانه رابه همین علت تعطیل کرده بود و می‌گفت ترس این را دارد، که اواسط کشت، آب نباشد.

اما فکرش را هم نمی‌کردیم که کار به این جا برسد.
برای ما که در پایین دست کرخه زندگی می‌کنیم آب یعنی همه چیز، یعنی کشاورزی، دامداری، صیادی
خیلی زود اتفاق افتاد، آن روز گاومیش‌ها از آب تنی در هور برنگشتند، صبح که به دنبالشان رفتم دیدم در بستری از آب وگل فرو رفته بودند، صحنه‌ای که تا به حال در عمرم ندیده بودم.
هور به حال احتضار افتاده بود من صدای نفس‌های بی رمقش را می‌شنیدم.
صدای پایم در بستر خشک و تَرَک برداشته هورالعظیم با صدای خنده‌های کودکیم درهم آمیخته شده بود و در سرم می‌پیچید، جایی که تنها تفریح کودکی ام،  آب تنی در آن بود.
کرخه، رودخانه‌ای که آب را به هورالعظیم می‌رساند، ۲۰ روز آب نداشت، آب لوله کشی خانه‌ها هم به علت افت فشار قطع شد و با تانکر آبرسانی انجام می‌شد.
برای این که گاومیش‌ها دوام بیاورند، گاهی مجبور بودیم آب بخریم و به سرو بدنشان بریزیم تا تلف نشوند.

۲۸ تیرماه بود که اعلام شد آب از سد کرخه رها سازی شده است، ولی چند روز زمان بُرد تا آب به پایین دست برسد.
بالاخره آب به هور رسید و بخش‌هایی از آن سیراب شد.
ابو علی، به گاومیش هایش که حالا فقط سرشان از آب بیرون بود خیره شده بود.صدای  کودکانی که درآب جست وخیز می‌کردند فضا را پُر کرده بود .
نگاهش پر از بیم و امید بود، امید به جریان زندگی، که ارمغانِ آب از راه رسیده است و بیم ازآینده‌ای که آیا جریان آب تداوم دارد؟

قطع جریان آب به اکوسیستم تالاب شوک وارد می‌کند

حیات رودخانه کرخه و تالاب هورالعظیم به آب وابسته است و قطع جریان آب به اکوسیستم تالاب شوک وارد می‌کند.
بر اساس قانون ، تعیین حق‌آبه تالاب‌ها بر عهده سازمان محیط زیست است و سازمان محیط زیست خوزستان،  پژوهش درباره میزان حق آبه تالاب را به دانشگاه شهید چمران محول کرد.

در طرحی که برای تعیین حق‌آبه تالاب‌های استان خوزستان توسط دانشگاه شهید چمران تهیه شده است، سه سناریو برای تالاب هورالعظیم تعریف شده است.
در سناریوی اول شرایط خشکسالی برای تالاب در نظر گرفته شده است که طبق آن میزان آب مورد نیاز تالاب ، باید حدود یک میلیارد و ۳۸۳ میلیون متر مکعب با مساحت ۷۶ هزار هکتار در سال باشد.

درشرایط نرمال آب مورد نیاز تالاب یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون متر مکعب با مساحت ۸۷ هزار هکتار در نظر گرفته شد .
و در شرایط پر آبی یک میلیارد و ۸۰۰ میلیون متر مکعب با مساحت تقریباً ۱۰۰ هزار هکتار تخمین زده شد .

بر اساس اعلام سازمان آب و برق خوزستان: میزان نیاز زیست محیطی (حق آبه) تامین شده در سال آبی ۱۴۰۰ -۱۳۹۹ از ابتدای مهر تا پایان خرداد ۱۸۰۰ میلیون مترمکعب بوده است.
عددی که بیشتر از نیاز‌های محیط زیستی پایین دست کرخه در سند خشکسالی پیش بینی شده بود و به گفته رئیس مطالعات آب خوزستان ۹۰ درصدش اختصاص پیدا کرده است.
اما چرا با وجود تامین این حق آبه، بخش‌هایی از هورالعظیم خشک شد؟
سهم شرایط اقلیمی و عوامل انسانی در تنش‌های آبی اخیر چه میزان بوده است؟
سر نخ موضوع راباید در بالادست کرخه جستجو کرد.
جایی که کاهش آورد رودخانه کرخه و قطع جریان آب در روز‌های اخیر اثرات نامطلوبی بر حیات آبزیان و زیست‌مندان هور به همراه داشته است.

تغییرات الگوی بارشی اولین عامل کاهش آورد سد کرخه
بر اساس مطالعاتی که سازمان آب و برق خوزستان انجام داده است جریان‌های ورودی‌های آب به سد کرخه در ۱۶ سال گذشته کاهش ۴۶ درصدی داشته است.
یکی از دلایل کاهش ورودی آب به سد کرخه تغییرات الگوی بارشی است.
اگر یک دوره بارشی از سال ۱۳۷۹ تا ۱۳۹۶ را در نظر بگیریم بارش‌ها ۱۰ درصد نسبت به این دوره زمانی کاهش داشته است.
بر اساس اعلام سازمان هواشناسی خوزستان: در سال جاری حدود ۲۱۹ میلی متر بارش داشتیم که نسبت به دراز مدت حدود ۳۴ درصد و نسبت به سال گذشته ۳۵ درصد کاهش داشته است.
اما صرفاً تغییرات الگوی بارشی، دلیل کاهش آورد آب رودخانه کرخه نیست.

افزایش دما وتغییرات اقلیمی
معاونت بهره برداری وتوسعه آب خوزستان بیان داشت: اختلاف دمای خوزستان در ۲۰ سال گذشته نگران کننده بوده است و بین ۴۰ تا ۵۰ روز دمای بالای ۵۰ درجه را تجربه می‌کنیم.
افزایش دما، کاهش ۲۶ درصدی جریانات تجدید پذیر وهمچنین میزان هدررفت آب از طریق تبخیر سطحی (سه برابر میانگین جهانی) نشان می‌دهد مجموعه‌ای از عوامل اقلیمی بر کاهش آورد آب کرخه موثر بوده است.
افزایش دما باعث افزایش تبخیر ودر نتیجه افزایش مصرف آب زمین‌های کشاورزی بالادست کرخه شده است و جداول حسابداری آب، افزایش ۲۰ درصدی مصرف آب را نشان می‌دهند.
بر اساس مطالعات سازمان آب و برق خوزستان، تغییرات اقلیمی سهم ۳۳ درصدی در کاهش آورد سد کرخه داشته است.

سیمره، سدی در بالادست کرخه
۱۵ سال از بهره برداری سد سیمره در بالادست سد کرخه می‌گذرد.
این سد علاوه بر نقش کنترلی در برابر سیلاب و خشکسالی به طور غیر مستقیم باعث افزایش مصرف در بالادست سد کرخه و کاهش جریان‌های ورودی به سد کرخه شده است.
بر اساس مطالعات سازمان آب وبرق خوزستان: جریانات ورودی به سد کرخه در دوره ۱۳۷۹ تا ۱۳۹۶ کاهش ۴۶ درصدی پیدا کرده است، بنابر نتیجه این پژوهش، سد‌های ساخته شده در بالادست کرخه، نقش ۱۱ درصدی در کاهش جریانات ورودی به کرخه بازی می‌کنند.

شلتوک‌ها آب را می‌بلعند
عامل مهم بعدی کشت شلتوک است که با وجود ممنوعیت‌ها در حال حاضر ۹۰ هزار هکتار از زمین‌های کشاورزی بالادست کرخه زیر این کشت رفته است.
اما ماجرا فقط کشت آب بر شلتوک نیست، در ۱۰ سال گذشته تغییرکاربری اراضی از دیم به آبی حدود ۳۵ درصد افزایش پیدا کرده است (کشاورزی در دشت عباس) یعنی بخش قابل توجهی از خروجی سد کرخه به صورت مجاز یا غیر مجازصرف کشاورزی می‌شود و مانع رسیدن آب به پایین دست کرخه و هورالعظیم می‌شود.

معاون امور آب و آبفای وزارت نیرو یکی از دلایلی ایجاد تنش آبی در پایین دست کرخه را کشت‌های غیر قانونی بالادست مسیر رودخانه کرخه عنوان کرد و گفت: کشت آب بر شلتوک در طول مسیر کرخه که یا به صورت مجاز یا با پمپ‌های غیرقانونی، آب برداشت می‌کنند، اجازه ورود آب به هورالعظیم را نمی‌دهند.

به طور کلی کشت برنج در خوزستان مرسوم نبوده است، اما در سال‌های ۹۸ و ۹۹ که سال آبی خوبی بود، گسترش کشتزار‌های برنج شکل گرفت و این انتظار در منطقه ایجاد شده است که در سال ۱۴۰۰ هم می‌توان کشت برنج انجام داد.

قاسم تقی‌زاده خامسی عنوان کرد: شلتوک کاری‌هایی باعث شده جریان آب در طول مسیر ۳۰۰ کیلومتری از بالادست سد کرخه با دبی ۱۵۰ تا ۱۶۰ متر مکعب بر ثانیه رها سازی شود و با دبی ۳۵ متر مکعب بر ثانیه به هورالعظیم برسد.

شلتوک کاری و تغییر کاربری اراضی دیم به آبی، سهم ۵۶ درصدی در کاهش آورد کرخه داشته است .

بنابراین سهم عوامل انسانی مثل سد سازی و توسعه کشاورزی در بالادست کرخه ۶۷ درصد و تغییرات اقلیمی ۳۳ درصد باعث کاهش آورد آب در رودخانه کرخه شده است.

حق آبه زیست‌محیطی کرخه باید جداگانه از تالاب محاسبه شود
مدیرکل محیط زیست استان خوزستان در پاسخ به سوال درباره رهاسازی یک میلیارد و ۸۰۰ میلیون متر مکعب آب توسط وزارت نیرو در سال آبی ۹۹ -۱۴۰۰ گفت: وقتی می‌گوییم حق‌آبه یعنی حق‌آبه ورودی آب به تالاب از دهانه کانال‌ها و رودخانه‌ها اندازه‌گیری و تامین شود.
برآیند محیط زیست این عدد را تضمین نمی‌کند و با فرض بر اینکه عدد رهاسازی درست باشد، مشکلی از ما حل نمی‌شود، زیرا تالاب اکنون به آب نیاز دارد.

محمد جواد اشرفی ادامه داد: آبی که توسط وزارت نیرو رهاسازی می‌شود تحت عنوان حق آبه تالاب صورت می‌گیرد که در بالادست تالاب، توسط برداشت‌های غیرمجاز از جمله پرورش ماهی، کشت برنج و اراضی کشاورزی برداشت می‌شود.
از طرفی تبخیر نیز وجود دارد و اکنون میزان تبخیر بسیار زیاد است و بیشتر از ورودی آب به تالاب است. این مسایل باعث می‌شود غلظت آب افزایش یابد.

وی با بیان اینکه تالاب هورالعظیم برای اینکه شرایط نرمالی داشته باشد به ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلیون متر مکعب آب نیاز دارد، گفت: در شورای سازگاری با کم‌آبی استان با توجه موضوعات مختلفی که وجود داشت، جلسات مختلفی با موضوع تالاب برگزار شد که برای تالاب در مقطع چهار ماهه ۲۵۰ میلیون متر مکعب آب لحاظ شد که معتقدیم این میزان جوابگوی نیاز تالاب نخواهد بود.

هورالعظیم، پایاب ۳ رودخانه مهم دجله، فرات و کرخه
حالا که سهم عوامل اقلیمی و انسانی در کاهش آورد سدکرخه بررسی شد به هورالعظیم برمی گردیم، یکی از مهمترین تالاب‌های خاورمیانه با مساحت ۱ میلیون هکتار ، که ۴۰۰ هزار هکتار آن درایران واقع شده و ۶۰۰ هزار هکتار آن نیز در عراق ، تالابی که در پایاب ۳ رودخانه مهم دجله، فرات و کرخه قرار گرفته است و جریان آب این سه رودخانه به هورالعظیم منتهی می شود .

افزایش بارگزاری‌ها در سر شاخه‌های دجله و فرات
سد سازی‌های بی رویه در ترکیه بر سر شاخه‌های دجله و فرات مانع آوردِ آب از دو رود مهم دجله و فرات شده است.
البته در مسیر دجله و فرات در کشور‌های عراق و سوریه هم سد سازی‌هایی صورت گرفته که این افزایش بارگزاری‌ها باعث شده حق آبه زیست محیطی تالاب در بخش عراقی (معادل ۴/۳ میلیارد متر مکعب) تامین نشود.
آخرین زخم کاری را هم صدام حسین برپیکره هورالعظیم وارد کرد زمانی که مسیر دجله و فرات را به بهانه توسعه کشاورزی به سمت شمال بصره منحرف کرد و اجازه ورود آب به هور العظیم را نداد.

ترمیم دیر هنگام دایک مرزی و آب سیلابی که نماند
در طول این سال‌ها از وسعت طبیعی تالاب هورالعظیم کاسته شد؛ این تالاب در خاک ایران ۴۰۰ هزار هکتار وسعت داشت که به ۱۲۵ هزار هکتار کاهش داده شد و با مداخلات و دایک بندی هورالعظیم به پنج حوضچه تقسیم شد.

بعد از سیل سال ۹۸ دایک مرزی هورالعظیم به منظور هدایت آب به بخش عراقی شکسته شد و بالغ بر ۶۰ متر مکعب بر ثانیه، آب از تالاب هورالعظیم از حوزه ایرانی خارج می‌شد.

ترمیم دیر هنگام دایک مرزی یکی از علت‌هایی است که باعث شد هوری که درسیل کاملاً آبگیری شده بود دچار تنش آبی شود.

مدیر کل محیط زیست خوزستان گفت: با پیگیری‌های زیادی که صورت گرفت، وزارت نیرو و شرکت توسعه نفت وادار شدند همه شکستگی‌هایی که منجر به خروج آب از تالاب هورالعظیم می‌شود را کنترل کنند و آب به مخازن هدایت شد.

بیشتر بخوانید : جریان بی رمق آب در رگ‌های هورالعظیم / شلتوک‌ها آب را می‌بلعند + فیلم

مداخله در زیست بوم هورالعظیم (گسست اکولوژیکی)
در حوضچه‌های سه، چهار و پنج اقداماتی صورت پذیرفت تا در میادین نفتی دشت آزادگان به راحتی نفت برداشت شود.

معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست در برنامه تلویزیونی جهان آرا اذعان داشت: شرکت ژاپنی برای استخراج نفت از میادین حوزه هورالعظیم مطالعات گسترده‌ای را انجام داده بود و بر اساس این طرح قرار بود همه تاسیسات نفتی در آب نصب شود و در آب کار کنند.

لاهیجان زاده افزود:، اما در دهه ۸۰ شرایط تغییر کرد و طرح توسعه این میادین به شرکت‌‎های چینی سپرده شد.
در سال ۸۹ اتفاق ناگواری رخ داد و به به خاطر ارزان‌تر شدن پروژه این شرکت‌ها اجازه داده شد که در محیط غیرآبی کار بکنند.

معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست تاکید کرد: مجوز این کار از یکی از شورا‌های امنیتی بالادستی گرفتند. هورالعظیم با مجوز شورای عالی امنیت ملی به نفع شرکت نفتی چینی خشک شد.

باید واقعیت را پذیرفت که تاسیسات نفتی به عنوان یک واقعیت در تالاب هورالعظیم وجود دارند.
اکنون این مساله مهم است که باید با واقعیت چه کار کرد و نحوه مدیریت مهم است.

ریزگرد‌ها رهاورد خشکی تالاب
تالاب‌ها از غنی‌ترین اکوسیستم‌های کره زمین هستند و ارزش اکولوژیک آن‌ها ۱۰ برابر جنگل‌ها و ۲۰۰ برابر زمین‌های زراعی تخمین زده شده است و تالاب هورالعظیم نقش مهمی در تعدیل هوای خوزستان بازی می‌کند و نقش کولر آبی را در خوزستان بازی می‌کند.

این در حالیست که اعضای انجمن هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع معتقدند بخش بزرگی از ریزگرد‌ها‌ی استان خوزستان از منشا داخلی و هور‌های منطقه به خصوص هورالعظیم است.
در این میان اساتید دانشگاهی منابع طبیعی می‌گویند: طبق آزمایش‌های انجام گرفته، ریزگرد‌هایی که در آسمان خوزستان دیده می‌شود، بدون هیچ تردیدی منشا تالابی دارند.

اگر تنش‌های آبی در هورالعظیم ادامه یابد پهنه تالاب به کانون ریزگرد تبدیل می‌شود مثل آنچه بین سال های۸۰ تا ۸۸ رخ داد و روز‌های غباری خوزستان ۱۰ برابر بیشتر و میزان غلظت ریزگرد‌ها در این دوره ۹ برابر افزایش یافته بود؛ گرد و غباری که تنها دامن خوزستان را نگرفته و هوای تنفسی تمام استان‌های غرب کشور آلوده خواهد شد و سلامت انسان ها ، گیاهان  و حیوانات به مخاطره خواهد افتاد.

رهاسازی آب از کرخه ،  چسب زخم موقتی برای هورالعظیم

بنا بر اعلام مدیر کل حفاظت محیط زیست خوزستان  به دنبال رهاسازی آب از سد کرخه میزان کل آبگیری تالاب هورالعظیم براساس تصاویر ماهواره ای در نیمه مرداد ماه حدود ۶۶ درصد است.

محمد جواد اشرفی افزود : ما همچنان پیگیر تداوم و تامین حقابه تالاب هورالعظیم هستیم.

حالا با توجه به خالی شدن حجم قابل توجهی از آب دریاچه سد کرخه پس از رها سازی‌های اخیر و کشت‌های پاییزه پیش رو که ۷۰ درصد کشاورزی خوزستان را شامل می‌شود به ارائه راهکار‌هایی برای برون رفت از بحران تنش‌های آبی در تالاب هورالعظیم می‌پردازم:

_ به‏ منظور جلوگیری از فاجعه محیط‌زیستی ونجات تالاب هورالعظیم، اولین قدم مطالعه و باز طراحی تکنیک‌های علمی و کاربردی توسط مسئولین دولتی و نخبگان است تا با تکیه بر آن بتوان در بحران‌ها مداخله کرد و تهدید‌ها را به فرصت تبدیل کرد.

_ پیشگیری، برنامه‌ریزی و ارزیابی برای کاهش و به حداقل رساندن عواقب احتمالی بحران از طریق برنامه‌ریزی

_ در نظر گرفتن وضعیت اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی روستا‌های پیرامون هورالعظیم در تصمیم گیری‌ها و ایجاد معیشت پایدار برای روستاییان

_ کاستن از حجم وابستگی معیشتی به منابع آب و خاک و مدیریت تنش‌های آبی با جایگزینی معیشت‌های مکمل

_  پرداخت خسارت به کسب و کار‌های کشاورزی بالادست کرخه، مشروط بر عدم استفاده آن‌ها از آب (کشت پاییزه محدود شود)، تا از بار مصرفی آب کاسته شود و محل تامین منابع پرداخت حق نکاشت کشاورزان، نه از محل خلق پول، بلکه با مالیات گیری از نهادها، بنیادها، صنایع آب‌بر (مانند فولاد و پتروشیمی) و فروش دارایی‌ها تهیه شود.

_  با دعوت فوری از مردم  محلی منطقه و کشاورزان ، مدیریت مصرف آب به خود آنان واگذار شود، تا با روش‌های محلی بر آن فایق شوند. دولت باید بطور شفاف و عادلانه سهمیه‌بندی کلان را انجام دهد و به آگاهی همه‌ی کشاورزان برساند.

_  جایگزینی محصولات کم آب بَر با ارزش افزوده بالا به جای کشت های آب بَر  و افزایش بهره‌وری آب ، مکانیزاسیون آبیاری و کشت محصول متناسب در الویت قرار گیرد.

_  تامین حق‌آبه  مستمر و منطبق با نیاز‌های آبی تالاب هورالعظیم

_  تصفیه زهاب‌ها و پساب‌های کشاورزی وفاضلابی که وارد هورالعظیم می‌شود و بازچرخانی آب‌های خاکستری در تالاب

_ برنامه ریزی مشخص، جامع نگر به دور از بخشی نگری و بر اساس هماهنگی نهاد‌ها و سازمان‌های متولی

_  لزوم بازنگری و نظارت بر ساخت سد‌ها و جلوگیری از سد سازی‌های بی رویه  (در حال حاضر ۲۶ سد در بالادست کرخه در حال مطالعه و ۳ سد در دست اجراست) .

_ تقویت دیپلماسی آب در سطح منطقه 

_ امکان توسعه میادین نفتی تنها در محیط‌های مرطوب تالاب و ممانعت از خشک کردن تالاب

_ تقویت زیرساخت‌ها برای رونق گردشگری در هورالعظیم با شاخه‌های جدید توریسم مثل پرنده نگری

نویسنده : زهرا کیانی