زلزله خاموش در گلستان

به گزارش خبرگزاری صداوسیمای مرکز گلستان ،کاهش باران و خشکسالی مداوم از دهه ۷۰ تا کنون ، تغییر اقلیم با افزایش گرما و افزایش ۵ برابری تبخیر در سه دهه گذشته وضع اقتصادی نابسامان جامعه و رسیدن خط فقر به درآمد حدود ۱۰ میلیون تومان در ماه ،افزایش قیمت برنج و درآمد بالاتر آن در مقایسه با محصولات دیگرو نبود ضمانت اجرایی الگوی کشت جهاد کشاورزی مجموعه عواملی هستند که کشاورزان را  به حفر چاه و کشت شالی در گلستان  تشویق می‌کند.

کشاورزان گلستانی که در دهه‌های گذشته با کشت تابستانه پنبه و سویا و لوبیا زندگی میکردند به ناگذیر به سمت استفاده از آب سد ها، آب بندان‌ها، رودخانه‌ها و چاه‌ها برای کشت شالی می‌شوند تا با توجه به قیمت مناسب آن زندگی خود را تامین کنند.

کشاورزان گلستانی پارسال بیش از  ۹۸ هزار هکتار و امسال بیش از ۶۷ هزار هکتار شالی کشت کردند.

 متوسط بارندگی گلستان پارسال ۵۰۰ میلی متر بود که با احتساب وسعت ۲۰ هزار کیلومتر مربعی استان حدود ۱۰ میلیارد متر مکعب باران باریده که حدود یک و نیم درصد از ۸۷ میلیارد متر مکعب باران کشور است.

نور بخش داداشی ،مدیر کل هواشناسی گلستان می گوید  ، متوسط بارندگی استان گلستان امسال با ۲۹ درصد کاهش از ۳۵۰ میلی متر بیشتر نرفته است.

معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی گلستان می‌گوید: امسال ۶۷ هزار هکتار شالی در گلستان کشت شده و حدود یک میلیارد متر مکعب آب نیاز دارد، در حالی که کشت شالی در ۱۵ هزار هکتار اراضی نسق استان آن هم با استفاده از روان آب رودخانه‌ها مجاز است.

محمد رضا عباسی می‌افزاید هر هکتار شالی حدود ۱۲ هزار متر مکعب آب نیاز دارد که در طول سه ماه دوره کشت مصرف می‌کند که  روزانه ۱۳۳ متر مکعب یعنی به اندازه ۱۰ کامیون تانکر نفت کش برای یک هکتار شالی آب لازم است که با محاسبه این اراضی امسال حدود ۸۰۰ میلیون متر مکعب آب قابل مصرف استان را شالیزار‌ها مصرف می‌کنند.

مدیر عامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان می‌گوید: ظزفیت آب تجدید پذیر استان حدود ۲ میلیارد و ۵۰۰ میلیون متر مکعب است که ۲۵۰ میلیون متر مکعب آن در سد‌های بزرگ مخزنی و ۱۳۰ میلیون متر مکعب در آب بندان‌ها قابل ذخیره است و حدود ۸۶۰ میلیون متر مکعب به صورت روان آب است که بخش عمده آن به مصرف می رسد و ۱۲۵۰ میلیون مترمکعب نیز به آبخوان‌ها وارد می‌شود و ذخایر آب زیر زمینی را تشکیل می دهد.

سید محسن حسینی می‌افزاید: سالانه حدود ۹۵ درصد آب های زیر زمینی استحصال می شود و ۸۷ درصد کل آب های مصرفی در بخش کشاورزی مصرف می‌شود.

مدیر عامل شرکت آب منطقه ای گلستان می گوید: در گلستان حدود ۲۰ هزار چاه مجاز و ۱۶ هزار حلقه چاه غیر مجاز وجود دارد که حدود ۱ میلیارد متر مکعب آب توسط مجاز و حدود ۱۸۰ میلیون متر مکعب آب نیز توسط چاههای غیرمجاز و یا بیش از پروانه توسط چاه‌های مجاز استحصال می شود.

حسینی می‌افزاید: در سال آبی جاری با توجه به کاهش باران و افزایش دما ، حدود ۲۷۰ میلیون متر مکعب آب زیر زمینی یعنی بیش از ظرفیت ۱۴ سد استان جایگزین نشده است.

وی می‌گوید: هرچند سالانه تعداد زیادی از چاه‌های غیرمجاز مسدود می‌شود، ولی از طرف دیگر متخلفان آبخوان خواری در نقاط مختلف بطور مخفیانه چاه‌های غیرمجاز حفر می کنند که برخی از آنها در حین حفاری کشف و جلوگیری می‌شود و برخی متاسفانه تا زمان کشف و انسداد، به آبخوانها تجاوز می کنند.

حسینی می‌گوید: برای کنترل میزان برداشت از چاه‌های مجاز طرح نصب کنتور‌های هوشمند بر روی حدود ۷ هزار حلقه چاه عمیق آغاز شده است تا از مصرف بیش از اندازه توسط چاه‌های مجاز عميق جلوگیری شود زیرا دانشمندان یکی از عوامل نشست زمین در مناطق آبخوان دار را استحصال بیش از حد مجاز پروانه توسط چاه‌های عمیق می دانند.

جالب است این مقدار مصرف را به شکل چاهی بزرگ می‌توان تصور کرد.

اگر قطر لوله هر حلقه چاه ۴ اینچی ۱۰ سانتی متر وشعاع آن ۵ سانتی متر باشد مساحت این دایره ۵*۵ *۳.۱۴ یعنی ۷۸.۵ سانتی متر مربع است که اگر در تعداد ۴۰ هزار حلقه جاه موجود در استان ضرب کنیم می‌توان تصور کرد چاهی به اندازه ۳۱ هزارو ۴۰۰ متر مربع وسعت در گلستان وجود دارد که تمام آب‌های زیر زمینی را بیرون می‌کشد که تصورش هم درد ناک است.

ابعاد فاجعه مصرف:زنگ خطر؛ نشست ۲۲.۶سانتی متری زمین در گلستان

بر اساس تعریف یونسکو؛ فرونشست، فروریزش و یا نشست زمین به علت‌های متفاوت در مقیاس بزرگ روی می‌دهد که کاهش برگشت ناپذیری تمام یا بخشی از مخزن آب زیرزمینی در نتیجه از بین رفتن یا کاهش پوکی مفید نهشته‌ها (هرنوع ماده موجود در زمین سست یا سخت که براثر فرایند یا عاملی طبیعی انباشته شده باشد) از جمله آسیب های آن است.

بهمن ماه پارسال دبیر کمیته فرونشست و رئیس اداره ترازیابی دقیق اداره کل زمین سنجی و نقشه برداری کشور با اشاره به این که گلستان طی سال های اخیر با توجه به کاهش بارش ها، استخراج بی رویه منابع آب زیر زمینی و کم توجهی به مصرف بهینه آب با بحران خشکسالی و پدیده فرونشست مواجه شده گفت: در این راستا سازمان نقشه‌برداری کشور به عنوان متولی پایش فرونشست، اقدام به تهیه نقشه پراکندگی وقوع این پدیده در گلستان کرد.

زنگ خطر نشست زمین را تحقیقی سازمان نقشه برداری کشور که استان گلستان ۹۵درصد آب‌های زیر زمینی خود را بردشت می‌کند به صدا درآورد.

بر اساس این تحقیق، گلستان سالانه ۲۲.۶سانتی متر، فرونشست زمین دارد در حالی که اگر کشور‌های اروپایی سالانه بیش از ۴ میلی متر فرونشست داشته باشند زنگ خطر را به صدا در می‌آورند، ولی گلستان ۵۰ برابر بیشتر از حد مجاز فرو نشت دارد که افزایش بهره برداری از آب‌های زیرزمینی به سبب حفر چاه‌های متعدد و غیرمجاز، از جمله عوامل بروز این پدیده است.

معاون حفاظت منابع آب شرکت آب منطقه‌ای گلستان می‌گوید بر اساس طرح صرفه جویی آب، امسال تا سال۱۴۰۵ مقرر شده است که ۱۹۰۰حلقه چاه غیرمجاز در استان با مجموع صرفه جویی ۱۸میلیون مترمکعب آب، مسدود شود.

البته با این روند شاید ۶۰سال طول بکشد که بیش از ۲۰هزار حلقه چاه غیرمجاز فعلی استان، مسدود شود و این جدا از ۳۵۰چاه غیرمجاز جدیدی است که سالانه حفر می‌شود.

علاوه بر آن شکل گیری ترک ها و شکاف های زمین، سیل گیر شدن زمین ها، خسارت های سازه ای وارده بر ساختمان ها، جاده های ارتباطی و ریلی، سازه های کنترل سیلاب، شبکه های انتقال گاز، برق و آب و فاضلاب از دیگر خسارت های تعداوم فرونشست زمین به شمار می رود.

پای لنگ دیگر فرونشست در گلستان به بی سامانی الگوی کشت برمی گردد. بهای سرسبزی شالیزار‌ها در گلستان، خشک شدن آب‌های زیرزمینی و ویرانی در دل زمین استزیرا الگوی کشت جهاد کشاورزی هیچ ضمانت اجرایی ندارد.

معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی می‌گوید: با توجه به الگوی کشت توصیه شده گلستان ما به کشت شالی هیچ گونه نهاده‌ای نمی‌دهیم و باید از بازار آزاد نیاز خود را تامین کنند.

محمد رضا عباسی می‌افزاید: با توجه به مصرف ۳ برابری شالیزار در مقایسه با کشت‌های دیگر با یک میلیارد متر مکعب آب مصرفی ۶۷ هزار هکتار شالیزار در ۱۸۰ هزار هکتار اراضی گلستان کشت تابستانه از جمله پنبه و سویا کشت کرد.

عواقب فرونشست؛ ماندآبی و مستعد شدن بیشتر استان برای وقوع سیلاب ها، از دست دادن آبخوان‌ها و سفره‌های زیرزمینی و استحصال نمک بجای آب و افزایش ریزگرد خواهد بود.

نشانه‌های فرونشست

برخی کشاورزان می‌گویند لوله چاه ما رشد کرده در حالی که لوله رشد نمی‌کند بلکه این زمین است که مانند کاسه‌ای فرو می‌شکند و لوله در بالا قرار می‌گیرد.

فرونشست در برخی نقاط گودال‌های بسیار بزرگ و در برخی نقاط شکاف‌های بزرگ به طول چند صد متر ایجاد می‌کند. اینجاست که گویی زلزله‌ای بزرگ رخ داده است. شکاف‌هایی که کسی قادر به پر کردن آن‌ها نیست.

بنا بر این بهای سرسبزی شالیزار‌های استان خشک شدن سال‌های آینده گلستان است که نتیجه آن بی کاری و فقر ۲۵ هزار شالیکا ر خواهد بود.

این در حالیست که راهکار‌های بسیاری برای جلوگیری از این بحران‌ها وجود دارد.

کارشناس مسئول برنج جهاد کشاورزی گلستان می‌گوید: خشکه کاری یکی از روش‌هایی است که با کاهش مصرف آب شالیزار به حدود ۷ هزار متر مکعب در هکتار را در پی دارد.

محمد رضا پور می‌افزاید: پارسال ۹۸ هزار هکتار شالی در گلستان کشت شده بود که حدود ۱۵۰۰ هکتار به روش خشکه کاری بود، اما امسال با کاهش کشت شالی به ۶۷ هزار هکتار خشکه کاری هام به ۳۵۰ هکتار کاهش یافته است.

وی می گوید : برای توسعه توسعه خشکه کاری به سامانه آبیاری نوین نیاز است.

سید محسن کیا الحسینی مدیر آب و خاک جهاد کشاورزی می‌گوید: تا کنون ۸۰ هزار هکتار از اراضی گلستان به سامانه آبیاری نوین مجهز شده است.

مختار مهاجر ،رئیس سازمان جهادکشاورزی گلستان افزود: ۱۳۰ هزار هکتار زمین آبی باقیمانده است که امیدواریم بزودی اجرایی شود.

مشاهدات نویسنده نشان می‌دهد، قیمت برنج در یک ماه گذشته با وجود فرا رسیدن فصل برداشت محصول به ۴۵ هزار تومان در هر کیلو گرم رسیده که حدود۱۷ هزار تومان افزایش یافته است.

معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی می‌گوید:حمایت از کشت‌های دیگری مانند پنبه و سویا و کنجد می‌تواند جاذبه کشت شالی را برای کشاورز کمتر کند و با کاهش کشت شالی از مصرف آب کشاورزی کم کند از طرفی افزایش ضمانت اجرایی برای کشاورزانی که بیش از حد مجاز آب برداشت می‌کنند و یا بیش از حد مصرف شالی کشت می‌کنند باعث کاهش کشت شالی خواهد شد.

عباسی می افزاید :رعایت الگوي كشت وممانعت از کشت شالی هزینه والزاماتی دارد كه بايد دولت تامين اعتبار واصلاح قانون کند و به همین علت تامین نشدن اعتبار و هزینه  ممانعت از کشت شالی  طرح الگوي كشت چندين سال است که در كمسيون تخصصي مجلس خاك مي خورد.
او با اشاره به قیمت بسیار ارزان آب کشاورزی می گوید : ارزش محصول برمبناي ارزش واقعي آب بايد محاسبه شود در صورتي كه يك بطري نيم ليتري آب معدنی ٣٥٠٠ تومان به فروش مي رود اما کشاورز برای  تامین هر متر مكعب آب كشاورزي يكصد تومان  پرداخت می کند و برای تامین آب یک هکتار شالی  مبلغ ٣٥٠ هزار تومان می پردازد و این رقم ناچیز  اورا برای ادامه کشت شالی  مصمم می کند اما  اگر قیمت آب کشاورزی مثل کشور های دیگر دنیا واقعی باشد کشت شالی برای او صرفه اقتصادی نخواهد داشت.

عباسی می افزاید: چون بهای آب کشاورزی در کشور ما ارزان است همراه با حيف وميل و بدون قائده استفاده مي شود و اگر بهاءآب  با قیمت واقعي محاسبه شود كشاورز نمی تواند هر طور که بخواهد استفاده كند.

در دهه های اخیر با افزاش اهمیت آب در عرصه بین المللی ،برای  محاسبه عملکرد زمین بجای شاخص تولید  تن به هکتار  بر اساس محاسبه میزان تولید ماده خشک به ازای مصرف یک متر مکعب آب به عنوان شاخص محاسبه عملکرد محصولات کشاورزی تبدیل شده است.

بر اساس تحقیقات کشاورزی بین المللی، این شاخص در کشور مصر ۲ کیلوگرم، در ترکیه یک و نیم کیلو گرم و در کشور ما حدود یک کیلو گرم است و در کشور‌های توسعه یافته ۵ کیلو گرم و در گلخانه‌های پیشرفته حتی تا ۳۰ کیلوگرم می‌رسد ولی در کشور ما که با مصرف ۱۲ هزار متر مکعب آب حدود ۶ هزار کیلو گرم شالی تولید شود این شاخص تنها ۵۰۰ گرم به ازای هر متر مکعب است.

با این شاخص محاسبه مصرف آب مجازی هم در برنج آسان می شود  ونشان می‌دهد که اگر مصرف برنج روزانه هر نفر ۲۵۰ گرم برنج باشد برای تولید آن ۱۰۰۰ لیتر آب مصرف شده است.

نتیجه

با ادامه روند فعلی کشت شالی، زلزله خاموش در گلستان که از دهه گذشته شروع شده به فاجعه ختم خواهد شد، فاجعه‌ای که در دشت ورامین و کرمان و سایر نقاط کشور باعث شکاف‌های عمیق در زمین و نابودی اراضی کشاورزی شده است در حالی که تنها با تغییر الگوی کشت و تجهیز اراضی کشاورزی به سامانه‌های آبیاری نوین و حتی افزایش واردات برنج که در حقیقت واردات آب مجازی است می توان از این فاجعه جلوگیری کرد.

سردبیر: سید حسین حسینی