استخراج طلا از زباله‌های الکترونیکی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز ایلام؛ امروز تصمیم گرفتم به اصطلاح کمد تکانی کنم. در میان وسایل دورانداختنی یک کیبورد و باتری تلفن همراه داشتم. یادم آمد که قبلا به صورت گذرا مطلبی در مورد آسیب‌های جدی دور ریختن این زباله‌ها در فضای مجازی خوانده بودم؛ بنابراین نمی‌توانستم آن‌ها را داخل سطل زباله بیندازم؛ اما هر چقدر که فکر کردم جایی برای دور ریختنشان پیدا نکردم.

این که در استان ما زباله‌های الکترونیکی همراه بقیه‌ی زباله‌ها جمع آوری می‌شود، خیلی تأسف برانگیز است؛ بنابراین با مسئولان شهرداری تماس گرفتم؛ اما پاسخی که گرفتم این بود: امکان تفکیک زباله با توجه به هزینه‌ی بالای خرید سطل‌های زباله وجود ندارد و فعلا هم در استان ما دفع این گونه زباله‌ها تعریف نشده است. به همین سادگی موضوع از طرف شهرداری مسکوت ماند و این در حالی است که جمع آوری زباله‌های الکترونیکی یعنی ثروتی هنگفت که از دید مسئولان مغفول مانده است.

دوره‌ی سلطه‌ی تکنولوژی بر انسان‌ها
قصه این است؛ سال‌ها از داستان کبوتران نامه رسان و چشم انتظاری برای آمدن آقای پستچی می‌گذرد؛ حتی استفاده از تلفن ثابت هم دیگر در بین مردم بسیار کمرنگ شده است.
خوب یا بدش را کار نداریم؛ اما ما با کتاب‌های قصه بزرگ شدیم و بچه‌های امروز با تکنولوژی؛ آن‌ها قصه هم که می‌خواهند گوش کنند از تبلت و تلفن همراه می‌شنوند برای همین هم خیلی بیشتر از ما با زیر و بم نرم افزاری این وسایل آشنا هستند؛ این‌ها را گفتم تا به این موضوع برسیم که سرعت عملِ وسایل الکترونیکی در تسخیر دنیای امروز بر کسی پوشیده نیست؛ دلیل این مدعا هم اعلام مؤسسه فیچ است که گفته: تعداد مشترکان تلفن همراه ایران در پایان سال ۲۰۱۹ با رشد ۱ درصدی نسبت به سال قبل از آن به ۸۸.۷ میلیون نفر رسیده و این یعنی استفاده‌ی ۱۰۷ درصدی مردم از تلفن همراه؛ اما رایانه هم جزء اصلی زندگی مردم امروز شده است.
به گفته کارشناسان میزان افزایش رایانه‌ها در ایران در بین سال‌های ۱۳۸۲ تا ۱۴۰۰ به ۳۲ درصد رسیده و بر اساس آمار ۸۵ میلیون نفر از رایانه استفاده می‌کنند؛ موضوعی که به دنبال آن تولید و افزایش زباله را طی این سال‌ها به ۳۰ افزایش داده است.
به گفته مظفر بگ محمدی استاد مشاور انجمن علمی it دانشگاه ایلام به ازای هر نفر حدود ۴ کیلوگرم زباله الکترونیکی در ایران تولید می‌شود که قابل بازیافت است.

۲ درصدی که ۷۰ درصد آلودگی دارد
بر اساس آمار سال ۹۵ مرکز آمار ایران (که هر ۵ سال یک بار آمارگیری می‌کند)، چیزی حدود ۱۰ و نیم میلیون ایرانی از رایانه‌ی شخصی استفاده می‌کنند؛ به راحتی می‌توان حدس زد که این تعداد در طول سال‌های گذشته حداقل یک بار رایانه خود را عوض کرده‌اند؛ بنابراین دستِ کم ۱۰ میلیون زباله رایانه‌ای از کیس و مانیتور گرفته تا کیبورد و ماوس در کشور تولید شده که میزان بسیار قابل توجهی است.
در حال حاضر، سالانه نزدیک به ۱.۳ میلیارد تن زباله در سراسر جهان تولید می‌شود که انتظار می‌رود تا سال ۲۰۲۵ به ۴.۳ میلیارد تن در سال افزایش یابد.
خوب است بدانیم با وجود این که زباله‌های الکترونیکی ۲ درصد کل زباله‌ها را تشکیل می‌دهند؛ اما ۷۰ درصدِ آلودگی‌های مربوط به پسماند‌ها از همین نوع زباله‌ها است.

زباله‌های تضادآفرین/ خطرناک و ارزشمند
کارشناسان زیست محیطی می‌گویند: تجهیزات الکترونیکیِ پیشرفته شامل تقریباً ۶۰ عنصر مختلف از مواد با ارزش و البته خطرناک هستند. مهمترین اجزای ارزشمند زباله‌های الکتریکی، مدار‌های چاپی است که به غیر از فلزات با ارزش، حاوی مواد خطرناک بسیاری است.
یک کارشناس ایمنی و بهداشت می‌گوید: در هر خانه یا محیط کسب و کار زباله‌های الکترونیکی زیادی وجود دارد؛ وسایلی مانند: تلویزیون، سامانه تهویه، یخچال و فریزر، لامپ‌های فلورسنت و جیوه‌ای، رایانه، چاپگر، دستگاه فتوکپی، اتو و تلفن همراه حجم زیادی از زباله‌های الکترونیکی را تولید می‌کنند.
عزیزنژاد می‌افزاید: میزان زباله‌های الکترونیکی که در سراسر جهان تولید می‌شود به صورت قابل ملاحظه‌ای در حال افزایش است و در این میان کشور‌های پیشرفته سهم بیشتری در تولید این زباله‌ها دارند.
وی تأکید کرد: این کشور‌ها درصورتی که به درستی عمل نکنند، به عنوان تولیدکننده بسیاری از اجزای سمی که تاثیر منفی بر سلامت انسان و محیط زیست دارد، ایفای نقش خواهند کرد.
این کارشناس محیط زیستی می‌گوید: قیمت خرید وسایل الکترونیکی دور ریز به روز تعیین می‌شود؛ به عنوان مثال امروز قیمت خرید ضایعات تلفن همراه به این صورت است:
قیمت برد موبایل اصلی ۱۱۰۰۰۰۰ تومان
و قیمت برد موبایل چینی ۴۰۰۰۰۰ تومان
که البته شرکت‌های مختلف هم قیمت‌های متفاوتی را ارائه می‌دهند.

با زباله‌های الکترونیکی چکار کنیم؟
بسیاری از کشور‌ها نسبت به روش صحیح جمع آوری و بازیافت این زباله‌ها بی اهمیت هستند به گونه‌ای که حتی اگر در مناطقی از کشور‌ها کارخانه‌هایی هم ایجاد شده باشد، نسبت به آگاهی بخشی و ساماندهی لازم و سراسری در تمام استان‌های کشور اقدام جدی صورت نمی‌گیرد و بخش عظیمی از این زباله‌ها به جای قرار گرفتن در مدار بازیافت، سر از محیط زیست درمی آورند.

به عنوان مثال در کشوری مثل ایران کارخانه‌هایی اخیراً احداث شده است؛ اما نسبت به جمع آوری زباله‌ها از سایر مناطق کشور سهل انگاری می‌کنند و در استانی مانند ایلام مردم یا نسبت به مضرات آن آگاهی دارند و نمی‌دانند باید کجا زباله هایشان را تحویل بدهند که به محیط زیست آسیبی نزند و یا از ضرر و زیان آن بی اطلاع هستند و آن‌ها را در سطل زباله می‌ریزند و باعث تخریب محیط زیست می‌شود.

در این مناطق معمولاً مسئولان برای معدوم کردن زباله‌ها دست به انجام شیوه‌های غیراصولی می‌زنند؛ شیوه‌هایی که عزیزنژاد این گونه به آن‌ها اشاره می‌کند:

سوزاندن

دفن

بیماری‌های ناشی از زباله‌های الکترونیکی
به گفته معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایلام، زباله‌های الکترونیکی به طور مستـقیم، با تنفس وتماس بدنی موجب بروز انواع بیماری‌های پوستی، تنفسی وشنوایی می‌شوند.
صادقی فر می‌افزاید: درحال حاضر ۷۰ درصد زباله‌های تولیدی، خیس و مرطوب هستند و زباله‌های‌تر به میزان زیادی شیرابه تولید می‌کنند بنابراین به دلیل اسیدی بودن با فلزات حل می‌شوند؛ این شیرابه‌ها به لایه‌های زیرین زمین نفوذ می‌کنند و سبب آلودگی خاک و سفره‌های زیر زمینی آب می‌شوند.
این مقام مسئول با اشاره به خطر غیرمستقیم زبــاله‌های الکترونیکی از طریق آلوده کردن هوا، آب‌های زیرزمینی، خاک و رسوب در بافت گیاهان و جانوران تشریح می‌کند: مواد سمی موجود در این قطعات، با نفوذ به زنجیره غذایی مشکلات و بیـماری‌هایی ازجــمله اختلال در دستگاه تولید مثل، سیستم عــصبی و گردش خون، مسـمومیـت، بیـماری‌های ریـوی، گوارشی و کلیوی، پوکی استخوان و انواع سرطان‌ها را به دنبال دارد.

انواع زباله‌های الکترونیکی
اما یک کارشناس زیست محیطی، فلزات موجود در زباله‌های الکترونیکی را بـه ۲ دسته سمی و غیرسمی تقسیم می‌کند که هر دو در آب حل می‌شوند.
فلزات غیرسمی مانند مس، آلومینیوم، آهــن و روی درصورتی که با غلـظت بالا در آب نفوذ کنند، علاوه بـر تغییر در رنگ و طــعم و بوی آب، بیماری‌های گوارشی هم ایجاد می‌کنند و فلزات سنگین و ســمی موجود در زباله‌های الکترونیکی مانند کادمیومِ موجود درباتری‌های تلفن همراه، هنــگامی که در طبیعت رها شوند با ورود به زنجیره غذایی، وارد بدن می‌شوند و باعث اختلال درکارکرد آنزیم‌ها، تخریب گلبول‌های قرمز، ایجاد فشارخون و بیمــاری‌های کلیوی خواهد شد.

سرگردانی مردم با یک جای خالی بزرگ...
رحیمی که مغازه تعمیر موبایل دارد، می‌گوید: بسیاری از مردم مراجعه می‌کنند و از محل تحویل گوشی‌های تلفن همراه، کیس کامپیوتر و وسایل الکتریکی اشان که از کار افتاده می‌پرسند؛ اما واقعیت این است که ما هم که به خاطر شغلمان با انبوه زباله‌های الکترونیکی مواجه هستیم نمی‌دانیم باید با این زباله‌ها چکار کنیم؛ چون در استان ما این زباله‌ها نه به صورت اصولی دفن و نه بازیافت می‌شوند.
او می‌گوید: اگر هم کارخانه بازیافتی در کشور هست، عزمی جدی برای جمع آوری این گونه زباله‌ها وجود ندارد در صورتی که برای ضایعاتی مثل پلاستیک و حتی نان خشک در تمام کشور، کوچه به کوچه دوره گردانی هستند که آن‌ها را جمع آوری می‌کنند و به کارخانه‌های فرآوری می‌برند و این در حالیست که بازیافت صحیح و اصولی وسایل الکترونیکی می‌تواند یک روش ثروت زا برای مردم و اقتصاد کشور باشد.

معدن طلایی به نام تلفن همراه
یک کارشناس مواد ومتالوژی درخصوص ظرفیت ایجاد کسب و کاری پرسود در زمینه‌ی زباله‌های الکترونیکیِ سمی می‌گوید: در صورتی که پسماند‌های رایانه‌ای و الکترونیکی با روش اصولی بازیافت شوند می‌توان فلزات متعددی را از آن‌ها استخراج کرد به گونه‌ای که از یک تن زباله موبایل می‌توان ۱۵۰ تا ۳۰۰ گرم طلا به دست آورد.
گوشی تلفن همراه علاوه بر طلا حدود ۱۰۰ کیلوگرم مس و سه کیلوگرم نقره را هم در کنار فلز‌های دیگر در خود جای داده است و این در حالی است که در معادن طلایی که اقتصادی به حساب می‌آیند در هر تن سنگ معدن بین ۲۰ تا ۳۰ گرم طلا یافت می‌شود؛ ضمن آن که در این زباله‌ها پلاتین نیز وجود دارد که عنصری بسیار ارزشمند است.
حیدری می‌افزاید: براساس گزارش ها، مردم کره زمین سالانه ۱.۷ میلیارد گوشی تلفن همراه می‌خرند و این در حالی است که از یک میلیون دستگاه گوشی تلفن همراه می‌توان ۳۴ کیلوگرم طلا، ۱۵۸۷۵ کیلوگرم مس و ۳۵۰ کیلوگرم نقره استخراج کرد.
گفته می‌شود در یک آیفون عادی ۰.۰۳۴ گرم طلا، ۰.۳۴ گرم نقره، ۰.۰۱۵ گرم پالادیوم، کمتر از یک‌هزارم گرم پلاتین، ۲۵ گرم آلومینیوم و ۱۵ گرم مس وجود دارد. به عنوان مثال با استخراج مس از زباله‌های الکترونیکی می‌توان کابل‌های مسی تولید کرد.
حیدری با گریزی به ارزش اقتصادی ضایعات رایانه‌ای می‌گوید: تنها یک یارانه‌ی رومیزی شامل ۳۲ درصد پلاستیک، ۴۱ درصد آلومنییوم، ۶۱ درصد طلا، فلزات سنگین و خطرناک نظیر کادمیوم، جیوه و آرسنیک، ۲ درصد آهن، ۹ درصد نقره و ۷ درصد سرب است؛ بنابراین با یک حساب سرانگشتی می‌توان دریافت که از بازیافت میلیون‌ها رایانه مستهلک در خانه و ادارات و شرکت‌ها چه حجم عظیمی از عناصر ارزشمند و سود آور به دست می‌آید؛

بنابراین با یک بازیافت اصولی، می‌توان از صد‌ها تن زباله رایانه و تلفن‌های همراه مقادیر زیادی طلا، مس، نقره و پلاتین به دست آورد، که این مقادیر با خروجی بسیاری از معادن تولید کننده این فلزات قابل رقابت باشد.
سرمایه‌ی ارزشمندی که در کشور ما برعکس بسیاری از کشور‌های دنیا به صورت جدی مورد توجه قرار گرفته نشده است.

غول‌های بازیافت زباله‌های الکترونیکی
طبق آمار سازمان نظارت بر زباله‌های الکترونیکی در سال ۲۰۱۶ حدود ۷.۲ میلیون تن از زباله‌های الکترونیکی در جهان به چین اختصاص داشته است. هرچند در این کشور مجموع تولید سالانه زباله الکترونیکی، رتبه اول جهانی را به آن اختصاص داد؛ اما با توجه به نرخ بالای جمعیت در این کشور سرانه تولید زباله الکترونیکی آن کمتر از متوسط جهانی بود. در بسیاری از گزارش‌ها نیز گفته می‌شد که چین علاوه بر حجم زباله‌های الکترونیکی که تولید می‌کند، یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان این زباله‌ها هم شناخته می‌شود. طبق آمار منتشر شده حدود ۷۰ درصد از کامپیوتر‌ها و موبایل‌ها در چین بازیافت می‌شد؛ اما کشوری که روزی بزرگ‌ترین قطب بازیافت زباله‌های الکترونیکی بود، حالا دروازه‌اش را به روی هرگونه ضایعات الکترونیکی دنیا بسته است. به دنبال این تصمیم زباله‌های الکترونیکی سر از کشور‌های آسیای جنوب شرقی درآوردند که در این میان، تایلند بیشترین سهم را به خود اختصاص داد. رتبه دوم تولید ضایعات الکترونیک، اما به اروپا رسید و البته هم اکنون ایالات متحده و بسیاری از کشور‌های اروپایی در زمینه‌ی بازیافت این زباله از جمله کشور‌های پیشرو هستند و از این طریق ثروت زایی می‌کنند.

کشور ما هم در سال‌های اخیر کارخانه‌هایی را به منظور بازیافت زباله‌های الکترونیکی و البته به صورت خصوصی راه اندازی کرده است؛ اما مسئولان آن‌ها برای جمع آوری گسترده‌ی این زباله‌ها در کل کشور عزم راسخی ندارند و این زباله‌های الکترونیکی هستند که همچنان به عنوان قاتلان خاموش انسان‌ها و طبیعت پیشتازی می‌کنند؛ موضوعی که باید از سوی مسئولان به صورت جدی دیده شود.

نویسنده: زهرا پوراسماعیل