یک دهه گذشته را نه تنها اهالی شهرستان ورزقان بلکه مردم آذربایجان شرقی، با امید بهره مندی از درآمدهای مس سونگون سپری کرده اند.
معدنی در ۸۰ کیلومتری شمال غرب تبریز، آذربایجان شرقی را به دارنده ۳۰ درصد از سرمایه مس ایران تبدیل کرده است. اما این گنج، سالها است که درگیر پدیدهای به نام خام فروشی است.
پس از سالها استخراج مس از سونگون هنوز همان برنامه تکراری وجود دارد: تبدیل سنگ مس استخراجی به کنسانتره ۲۵ درصد و انتقال آن به هرمزگان برای صادرات و یا بارگیری به سمت کرمان برای تولید کاتد و شمش مس.
خام فروشی نداریم!
انگار همین دیروز بود. اما دقیقا ۵ سال گذشته از روزی که رئیس وقت هیات عامل ایمیدرو گفت: با راه اندازی کارخانه کنسانتره مس در کنار معدن سونگون، به هیچ عنوان خام فروشی در این حوزه نداریم.
کرباسیان اظهار کرد: با راه اندازی واحد ذوب مس طی ۲ سال آینده، کنسانتره مس نیز در داخل فرآوری میشود و دیگر صادرات این محصول را نخواهیم داشت و همه تلاش ما این است که کل زنجیره فرآوری و تولید را در داخل کشور انجام دهیم.
به جای سال ۹۵، سال ۹۷ کلنگ زنی در مس سونگون انجام شد، اما گویا کلنگ هم آنچنان سنگین بود که طرح به سختی تکان خورد.
۴ سال بعد ...
وعدهها عملی نشد. سال ۹۹ هم آمد و این بار مدیرعامل شرکت صنایع ملی مس ایران، سعد محمدی چنین گفت: تسریع در بهرهبرداری از پروژههای مس سونگون از جمله اولویتهای شرکت صنایع ملی مس است و این شرکت، به وظیفه شرعی و اخلاقی خود عمل میکند و هیچ مساله حاشیهای، مانع از این موضوع نخواهد شد.
آنچه از ظاهر قضیه بر میآمد یکی از این حاشیههای مطرح شده، مدیریت مس سونگون بود که بعد از چند بار جا به جایی و در نهایت با رفتن رضا شریفی و معارفه علی بیات ماکو اصولا باید برطرف میشد، اما نشد!
امام جمعه ورزقان با انتقاد از کندی روند طرحهای توسعه مس در شهرستان ورزقان یگوید: کارخانه لیچینگ (استخراج مایع ـ جامد) در مجتمع مس سونگون قرار بود بعد از ۱۸ ماه به بهره برداری برسد، ولی متاسفانه تا به امروز فقط ۵۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد.
اعتراض وکلای مردم در مجلس
با احتساب استخراج و حجم تولید ۳۰۰ هزار تنی فعلی کنسانتره، مس سونگون سالانه ۲۰ هزار میلیارد تومان درآمد دارد که اگر تنها یک هزار میلیارد تومان آن در شهرستان سرمایهگذاری شود، اتفاقات بزرگی رخ میدهد.
شرکت ملی صنایع مس ایران سالانه بیش از یک هزار میلیارد تومان کمکهای اجتماعی دارد، اما تنها ۱۶ تا ۲۰ میلیارد تومان آن به ورزقان میرسد.
علاوه بر نماینده مردم ورزقان در مجلس شورای اسلامی چند سالی است نمایندگان مردم تبریز، آذرشهر و اسکو در مجلس شورای اسلامی هم صدای اعتراض خود را بلند کرده اند.
پزشکیان میگوید: تنها آلودگی مس سونگون به آذربایجان میرسد. انگار معادن کشور، ارث پدری برخی افراد است که برای دلخواه خود هزینه میکنند، اما نوبت به ما که میرسد زبان اعتراض باز میکنند! ما در خصوص انتقال پولهای شرکت مس سونگون به استان قصور کردهایم، اما این موضوع را با جدیت دنبال خواهیم کرد.
احمد علیرضا بیگی هم میگوید: از معدن مسسونگون سالانه ۳۲۰ هزار تن کنسانتره و شمش تنی حدود ۱۰ هزار دلار به فروش میرسد. روزانه ۲ میلیون دلار کنسانتره مس سونگون از آذربایجان به خارج از کشور میرود. در دولت دهم موفق شدیم خط تولید مولیبدن را در این مجموعه به انجام برسانیم، اما ظاهرا بعد از آن اقدام قابل توجهی صورت نگرفته و تمام منابع معادن ما فقط حمل میشود!
تحریم، مقصر همیشگی!
استاندار آذربایجان شرقی میگوید: تأخیر در اجرایی شدن پروژه ذوب مس دو دلیل عمده دارد. دلیل اول تحریمهای خارجی بود و با اینکه دو سه بار تا مرحله عقد قرارداد هم پیش رفته بودیم تحریمها مانع از عملیاتی شدن این قراردادها شد. تحریمهای داخلی هم داستان مفصلی داشت. هر بار با یک بهانه شروع کار به تعویق افتاد.
پورمحمدی ادامه میدهد: اجرای طرح ذوب مس در مجتمع سونگون، اتفاقی مهم برای اقتصاد استان است. ارزش افزوده و رونق اقتصادی حاصل از این پروژه در بلندمدت ورزقان را به نقطه ثقل اقتصاد استان و کشور تبدیل میکند و برخی از امکانات منطقه در شأن مردم آن نیست و انتظار داریم صنعت مس با درآمدهای خوبی که از مجتمع مس سونگون دارد مسئولیتهای اجتماعی خود را افزایش دهد.
فراتر از تحریم
دهقانی در خصوص تاخیر چندین ساله طرح چنین توضیح میدهد:کارشناسان شرکت ملی صنایع مس به طور رسمی ظرفیت شناخته شده مس سونگون را ۲ میلیارد تن اعلام میکنند، ولی دانشمندان رقم دقیق آن را ۴ میلیارد تن برآورد کردهاند.
علیرضا بیگی هم معتقد است: در دولت یازدهم، وزارت صمت میزان ذخیره مس سونگون را ۴۰۰ میلیون تن اعلام کرده بود و مدعی شده بود احداث صنایع پایین دستی مس با این میزان ذخیره، صرفه اقتصادی نداشته و امکان پذیر نیست!
به گفته دهقانی، شرکتهای فعال در حوزه استخراج و اکتشاف، با ارائه گزارشهای نادرست و غیرواقعی، معادنی با ارزش خیلی کمتر را در اولویت قرار میدهند.
خام فروشی همان نفت فروشی است
محبی، کارشناس اقتصاد معدنی میگوید: اگر خواهان تحقق اقتصاد مستقل از نفت هستیم، باید زنجیره ارزش افزوده در معادن تمکیل شود. وگرنه با فروش کنسانتره و سنگهای خام، هیچ سرمایهای نصیب مردم نمیشود و ثروت ملی بر باد میرود.
سالها است کشور با پدیدهای به نام دلالی و خام فروشی در صنایع معدنی و فلزی روبه رو است. زنجیره مس به دلیل گرانی ارز و سیاستهای نادرست به کار گرفته شده با مشکلات بسیاری دست و پنجه نرم میکند و برخی برای کسب سود بیشتر، بدون توجه به نیازِ حلقههای بعدی زنجیره تولید، محصولات خود را خام صادر میکنند.
فلزی به بهای طبیعت
اگر چه توسعه سونگون منافع اقتصادی زیادی دارد، اما این نباید موجب بی توجهی یا حتی کم توجهی به محیط زیست شود.
ارسباران، تنها پوشش جنگلی آذربایجان شرقی، یکی از ۹ ذخیره گاه زیست کره جهان، نیازی به معرفی ندارد. اما اینکه بدانیم معدن مس سونگون در قلب این جنگلها قرار گرفته، بسیار مهم است.
حالا اگر اضافه کنیم مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری آذربایجانشرقی از قطع ۲۳ هزار اصله درخت توسط مس سونگون و تشکیل ۱۱ پرونده توسط منابع طبیعی خبر داده است، ماجرا مهمتر هم میشود.
مهردادی میگوید: در حال حاضر ۱۱ مورد پرونده با مس سونگون داریم که از بابت یکی از پروندهها خسارتی در حدود ۷۴۰ میلیارد ریال به صندوق ملی پرداخت شده، ولی تاکنون درصدی از این خسارت به استان برنگشته است.
او ادامه میدهد: وظیفه حفاظت از منابع طبیعی و جنگلها بر عهده ماست و به معادن خاطی هشدار توقف عملیات داده شده است و سرپرست معاونت اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم دادگستری کل استان آذربایجان شرقی هم بر لزوم رعایت الزامات و مقررات زیستمحیطی در مجتمع سونگون تاکید کرده است.
مردمی روی گنج و بی بهره از آن
با تمام رنج و آلودگی که مردم به دلیل گستردگی معدن و کارخانههای آن در اراضی کشاورزی و منابع طبیعی متحمل میشوند، سهم آنها از این ثروت محقق نمیشود.
نماینده ورزقان در مجلس شورای اسلامی میگوید: اگر ۳۰ درصد کنسانتره مس کشور را سونگون تولید میکند، باید همین درصد از عایدی فروش و صادرات آن نیز به استان اختصاص یابد، اما تا امروز چنین نشده است.
دهقانی تصریح میکند: یک درصد از عوارض آلایندگی معادن نیز باید به شهرستان بازگردد که این رقم در مورد مس سونگون حدود ۲۰۰ میلیارد تومان و برای شهرستان قابل توجه است که معلوم نیست چرا به شهرستان باز نمیگردد.
۱۵ درصد در آمد حاصل از معدنکاری و پرداخت حقوق دولتی معادن هم به استان نمیرسد. حتی حسابهای مس نیز در استان نبود که با پیگیری مستمر استاندار از ۲ سال گذشته بخش محدودی از درآمدهای سونگون به بانکهای استان منتقل شده است.
با این حال جواب مدیرعامل شرکت ملی صنایع مس ایران این است: شرکت مس دولتی نیست و برای خود سهامدار و مالک دارد و سرمایه آن مال سهامداران است و در این میان یک هزار میلیارد تومان در بانکهای آذربایجان شرقی برای ارائه تسهیلات و ایجاد اشتغال اعتبار پایدار لحاظ کرده ایم.
قراردادی به همت قرارگاه
بعد از فراز و نشیبهای تاریخی، سرانجام شهریور ماه ۱۴۰۰ قرارداد احداث کارخانجات تولید مس کاتد در ورزقان امضا شد این شاید بهترین خبر معدنی در استان تا به امروز باشد.
این قرارداد به ارزش ۸ هزار میلیارد تومان میان شرکت ملی مس ایران و قرارگاه سازندگی خاتمالانبیاء سپاه پاسداران انقلاب اسلامی امضا شد و با اجرای آن برای ۵۰۰ نفر به طور مستقیم و ۳ هزار نفر به طور غیرمستقیم شغل ایجاد میشود.
این طرح شامل کارخانه ذوب مس به ظرفیت سالانه ۱۲۰ هزار تن مس آندی، کارخانه پالایش به ظرفیت ۱۰۰ هزار تن، اسید سولفوریک به ظرفیت ۴۰۰ هزار تن و فلوتاسیون به ظرفیت ۹۰۰ تن در روز است.
به اذعان سعد محمدی، با بهرهبرداری از این طرح، سالانه ۱۰۰ هزار تن مس کاتدی در مجتمع مس سونگون تولید میشود که قابلیت افزایش تا ۲۰۰ هزار تن را نیز خواهد داشت.
طلسمی که شکستنی است
مدیر مجتمع مس سونگون میگوید: این طرحها در سال ۱۴۰۴ طبق برنامه به بهره برداری خواهند رسید.
بیات ماکو ادامه میدهد: برای طرح ذوب مس سونگون نیاز به احداث کارخانه ذوب، پالایشگاه، فولاتاسیون، یوتیلیتی و پلنتهای سولفوریک اسید و اکسیژن است. عملیات اجرایی کارخانه های تولید مس کاتدی در مجتمع سونگون از اول مهرماه شروع و تمام منابع مالی در اسرع وقت تامین میشود.
در قرارداد امضا شده با قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاء سپاه برای تولید مس کاتد، از تکنیک حمامهای ذوب به عنوان آخرین فناوری جهانی در ذوب مس استفاده میشود که کمترین آلودگی و بیشترین بهره وری را دارد.
طی اکتشافات جدیدی که صورت گرفته میزان ذخیره معدن مس سونگون از ۲ میلیارد تن فراتر رفته و در واقع ظرفیت این معدن حدود پنج برابر شده است.
مدیرعامل شرکت ملی صنایع مس ایران میگوید: میزان سرمایه گذاری ما در مس آذربایجان تا پایان امسال از ۲۴ هزار میلیارد تومان به ۳۵ هزار میلیارد تومان افزایش مییابد.
وی ادامه می دهد: توقع مردم در حوزه مسئولیتهای اجتماعی بجا است و شرکت ملی مس حدود ۲ هراز و ۵۰۰ میلیارد تومان یعنی ۲.۵ برابر رقم فعلی را در بانکهای استان سرمایه گذاری میکند.
در آینده نزدیک، سونگون به معدن نخست مس کشور تبدیل میشود و با ارزش افزوده حاصل از آن، انتظار سی ساله مردم منطقه برای بهره مندی از اشتغال پایدار، تحقق آبادانی و توسعه متوازن پایان مییابد.
گزارش از: مهین انتظار _ خبرگزاری صداوسیما_ تبریز