کیمیای که مُفت به تاراج می‌رود

به گزارش خبرگزاری صدا و سیمای مرکز کرمان ،همین چند روز گذشته بود که تمامی مسیرهای چهار شهرستان شرقی استان کرمان شامل: نَرماشیر، فهرج و ریگان و بم مسدود شده بود .

علت آن برای مردم بومی آنجا کاملاً مشخص است ، هجوم شن‌های روان و سالهاست برای ساکنان آنجا این مسدود شدن ها تکرار و تکرار می‌شود.
شنهایی که از زمین های لُخت و بی پیکر برخاسته و با اندک وزش بادی آسمان را تیره و تار می کند .
"حاج رستم" که ساکن فَهرج است ،می‌گوید: گاهی می شود تا سه روز امکان بیرون رفتن برایم سخت است .
با یک عکس که از درب خانه اش نشان می دهد می گوید: ببین تا نیم متر خاک جلوی درب خانه ام را گرفته ، پوشش گیاهی این منطقه بسیار ضعیف است و فرسایش خاک و جابجایی آن به راحتی صورت می‌گیرد و مانعی هم جلودار آن نیست .
"زمان خان" پیرمرد ۸۰ ساله نَرماشیری که نخل دار است می‌گوید :در طول سال چند بار باید خاک این نخلستان را با هزینه بسیار جابجا کنم.
علت را می پرسم ؟
جواب می دهد: این خاک هایی را که باد به این نخلستان آورده به علت شوری زیاد برای درختان بسیار مضر است و نخل و زمین را از بین می‌برد ناچارم آنها را جمع‌آوری کنم .
از باغ او که بیرون می‌آیم اطراف این نخلستان چندین نخلستان وجود دارد که همه خشک شده‌اند و پشت سر آنها تا چشم می‌بیند، بیابان و بیابان است.
اینجا فرسایش بادی خاک های زیادی را جابه‌جا می‌کند.

فرسایش آبی خاکی

از شرق استان به غرب به استان یعنی شهرستان اَنار میرویم، کانونی خطرناک که حالا فرسایش آبی، باغات بسیاری را خشکانده و به روز سیاه نشان داده است برخی از باغات حال روزشان نشان از آن دارد که در طول چند سال گذشته ، حتی یک نفر نیز به آنها سرکشی نکرده.
ساقه یکی از این درختان را که تکان می دهم، از نیمه می شکند .
به زمین زیر پایم که نگاه می‌کنم ،خاکش سفید و مثل شوره زار است و اکثر مناطق را تقریباً دربرگرفته.
آقای معروفی کشاورزی که در همین شهرستان باغ دارد می‌گوید: از چند سال پیش باغات اینجا به تدریج در حال خشک شدن هستند.
علت را پرسیدم ؟
جواب می‌دهد: آب اینجا از عمق ۳۵۰ متری زمین استخراج می‌شود و به آب شور رسیده‌ایم.
شوری آب هم درختان را خشکانده وزمین را از حاصلخیزی انداخته است.
به او گفتم: در این زمین درخت دیگر کِشت نمی شود، آیا یونجه ،گندم یا گیاه دیگری قابل کشت می باشد ؟
سرش را بالا می‌اندازد و می‌گوید: نَه جانم ، خاک اینجا شاید تا صد سال دیگر قابل کِشت نباشد و این را هم کارشناسان تایید کرده‌اند و هم تجربه ما این را ثابت می‌کند.

عوامل انسانی

سالانه شاهد این هستیم که سیلاب های بزرگی در گوش استان روی می دهد.
سیلاب هایی که هزاران تُن خاک را می شوید و به رودخانه ها و اراضی مردم می برد.
وقتی هم به قول معروف "آب از آسیاب می افتد" سر و صدای مردم بلند می شود، که "آه و واویلا "باغات و مزارعی ما پر از خاک و شن شده ، بیاید ببینید ،رودخانه ها را هم تا کَمر خاک و شن در بر گرفته و همه انتظار دارند دولت با هزینه‌های کمرشکن آنجا را تخلیه و به روز اول برگرداند.
اینکه عوامل انسانی در فرسایش خاک تا چه اندازه موثر است، دامغانی کارشناس و پژوهشگر می گوید: در این زمینه اگر عوامل طبیعی را کنار بگذارید عوامل انسانی خسارات آن کمتر از طبیعت نیست.
دخالت های انسان در قطع درختان چِرا های بی رویه ، معادن ، تغییر زمین‌های شیب‌دار به اراضی کشاورزی و چندین مورد دیگر موجب
فرسایش خاک و هزینه‌های بالا شده است .
وی با اشاره به اینکه هزاران چاه آب غیرمجاز در استان وجود دارد که بی حساب و کتاب از زیر زمین آب استخراج و سفره زمین را خالی می‌کنند، می‌گوید: شوری آبی کشاورزان به آن رسیده‌اند، بسیار خطرناک است و به مرور فرسایش شدید خاک ایجاد کرده است.
این کارشناس اضافه می‌کند: بهره برداری غیر اصولی در اراضی ملی و کشاورزی، تغییر کاربری‌ها و تجاوز به حریم رودخانه ها از عوامل دیگر فرسایش خاک است و به عنوان نمونه سیلاب امسال شهرستان بافت در روستای " کیسکان " به علت فعالیت غیر اصولی یک معدن بود که هزینه‌های بسیاری بر جای گذاشت و این خاک مرغوب و مستعد دیگر قابل کشاورزی نخواهد بود.

۸ میلیارد دلار ارزش خاکی که از دست می رود

فرسایش خاک یعنی جابجایی و انتقال خاک از منطقه‌ای به منطقه دیگر واز دست دادن حاصلخیزی خاک است.
اگرچه فرسایش خاک تاحدودی امری طبیعی است اما خاک منبع زنده و تجدید ناپذیر برای تولید غذا و برقراری توازن جهانی اکوسیستم‌ها است.
آنگونه که کارشناسان می‌گویند: فرسایش آبی خاک حدود ۱۶ تُن در هکتار در سال و فرسایش بادی خاک حدود ۱۲ تُن در هر هکتار در سال می‌باشد .
مدیر امور خاک و جهاد کشاورزی استان می‌گوید: ما چهار برابر میانگین جهانی فرسایش خاکی داریم و تقریباً در رده دوم دنیا قرار گرفته‌ایم.

آقای کهنوجی می‌گوید: برآورد ما نشان می دهد به طور متوسط در باغاتی که شوری آب دارند بالغ بر ۳۲ تُن نمک در هر هکتار اضافه می‌شود ودر برخی زمینه ها تا شصت تُن رسیده است و عمده این مناطق در شهرستان‌های انار، زرند ، راورو سیرجان قرار گرفته‌اند و دیگر توجیه اقتصادی نیز ندارند .
اینکه در مجموع فرسایش خاکی استان ما چه میزان در سال است ، مدیرکل منابع طبیعی استان می‌گوید: سالانه حدود ۲۷۵ میلیون تُن خاک در سال از دست می‌رود و این در حالی است که ارزش هر تُن خاک حدود ۲۸ دلار است ودر مجموع ارزش این خاک از دست رفته ، در سال به ۸ میلیارد دلار می‌رسد.
آقای مهدی رجبی زاده اضافه می‌کند: شاید برای رفع کم آبی بتوان راهکاری پیدا کرد، اما در خصوص خاک راهکاری برای جبران تخریب نیست ،چرا که احیای خاک بسیار پرهزینه و اصلا توجیه اقتصادی ندارد.

آبخیزداری یکی از راهکارها

آقای مسلمی کارشناس منابع طبیعی استان می‌گوید: آبخیزداری تلفیقی از سه فعالیت در طبیعت است که شامل: 1 بیومکانیکی مثل :سکوبندی در اراضی شیبدار 2 سازه ای مثل : بند‌های آبخیزداری و بیولوژیک یا پوشش گیاهی است.
وی با تاکید بر اینکه کنترل و ممانعت از فرسایش خاک به مدیریت صحیح جنگل مرتع و سیستم‌های طبیعی بستگی دارد ،می گوید:همه اقداماتی که ما برای جلوگیری از فرسایش خاک تاکنون انجام داده‌ایم ،حدود ۱۳ درصد می‌باشد و هنوز کار زیادی مانده که برجای است و متاسفانه کمبود و حتی نبود برخی اعتبارات مالی مانع جلو گیری این همه خسارت می‌شود .

هِلالی های موثر و کارساز

اگرچه منابع طبیعی ، اعتبار را برای اجرای طرح‌های خود پیش می‌کشد اما مدتی می‌شود که طرحی ابتکاری و کارساز توسط محیط زیست استان کرمان برای جلوگیری از فرسایش خاک و کاهش ریزگردها به نام هِلالی های آبگیر در دست اجرا است .
این طرح آن چنان موفق و تأثیرگذار بوده که در برخی از مناطق کشور نیز اجرا شده و جواب داده است.
آقای داریوش غفاری ، معاون محیط زیست استان در این مورد چنین می‌گوید : در این طرح با احداث گودال هایی در دل زمین و کاشت بذر گیاه بومی ، پس از بارش باران آب در آنها برای مدت زمانی ماندگار می‌شود و ضمن مرطوب نگه داشتن زمین و خاک آب مرور در لایه های زمین فرو می‌رود و از بروز سیلاب و فرسایش خاک جلوگیری می‌کند.
وی اضافه می‌کند: رویش گیاهان بومی در این هلالی ها از ثمرات دیگر این طرح است که ما در دو شهرستان راور دربردسیر آن را اجرا کرده ایم که خدا را شُکر بسیار موفق بوده و توانسته رضایت کارشناسان کشوری را به دست آورد و البته هزینه چندانی هم ندارد.

نکته

اگر چه این طرح یک نمونه بومی موفق و جدید برای حفظ خاک به تثبیت آن در منطقه است، اما باید توجه داشت هر روز که می‌گذرد ، کشور ما "خاک " این کیمیایی ارزشمندش را مُفت از دست می‌دهد .
وقتی حدود ۹۵ درصد غذای ما از خاک تامین می‌شود ، تا این اندازه به آن بی‌توجه شده‌ایم.
وقتی حیات ما به این "اَرزان در دسترس" بستگی دارد، تا کی باید نسبت به آن غافل باشیم.
فرسایش خاک حُکم سرطانی را دارد که به صورت آرام و خاموش در حال رشد است ،وقتی متوجه می‌شویم که کار از کار گذشته است.

نویسنده : سید امان الله احمدی زاده