قلعه جلالالدین یکی از برجستهترین قلعههای نظامی خراسان شمالی قلمداد میشود که در سدههای شش و هفت هجری ساختهشده است.
به گزارش خبرگزاری صداوسیمای مرکز خراسان شمالی؛ قلعه جلال الدین با مصالح سنگ و ساروج بهصورت یک ششضلعی منظم روی
در سال ۱۳۸۶ مرمت بنای این قلعه آغار شد و پس از چهار سال موزه مردمشناسی قلعه جلالالدین در گرمه بازگشایی شد.
تاریخچه
شهرها و آبادیهای شمال خراسان در تمام دورههای تاریخی، پیوسته مورد تهاجم اقوام بیابانگرد و چادرنشین آسیای مرکزی و شمالی بودهاند. از همین رو ساخت قلعهها، دژها و بازوبندی شهرها اهمیت داشت شهرهای جاجرم و گرمه نیز با موقعیت ویژه راهبردی خود بر سر راههای مواصلاتی و تجاری از این قاعده مستثنی نبوده است و قلعه جلالالدین در مجاورت آن باتوجهبه گنجایش محدودش بدون تردید نقش یک مقر دیدهبانی و دژ نظامی را ایفا مینموده است.
کارشناسان قدمت این اثر تاریخی را در حدود سدههای ۶ و ۷ هجری قمری مقارن با حکومت خوارزمشاهی و هجوم مغولان به ایران دانستهاند.
ویژگیهای معماری اثر
قلعه جلالالدین ازنظر ابعاد معماری در نوع خود کمنظیر است و باروی آن در تراز پایین و تا ارتفاع ۵ متری نزدیک به ۳ متر ضخامت دارد. رویهمرفته بلندای بارو در ضلع شرقی حدود ۱۵ است.
این قلعه بهصورت یک ششضلعی تقریباً منتظم روی سطح ناهموار و صخرهای تپهای احداث شده است. موقعیت جغرافیایی قلعه بر سر راه ارتباطی شهرها و مراکز مهم شمال شرق فلات ایران همچون نیشابور، جرجان، مرو و خوارزم اهمیت راهبردی قلعه را دوچندان میکرد.
فضاهای درون برجهای استوانهای بدون هیچ روزنه به بیرون فقط از طریق یک ورودی با حیاط قلعه مرتبط میشوند. کشیدگی و بلندای این ورودیها شکل معماری ویژهای را ایجاد کرده است.
در تراز فوقانی برجها، به جز برج ورودی که قسمت بالایی آن تخریب شده، اتاقهایی با طرح چلیپا وجود دارد که هرکدام سه روزن تیرکش به سمت بیرون قلعه دارند. کف فضاها در این تراز با ملاط سفیدرنگ و ضخیمیاندود شده است.
در کف برجها و راهروهای تراز فوقانی باروی قلعه خمرههایی به بلندی حدود ۱ متر و قطر داخلی ۶۵ سانتیمتر در کف برجها و راهروها تراز فوقانی کار گذاشته شده که در مواقع نیاز آب یا آذوقه موردنیاز را تأمین میکرده است.
همچنین چاهی به قطر حدود ۳ متر در گوشهی غربی حیاط قلعه حفر شده است که امروزه تا حد زیادی با نخاله و خاشاک پر شده و عمق اولیه آن قابل تشخیص نیست، ولی به استناد متون تاریخی عمق زیاد داشته و شاید دسترسی ساکنان قلعه به منبع آب دایمی را فراهم میکرده است. باتوجهبه بستر صخرهای قلعه، بیتردید حفر این چاه در دل سنگ از شاهکارهای مهندسی در زمان خود بوده است.
مرمت و احیای اثر
بنای قلعه جلالالدین پس از اقدامات مرمتی و احیا توسط اداره کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان شمالی در خردادماه سال ۱۳۹۰ با عنوان موزه شخصیتهای جلالالدین تاریخ ایران افتتاح شد.
باتوجهبه اینکه با قطعیت نمیتوان نام قلعه را به هیچکدام از شخصیتهای معروف جلالالدین منسوب کرد در ضلع شرقی قلعه موزه در طبقه اول به معرفی شخصیتهای معروف قلعه جلالالدین پرداخته شده است که در آن نام آثار و احوال این شخصیتها بهصورت جداگانه معرفی شده است.
پردهخوانی موزه قلعه جلالالدین
یکی از ویژگیهای منحصربهفرد این موزه - قلعه که آنها ازنظر محتوایی از نمونههای مشابه خود متمایز ساخته شیوه پردهخوانی و نقالی در آن است که نوعی نمایشِ مذهبی و ملی ایرانی است. در این نمایش، داستان تصویری نقش شده بر پردههای درون هر برج به شیوه نقالی روایت میشود که طی آن وقایع تاریخی دوران مغول و معایب اولیای دین با کلام آهنگین بازگو میشود.
برجهای موجود در موزه به این نوع روایتگری اختصاصدادهشده است از ویژگیهای منحصربهفرد این موزه استفاده از سیستم دیجیتال برای پخش این نوع روایتگری در هرکدام از برجها بهصورت جداگانه است.
در این نمایش کسی با عنوان «پردهخوان» ازروی تصویرهایِ منقوش بر پرده، وقایع تاریخی، مصائب اولیای دین – بهویژه اولیای
سایر قسمتهای نمایشی موزه در مسیرهای بازدید قرار گرفته که این امکان را به بازدیدکننده میدهد که ضمن حرکت در مسیر و مرتفعترین قسمتهای قلعه، با ویژگیهای معماری، مصالح بهکاررفته، خمرههای تاریخی بجا مانده از دوران اولیه موجود در میان راهروها و برجها در طبقه فوقانی از نزدیک آشنا شود.
این بنا به دلیل ویژگیهای شاخص فرهنگی و تاریخی در سال ۱۳۵۶ به شماره ۱۵۷۷ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.