سفر ۳۶ ساعته رئیس جمهور به ۳ کشور آفریقایی، قفل یک طلسم ۱۱ ساله را شکست؛ اما آیا روابط ایران و آفریقا یعنی دومین قاره وسیع جهان که یکپنجم جمعیت دنیا را در خود جای داده، اتفاقی یا حاکی از نوعی نگرش و جهتگیری است؟
به گزارش خبرگزاری صدا و سیما به نقل از پایگاه اطلاعرسانی دولت، تحلیل سطح روابط و رفت و آمدهای دولت سابق نشان میدهد در آن دوره، کمترین میزان تعامل و ارتباط با کشورهای آفریقایی ثبت شده و حتی زیرساختهای ایجاد شده از قبل نیز منهدم شده است.
این واقعیت تلخ در دیدار هیئتهای ایران و اوگاندا مورد اشاره رئیسجمهور این کشور نیز قرار گرفت و موسونی گفت: «اغلب رؤسای جمهور قبلی شما به اوگاندا آمدند، بهجز آقای روحانی».
البته غیبت رئیسجمهور سابق، محدود به اوگاندا نبود و او در دوره هشت ساله خود به هیچ کشور آفریقایی سفر نکرد. به این ترتیب بود که سهم ایران از تجارت ۱۲۰۰ میلیارد دلاری آفریقا در پایان دولت دوازدهم، تنها ۶۰۰ میلیون دلار بود.
این رقم البته در دو سال اخیر، تقریباً ۱۰۰ درصد رشد کرده و به بیش از یک میلیارد دلار رسیده، اما هنوز معادل یک هزارم تجارت کل آفریقا است؛ اما در دورهای که دولت ایران از ظرفیتها و فرصتهای اقتصادی و سیاسی آفریقا غافل بود، سایر کشورها و رقبا با شتاب بالا ارتباطات خود را با این قاره گسترش دادهاند.
ترکیه ۱۹ برابر، هند ۴۰ برابر، برزیل ۱۲ برابر، فرانسه ۲۷ برابر، آمریکا ۴۰ برابر و چین ۱۵۰ برابر ایران به آفریقا صادرات دارند. این اعداد و نمونههای مشابه آن در روابط با کشورهای امریکای لاتین و حتی آسیا نشان میدهد در دورهای که باید با شناسایی فرصتهای بکر و متنوعسازی ارتباطات، تولید قدرت سیاسی و اقتصادی برای کشور میشد، با برجامزدگی و تکگزینه و معطل کردن کشور، تولید تهدید و آسیب شد.
محدود و محروم شدن کشور از تنوع روابط و خالی کردن میدان ارتباطات و همکاریهای ایران با آفریقا، علاوه بر کاهش قدرت در حرکت سیاسی و اقتصادی ایران، از یک جنبه دیگر نیز مطلوب آمریکا و اروپا بوده و آن، جلوگیری از رقیبتراشی در سرزمینهای بکر آفریقایی است.
رئیسجمهور زیمبابوه در دیدار هیئتهای دو کشور، با توجه به همین نکته، گفت: «ما ۶۱ نوع ماده معدنی داریم و آمریکا و انگلیس با وجودی که ما را تحریم کردهاند، اما در بخش معادن ما سرمایهگذاری میکنند. چرا شما ایرانیها برای سرمایهگذاری نمیآیید؟»
کلید ماجرای استفاده انحصاری از فرصتهای بینظیر آفریقا در همین شامورتیبازی غربیها است. یک زمان با ابزار استعمار، منابع آفریقا را غارت میکردند و امروز با شگردهای مختلف، از جمله ارائه تصویری مهیب از آفریقا، همزمان که یک کشور را تحریم میکنند، برای استفاده از منابع آن نقشه میکشند.
همچنین، غربیها برای حفظ استفاده انحصاری از آفریقا و مناطق بکر دنیا بر روی رسانه و افکار عمومی حساب زیادی باز کردهاند. تحلیل محتوای رسانههای فارسیزبان وابسته به غرب در یک هفته منتهی به سفر رئیسجمهور به آفریقا نشان میدهد، تمرکز آنان بر این بوده است که رابطه ایران و آفریقا را «هزینه برای ایران» و «سود برای آفریقا» معرفی کنند.
یک نمونه از پروپاگاندا (تبلیغات) جریان رسانهای معاند که متأسفانه در داخل هم، برخی مغرضانه یا کورکورانه به آن پهلو دادند، عملیات تحریف روی سخنان پایانی رئیسجمهور در بازگشت از آفریقا است که گفت: «توافق کردیم در ازای فروش محصولات و مواد پتروشیمی، با کشت فراسرزمینی و انتقال کالای اساسی، نیازهای کشور را تأمین کنیم».
جریان تحریف که عادت به رونویسی از رسانههای معاند کرده است، برای این خبر و دستاورد مهم، تیتر زد: «نفت در برابر غذا، دستاورد سفر رئیسی!» اما اصل ماجرا این است که کشور به واردات هر سال حداقل ۱۵ میلیارد دلار کالای اساسی نیاز دارد. یکی از غفلتهای خطرناک در سالهای گذشته، وابسته شدن این حجم بزرگ از واردات، آن هم در بخش غذای مردم، به چند شرکت خاص و تحت نفوذ امریکا است.
دولت فعلی از ابتدای کار به دنبال متنوع شدن مبادی واردات کالای اساسی است؛ به این منظور، کارهای مشترکی با کشورهای مختلف از چین و روسیه تا برخی کشورهای آمریکای لاتین آغاز شده است و این راهبرد در سفر آفریقا دنبال شد. در برابر این راهبرد ایجاد امنیت غذایی، جریان رسانهای تحریف به منظور آفریقاهراسی و ایجاد دافعه در جامعه ایران به هر سطح و نوعی از ارتباطات جدید و مفید، دست به ساخت چنین روایت وارونهای میزند.
اکنون که عزم دولت برای گسترش و متنوع کردن روابط با کشورهای مایل به همکاری، جزم است و بنا ندارد مانند گذشته و مبتلایان به سندرم استکهلم، روابط خارجی کشور را گروگان اراده چند کشور زورگو قرار دهد، پا به پای تحرک دیپلماسی، نیازمند تحرک رسانهای برای شکستن کلیشههای غیر واقعی و نشان دادن واقعیتها هستیم.