ضرورت الگوگیری از فنون باستان، برای حل بحران آب

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز قزوین؛ همین موضوع باعث شد تا در ایران و از جمله استان قزوین سازه‌های آبی بسیاری از آن زمان برای ما به یادگار بماند، این سازه‌های آبی منحصر به دوره مشخصی از تاریخ نیستند. به صورت کلی فرهنگ ایران باستان بر پایه احترام به عناصر طبیعت می‌باشد. در باور ایرانیان باستان،   آب سرچشمه حیات و به عنوان دومین عنصر مهم از هفت آفریده اصلی در جهان است. جایگاه آب برای ایرانیان به اندازه‌ای بود که توجه به عدم هدر رفت آب را ملاک اصلی برای ساخت سازه‌های آبی قرار می‌دادند. یکی از مواردی که باعث به وجود آمدن این سازه‌های بزرگ آبی در ایران و از جمله استان قزوین  شده اقلیم خشک و بیابان‌های وسیع می‌باشد، به طوری که تامین آب آشامیدنی مورد نیاز برای مردم از دغدغه‌های اصلی تمام ایرانیان بوده است.

*جالب‌ترین سیستم‌های آبرسانی جهان، در قزوین

یکی از جالب‌ترین سیستم‌های آبرسانی جهان، واقع در قزوین است  که از آن برای آبرسانی به مناطق کشاورزی و آب مصرفی استفاده می‌شد. اما جالب است که بدانیم برای ساخت این شاهکار تاریخی از هیچ گونه ابزار مدرنی استفاده نشده است. اصلی‌ترین قسمت این سازه بر اساس کانال‌های زیرزمینی و قنات ساخته شده و در نهایت به آب انبارها، عمارت‌ها و آسیاب‌های آبی متصل می‌شوند.

در همایش قزوین پیش از اسلام، که آبانماه گذشته در این شهر برگزار شد  فرصتی  شد برای شناسایی ظرفیت‌های این استان،   زیرا سابقه ۹ هزار ساله  قزوین در تاریخ و تمدن نشان از این است که  این استان  قدیمی‌ترین دروازه تمدنی ایران اسلامی بوده است.

دشت قزوین و ارتفاعات پیرامون  آن به  علت  توانمندی‌های زیست محیطی و موقعیت ویژه جغرافیایی از دیرباز یکی از زیست­گاه‌های بشری در فلات ایران بوده است.  

این دشت چهارراه شمال و جنوب و شرق و غرب فلات ایران و غرب آسیا بوده است. این ناحیه از چهار­سو نسبتا باز و متصل بوده و به­ راحتی با دیگر فرهنگ­‌ها روبه­ رو می ­شده است. شواهد موجود نشان می‌دهد که دشت قزوین از نخستین زیستگاه­‌های فلات ایران بوده و نخستین نمونه­‌های خانه ­سازی و سفال­گری را از هزاره ۸ پ. م.  داشته و تدوام فرهنگی خود را بی­ وقفه به عصر آهن و دوران تاریخی رسانیده است. بی­گمان داد و ستدِ فرهنگ، هنر، معماری، باور‌ها و شیوه­‌های زیست در این دشت به­ سادگی انجام می­شده و این برخورد فرهنگ­‌ها رشد و بالندگی بیشتری را به ارمغان آورده است.

در همین چارچوب باید گفت پس از دوره مهاجرت آریایی ها، قزوین نیز همانند بسیاری مناطق دیگر ایران تحث تاثیر این مهاجرت قرار گرفت و بویژه از دوره ساسانیان نخستین هسته شهر کنونی قزوین شکل گرفت و به تدریج تا پایان عصر ساسانی و در آستانه فتوحات اسلامی به یکی از مهمترین سکونتگاه‌های ایران دوره باستان تبدیل شد. به نحوی که عصر فتوحات مسلمان قزوین یکی از مهمترین شهر‌هایی بود که فتح شد.

اما به رغم این اهمیت، تا کنون قزوین دوره باستان و پیشا اسلامی کمتر مورد توجه محققان و پژوهشگران قرار گرفته است. بر این مبنا، برگزاری «نخستین همایش بین المللی قزوین شناسی: پیش از اسلام» بدون تردید‌ می‌تواند خلأ چنین تحقیقات و پژوهش‌هایی را بر طرف نماید.

یکی از محور‌های مهم این در حاشیه نخستین همایش بین المللی قزوین شناسی پیش از اسلام  ارائه پنل‌های تخصصی سازه‌های آبی تاریخی (کانال‌های آبیاری، قنات ها، آسیاب‌ها و یخچال ها)،   با همکاری مشترک شرکت آب منطقه‌ای قزوین، معاونت پژوهشی دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، کمیته منطقه‌ای آبیاری و زهکشی قزوین و بنیاد نخبگان استان قزوین بود.

شیما کبیری مسئول کمیته منطقه‌ای آبیاری و زهکشی قزوین و نماینده گنجینه ملی آب در قزوین با ارائه مقاله بررسی سازه‌های آبی تاریخی قنات (مطالعه موردی قنات فضلعلی خان قزوین) گفت: قنات یکی از شاهکار‌های تاریخی انتقال آب از منابع آب زیرزمینی به سطح زمین  می‌باشد.

وی ادامه داد: نظام‌های مدیریتی و تقسیم آب، مهندسی دقیق آب و نقشه برداری، توسعه پایدار، هماهنگی با محیط زیست، زیستگاهی برای آبزیان، تعاون و همکاری بین چندین روستا و سازگاری با کم آبی از جمله ویژگی‌ها و جاذبه‌های منحصربفرد قنات بشمار می‌آید.

 قنات یکی ازقدیمی‌ترین فناوری در زمینه استحصال آب است که ریشه در تاریخ ایران دارد. ایرانیان باستان برای بهره برداری بهتر از زمین‌های موجود در دشت‌ها که به علت نبود آب بدون استفاده مانده بود با حفر قنات دست به ابتکاری زدند که باوجود گذشت هزاران سال هنوز در نوع خود در جهان بی نظیراست.

* تعداد قنات‌های ایران بیشتر از تمام قنات‌های جهان

اهمیت این موضوع زمانی مشخص می‌شود که بدانیم  تعداد قنات‌های ایران بیشتر از تمام قنات‌های موجود در سایر نقاط جهان است.
طبق آمار یونسکو ۶۰ درصد قنات‌های موجود در ۳۵ کشور جهان متعلق به ایران است وبیشترین قنات‌های کشورمان نیز به ترتیب در استان‌های خراسان رضوی - خراسان جنوبی – یزد -اصفهان - مرکزی - کرمان، قزوین و همدان قرار دارد.

در ایران در مجموع حدود ۳۷ هزار قنات با ۲۷۲ هزار کیلومتر کانال کشی و آب دهی بیش از هشت میلیارد مترمکعب در سال شناسایی شده که این رقم در استان قزوین ۷۸۰ قنات و حدود ۳۰۰ کیلومتر طول و آب دهی حدود ۱۰۰ میلیون متر مکعب در سال بوده است.

جغرافیدان‌ها و تاریخ‌نگاران قرن‌های هفتم، هشتم و دهم میلادی در مطالب خود درباره کم آبی شهرقزوین  اشاره و در کنار آن بر آبادانی و برخورداری از باغ‌های سرسبز و پرحاصل که نشان از مدیریت صحیح آب بوده تأکید زیادی کرده‌اند.

در دشت قزوین طی یک هزارو ۲۰۰  سال گذشته حدود ۷۸۰ رشته قنات تعبیه‌شده که این تعداد قنات وظیفه تأمین آب آشامیدنی و دیگر نیاز‌های زیستی و زندگی مردم را بر عهده داشته‌اند.

بهره گیری ازاین شیوه آبیاری درطول هزاران سال توانست به کشاورزی ودامداری رونق ویژه‌ای ببخشد.

بگفته کارشناسان بخش کشاورزی بهترین روش برای بهره برداری کم هزینه، دائم، آسان و ارزان از آب‌های زیرزمینی استفاده از قنات است که متاسفانه با بهره برداری بی رویه از آب‌های زیرزمینی از طریق چاه‌های عمیق و نیمه عمیق بخصوص در ۴۰ سال اخیر شاهد کاهش آب‌های زیرزمینی هستیم.

کارشناسان معتقدند:  لایروبی قنات هااز اهمیت ویژه‌ای برخوردار است چراکه آب قنات دائمی و در مقایسه با آبی که از چاه استخراج می‌شود ارزانتر است، همچنین استخراج آب از قنات بدون استفاده از انرژی و وسائل مکانیکی صورت می‌گیرد و وابستگی به سوخت‌های فسیلی و سایر منابع انرژی نداردکه این از مهم‌ترین ویژگی قنات‌ها محسوب می‌شود.

* ثبت پنج قنات قزوین در فهرست ثبت آثار ملی

در حال حاضر ۳۵۰ رشته قنات تاریخی در قزوین وجود دارد که قنات‌های شهر شریفیه، روستای جرین ده آراسنج، روستای تفک حصار، روستای امیر آباد نو در بویین زهرا و قنات تاریخی فضلعلی خان روستای رادکان در فهرست آثار ملی به  ثبت رسیده است.
 قنات تاریخی فضلعلی خان روستای اردکان  با سازه آجری است که به دوران اشکانی تعلق دارد و تا چندی پیش بخشی از آب مورد نیاز کشاورزان را تامین می‌کرد.

نادر محمدی معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری با بیان اینکه پیشنهاد شده این قنات در فهرست جهانی ثبت شود، گفت: درصورت ثبت این اثر تاریخی با ۲ هزار سال قدمت و ۳۰ کیلومتر طول در فهرست جهانی، شاهد رونق گردشگری این منطقه خواهیم بود.

* شکل گیری سکونتگاه‌ها با حفر قنات‌ها

شیما کبیری مسئول کمیته منطقه‌ای آبیاری و زهکشی قزوین و نماینده گنجینه ملی آب در قزوین که  مقاله  او  با عنوان بررسی سازه‌های آبی تاریخی قنات (مطالعه موردی قنات فضلعلی خان) به عنوان یکی از مقالات برتر این همایش برگزیده شدمعتقد است: بدون حفر قنات، بسیاری از سکونتگاه‌های بشر، هرگز شکل نمی‌گرفت. با حفر قنات بود که به مرور زمان شهر‌های بزرگی مانند همدان، قزوین، نیشابور، کرمان، یزد و شهر‌ها و شهرک‌های کوچک دیگر شکل گرفت و در نتیجه، اگر قنات حفر نمی‌شد شاید در مناطقی که ذکر شده هیچگاه زمین زیرکشت هم نمی‌رفت.

قنات‌ها هنوز هم دارای اهمیت اند و در برخی موارد، تنها منبع تامین آب خانگی و آبیاری در بسیاری از مناطق ایران است. اما در مناطق پرجمعیت، قنات اهمیت خود را به عنوان منبع اصلی تامین آب از دست داده است.

کارشناس گروه مدیریت بحران و پدافند غیرعامل شرکت آب منطقه‌ای قزوین دیگر سخنران این پنل تخصصی بود که مقاله خود را در خصوص تاریخچه شبکه آبیاری دشت قزوین ارائه کرد.

مهرداد شیخ حسینی گفت: احداث شبکه آبیاری براساس مطالعات دقیق و استفاده از دانش روز سبب تحولی بزرگ در آبرسانی به دشت قزوین و توسعه کشاورزی و صنعت در این دشت شد.

حسینی در این همایش  در خصوص انتقال آب طالقان رود به دشت قزوین، تونل و تاسیسات انحراف آب طالقان رود، سیستم کنترل خروجی سد انحرافی زیاران و شبکه آبیاری دشت قزوین  اشاره و اضافه کرد: با توجه به تعداد زیاد قنوات در استان قزوین می‌توان به این نتیجه رسید که دشت قزوین بسیار کم باران بوده است.

او با بیان اینکه دشت قزوین با  ۴۴۰ هزار هکتار مرکز توجه کشاورزی است گفت:سد طالقان یکی از منابع عظیم آبیاری دشت قزوین بوده و به علت اهمیت دشت قزوین  موضوع انتقال آب شاهرود به این دشت مورد توجه شاه عباس و شاه طهماسب صفوی بوده است.

حالا دشتی (دشت قزوین) که ظرفیت تامین  غذای ۲۵ میلیون  نفر را دارا می‌باشد با انتقال آب سد  طالقان به تهران موجب نگرانی کشاورزان قزوینی  و تهدید این دشت شده است.

کشاورزان می‌گویند: با توجه به  حق آبی که از شبکه آبیاری طالقان داریم اقدام به کشت محصول کرده، ولی به علت  انتقال آب این شبکه به تهران، همه دسترنج ما در حال نابودی است.
با آغاز انتقال آب طالقان به تهران، دشت قزوین که از غنی‌ترین دشت‌های کشور است باکم آبی شدید روبرو شده است. حق آب این استان از رودخانه طالقان در حالت طبیعی سالانه سیصد میلیون متر مکعب در سال است، ولی با توجه به شرایط خشکسالی درکشور این رقم در سال زارعی جاری  به حدود ۸۰ میلیون متر مکعب کاهش یافت.

‌*شبکه آبیاری دشت قزوین

مشکل کم آبی از دیر باز مانع اجرای طرحهای توسعه منابع آب دشت قزوین بوده و راه‌های مقابله با آن از قدیم الایام مطرح گردیده است. در این راستا همانگونه که ذکر گردید فکر انتقال آب از شاهرود را ابتکار دوره صفویه می‌دانند. بعد از زلزله شهریور ماه ۱۳۴۱ بوئین زهرا، همزمان با اعزام نمایندگان سازمان‌ملل و دیگر کشور‌ها به این منطقه بار دیگر "طرح عمران و توسعه دشت قزوین‌" قوت گرفت. برنامه توسعه منابع آب در دشت قزوین طبق طرح اولیه مشاور (مهندسین مشاور تهال ـ ۱۳۴۸) متشکل از دو برنامه جدا و مستقل از هم بوده است. برنامه اول توسعه منابع آب در ناحیه آبیاری طالقان (TPA)، شبکه آبیاری دشت قزوین، و برنامه دوم توسعه منابع آب در خارج از ناحیه آبیاری طالقان (OTPA) موردمطالعه  قرار گرفت.

شبکه آبیاری دشت قزوین با وسعتی معادل ۸۰۰۰۰ هکتار ناخالص بصورت نواری‌است به طول  ۹۴ کیلومتر که از محدوده زیاران شروع‌  و به اراضی کهک تاکستان منتهی می‌شود. عرض متوسط این نوار حدود ۷/۸ کیلومتر می‌باشد. این شبکه بطور عمده اراضی شهرهای قزوین، آبیک و همچنین بخشی از اراضی شهرستانهای تاکستان و بوئین‌زهرا را در بر می‌گیرد.

 مساحت خالص اراضی تحت پوشش شبکه آبیاری طالقان (قزوین) ۶۰۰۰۰ هکتار است که حدود ۷۲ درصد آنرا اراضی درجه ۱ و ۲ تشکیل می‌دهد. الگوی کلی کشت منطقه ۵۰ درصد کشت پائیزه می‌باشد، که بیشتر به محصول گندم و جو اختصاص دارد، ۱۵ درصد کشت بهاره و ۳۵ درصد آیش طبق برنامه رعایت می‌شود. آب این شبکه در حال حاضر ازسد مخزنی طالقان و چاههای تلفیقی تأمین می‌شود. طبق طرح با تکمیل سد مخزنی طالقان سهمیه آب تنظیمی استان از  سدطالقان شامل شرب، کشاورزی، تغذیه مصنوعی و زیست محیطی ۳۰۰  میلیون متر مکعب می‌باشد که متاسفانه در سال‌های اخیر نصف این میزان هم به دشت قزوین اختصاص نمی‌یابد.

در مجموع شناخت شهر قزوین، نظام پیچیده‌ای از فن‌آوری استفاده از آب را نشان می‌دهد. این نظام در رابطه متقابل شهر و آب شکل گرفته، و توسعه یافته است. قزوین از همان ابتدای مکان‌یابی شهر، با مسئله آب در ارتباط بوده است. استفاده از آب رودخانه‌ها همراه با آب چاه، نظام آب را در قزوین بنیان نهاد.

به نظر می‌رسد با توجه به وضعیت شهر در دوره سلجوقی، قزوین در این دوره دارای نظام آبی کاملی بوده است. دگرگونی‌های شهر بر اثر زلزله و حملات مغول، روند توسعه شهر و به تبع آن نظام آبی قزوین را با وقفه مواجه نموده، اما مختل نساخت.

با انتخاب قزوین به عنوان پایتخت در دوره صفوی، شهر وارد مرحله تازه‌ای از حیات خود گردید. نظام آب شهر در این دوره می‌بایست پاسخ‌گوی نیاز‌های شهری پرجمعیت به عنوان پایتخت می‌بود. اطلاعات اندکی از نظام آب شهر در این دوره در دست است، اما بسیاری از زیرساخت‌های موجود در دوره قاجار را باید به دوره صفوی نسبت داد. توسعه شبکه قنوات و آب‌انبارها، به همراه بنا‌های آبی شهر در دوره صفوی، موجب گردید تا محدودیت‌های منابع آبی، مشکلی برای توسعه شهر ایجاد ننماید. همچنین انحراف مسیر رودخانه دیزج که تهدیدی برای شهر محسوب می‌گردید و توسعه محلات شهر را با محدودیت مواجه می‌ساخت، احتمالا در همین دوره اتفاق افتاده است.

قزوین پس از رکودی موقتی، در دوره قاجاریه رونقی دوباره یافت و فرصتی برای توسعه مجدد شهر و نظام آبی آن پدیدار شد. نظام آب قزوین در این دوره با توجه به مدارک و آثار باقی مانده قابل مطالعه و ترسیم است. مهار سیلاب با ایجاد بند و شهربند، لایروبی رودخانه‌ها و استفاده از باغستان به عنوان مخازن بزرگی که با مصرف آب رودخانه‌ها، شهر را از تهدید سیل در امان نگاه میداشت؛ تکمیل شبکه آبرسانی و ذخیره آب شهر با احداث  قنوات؛ ساخت و توسعه آب‌انبار‌های عمومی و خصوصی؛ و توسعه سایر ابنیه آبی شامل گرمابه‌ها، یخچال‌ها، آسیاب‌ها و… به عنوان اجزای نظام آب قزوین این نظام را به کامل‌ترین مرحله حیات خود رسانید.

بر این اساس می‌توان نتیجه گرفت راهکارعملی برای جبران کمبود آب دشت قزوین که حاصل قرن‌ها تجربه و موجب پیدایش و حیات شهری شده که با استفاده از نظامی دقیق بر ناملایمت‌های جغرافیایی چیره گردیده است در حال حاضر نیز می‌طلبد با برنامه ریزی دقیق وعلمی که دشت قزوین با ظرفیت‌های که از ان ذکر گردید،   به علت خشکسالی‌های  سال‌های اخیربشدت  با تهدید مواجه شده است، تا دیر نشده برای ان چاره جویی  و آنرا از این وضعیت نجات داد.  

نگارنده: علی صفری الموتی