نیشابور و خطرات ازدواج‌های فامیلی، نگاهی به چالش‌های ژنتیکی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز خراسان رضوی، ازدواج فامیلی به ازدواج‌هایی گفته می‌شود که در آن زوجین خویشاوند هستند و حداقل یک جد مشترک دارند، اما نسبت آنها نباید از والدین پدربزرگ و مادربزرگ دورتر باشد. برخی افراد ترجیح می‌دهند با خویشاوندان خود ازدواج کنند، اما این نوع ازدواج‌ها ممکن است مشکلاتی برای زوج‌ها ایجاد کند و گاهی فرزندان آنها با اختلالات و بیماری‌های ژنتیکی به دنیا بیایند.

احتمال تولد فرزندان مبتلا به مشکلات سلامتی یا بیماری‌های ارثی در والدین خویشاوند بیشتر از والدین غیرخویشاوند است. این به این دلیل است که والدین خویشاوند ممکن است برخی از مواد ژنتیکی مشابه را به ارث ببرند. اگر هر دو والد تغییرات ژنتیکی یکسانی داشته باشند، احتمال اینکه فرزندان آنها به بیماری‌های مرتبط با آن ژن مبتلا شوند، افزایش می‌یابد.

در کشور ما، حدود ۳۵ درصد از ازدواج‌ها فامیلی هستند و عدم انجام آزمایش‌های ژنتیکی قبل از ازدواج می‌تواند منجر به تولد نوزادانی با بیماری‌ها و اختلالات ژنتیکی شود. این مسئله می‌تواند باعث ایجاد مشکلات روحی، اجتماعی و اقتصادی برای والدین و همچنین فرزند مبتلا به بیماری شود. به طور کلی، خطر بروز بیماری‌های ژنتیکی در ازدواج‌های فامیلی تقریباً ۲.۵ برابر بیشتر از ازدواج‌های غیرخویشاوندی است. به عنوان مثال، اگر خطر بروز یک بیماری در جامعه ۳ درصد باشد، این احتمال در فرزندان حاصل از ازدواج خویشاوندی به حدود ۷ درصد می‌رسد.

درد و رنج ناشی از ازدواج‌های فامیلی

برای تهیه گزارشی درباره مشکلات ازدواج‌های فامیلی، به مطب دکتر محسن عظیمی نژاد متخصص ژنتیک در نیشابور می‌روم. در سالن انتظار، زوج‌های زیادی نشسته‌اند و با هماهنگی دکتر و منشی، با چند نفر از آنها که به خاطر ازدواج فامیلی فرزندانی مبتلا به بیماری‌های ژنتیکی دارند، صحبت می‌کنم.

یک جوان با چهره‌ای غمگین می‌گوید: از نوجوانی به دختر عمویم علاقه‌مند بودم و با حمایت خانواده‌ها، بدون توجه به خطرات ژنتیکی و انجام آزمایش‌های لازم ازدواج کردیم. متأسفانه، فرزند ما با معلولیت و بیماری‌های ژنتیکی به دنیا آمد و پزشکان گفتند که مغز او کوچک و ناقص است. همسر او در حالی که اشک می‌ریزد، ادامه می‌دهد: فرزند ما ۸ ساله شده و نه توانایی صحبت کردن دارد و نه می‌تواند کنترل ادرار و مدفوعش را داشته باشد. گاهی هم دچار تشنج می‌شود. این وضعیت برای ما بسیار دردناک است. 

سپس با زوج دیگری که به شدت نگران هستند، صحبت می‌کنم. خانمی که نوزادی در بغل دارد و گریه می‌کند، می‌گوید: من و همسرم ۱۳ سال پیش ازدواج فامیلی کردیم و پسرمان با مشکلات جسمی به دنیا آمد. حالا بعد از این همه سال مراقبت از او، بدون انجام آزمایش و مشورت با پزشک، دوباره برای بارداری اقدام کردیم و متأسفانه این نوزاد دختر هم با مشکلات مشابه به دنیا آمده است. او با چشمان پر از اشک ادامه می‌دهد: خدا مرا ببخشد، اما من این بچه را نمی‌خواهم. ما دیگر توان مراقبت از یک بچه معلول دیگر را نداریم. در این لحظه، صدای گریه او تمام مطب را پر کرد و همه حاضرین، از جمله دکتر عظیمی نژاد، تحت تأثیر قرار گرفتند و چشمانشان بارانی شد.

ازدواج‌های فامیلی در نیشابور: چالش‌ها و توصیه‌ها

رئیس اداره بهزیستی شهرستان نیشابور می‌گوید: در ازدواج‌های فامیلی، زوجین خویشاوند هستند و حداقل یک جد مشترک دارند، یعنی افرادی که پدربزرگ و مادربزرگ مشترک دارند، با هم ازدواج می‌کنند. ازدواج‌هایی مانند دخترخاله و پسرخاله، دختردایی و پسرعمه، دخترعمو و پسرعمو، همگی از این دسته هستند.

علی صدر ادامه می‌دهد: در برخی فرهنگ‌ها، از جمله در کشور ما، ازدواج‌های فامیلی به عنوان یک گزینه ایده‌آل شناخته می‌شوند و مورد حمایت قرار می‌گیرند. طبق آمار جهانی، بیش از ۱۰ درصد از ازدواج‌ها در سراسر دنیا فامیلی هستند و کشور‌های عربی بالاترین نرخ ازدواج‌های فامیلی را دارند. به گفته یک آمار غیررسمی، حدود ۴۰ درصد از ازدواج‌های کشور ما نیز خویشاوندی و فامیلی است. 

او همچنین می‌افزاید: اداره بهزیستی به عنوان یک سازمان خدماتی برای افراد معلول و آسیب‌دیده، همیشه محل مراجعه کسانی است که از ناتوانی رنج می‌برند. در ارزیابی‌های اولیه در کمیسیون‌های پزشکی این سازمان، مشخص می‌شود که در درصد بالایی از معلولین، سابقه ازدواج فامیلی پدر و مادر وجود دارد. 

این مقام مسئول تأکید می‌کند: اگرچه در اداره بهزیستی بخشی برای مشاوره ژنتیک وجود دارد و به زوجین خدمات ارائه می‌شود، اما به دلیل هزینه‌های بالا و زمان‌بر بودن برخی آزمایشات، همچنین تعداد زیاد ژن‌های انسانی که باید مورد بررسی قرار گیرند، توصیه می‌شود که ازدواج‌های فامیلی انجام نشود یا حداقل با احتیاط و مشاوره‌های لازم صورت گیرد.

ازدواج فامیلی: دلایل اجتماعی و مزایای آن برای خانواده‌ها

حمیده پیرانی، مشاور خانواده و ازدواج، می‌گوید: دلیل اصلی ترجیح ازدواج فامیلی بیشتر اجتماعی است. این نوع ازدواج به خاطر شباهت‌های اجتماعی بین زن و شوهر و همچنین سازگاری با اعضای خانواده، می‌تواند ثبات بیشتری به ازدواج بدهد. 

او ادامه می‌دهد: ازدواج فامیلی ممکن است برای زنان بهتر باشد، زیرا روابط بهتری با همسرشان دارند و در زمان نیاز از حمایت او برخوردار می‌شوند. این باور وجود دارد که خویشاوندی، پیوند‌های خانوادگی را تقویت کرده و همبستگی خانواده را افزایش می‌دهد. 

پیرانی همچنین می‌افزاید: امنیت روانی در ازدواج فامیلی یک عامل کلیدی برای ایجاد و حفظ روابط سالم و پایدار است. نداشتن اضطراب از پذیرفته نشدن در خانواده همسر می‌تواند به تقویت این امنیت روانی کمک کند و احساس تعلق و حمایت عاطفی را افزایش دهد. 

او تصریح می‌کند: علاوه بر این، حفظ دارایی‌ها در بین خانواده، تسهیل گفت‌و‌گو در مورد مسائل مختلف مانند مسائل مالی و ازدواج، و همچنین عدم نیاز به برخی آزمایش‌ها مانند آزمایش HPV و تست بکارت، از جمله دلایل اصلی وقوع ازدواج‌های فامیلی هستند.

خطرات ژنتیکی ازدواج‌های فامیلی: نگاهی به عواقب

دکتر محسن عظیمی‌نژاد، استاد دانشگاه و متخصص ژنتیک از دانشگاه نانسی فرانسه، می‌گوید: در ازدواج‌های خویشاوندی، احتمال جفت شدن ژن‌های مغلوب بیشتر است و به همین دلیل، خطر تولد فرزندانی با معلولیت و اختلالات ژنتیکی افزایش می‌یابد.

او ادامه می‌دهد: این نوع ازدواج می‌تواند خطر انتقال بیماری‌های ژنتیکی را افزایش دهد و منجر به تولد نوزادانی با مشکلات مغزی و عصبی، عقب‌ماندگی ذهنی، نواقص قلبی، ناشنوایی، کم‌بینی یا نابینایی و سایر بیماری‌های ارثی شود. همچنین، احتمال به ارث بردن دو نسخه از یک ژن معیوب از یک جد مشترک وجود دارد که می‌تواند اختلالات ژنتیکی را تداوم بخشد.

این متخصص ژنتیک تأکید می‌کند: حتی اگر فرزندان در این نوع ازدواج‌ها دارای بیماری ژنتیکی نباشند، احتمال بروز اختلالات ژنتیکی در نسل‌های آینده آنها وجود دارد. نقایص و اختلالات در تولد در ازدواج‌های فامیلی بیشتر از سایر ازدواج‌ها است، زیرا ژن‌های بیماری‌زا هم از طرف پدر و هم از طرف مادر به فرزند منتقل می‌شود.

او سه احتمال برای ارث بردن ژن‌ها توسط کودک را توضیح می‌دهد:

اگر کودک یک ژن سالم از هر دو والدین به ارث ببرد، نه تنها از اختلالی رنج نخواهد برد، بلکه ناقل این اختلال هم نخواهد بود. احتمال این حالت ۲۵ درصد است.

اگر کودک یک ژن سالم از یک والد و یک ژن معیوب از والد دیگر به ارث ببرد، به ظاهر سالم خواهد بود اما می‌تواند ژن معیوب را به نسل بعدی منتقل کند. احتمال این حالت ۵۰ درصد است.

اگر کودک هم از مادر و هم از پدر خود یک ژن معیوب به ارث ببرد، به بیماری ژنتیکی مبتلا خواهد شد و احتمال این حالت نیز ۲۵ درصد است.

دکتر عظیمی‌نژاد نتیجه می‌گیرد: با توجه به اینکه در ازدواج‌های فامیلی خاستگاه‌های ژنتیکی زوج‌ها مشابه است، احتمال بروز بیماری‌های ژنتیکی بسیار زیاد است. بنابراین، انجام آزمایشات ژنتیکی پیشرفته برای جلوگیری از تولد نوزادانی با مشکلات ژنتیکی ضروری است.

بیماری‌های ناشی از ازدواج فامیلی

این متخصص ژنتیک تصریح می‌کند: کم توانی و ناتوانی ذهنی و عقلی، معلولیت‌های جسمی، تالاسمی، فاویسم، بیماری‌های متابولیک مثل پی‌کی‌یو (فنیل کتونوریا)، آب مروارید از بدو تولد، فلج مغزی و ضعف و ناتوانی عضلات مثل بیماری شارکوت ماری توث، سندرم نونان و بیماری‌های مرتبط با نقص ایمنی  از جمله بیماری‌های ناشی از ازدواج فامیلی می‌توانند باشند و همچنین احتمال سقط جنین در ازدواج خویشاوندی نیز وجود دارد.
دکتر عظیمی نژاد در بین ازدواج‌های فامیلی تفاوتی بین ازدواج دخترعمو و پسرعمو، بین دخترخاله و پسرخاله، دختر دایی و پسر عمه یا دختر عمه و پسر دایی نمی‌داند و تصریح می‌کند: خطر بروز بیماری‌های ژنتیکی ناشی از ازدواج فامیلی تقریبا در همه این افراد مشابه است و در مجموع خطرات ازدواج خویشاوندی بسیار زیاد است و می‌تواند فرزندان آینده را با مشکلات جدی مواجه کند.