هرچند در سالهای اخیر بارندگیها خوب نبوده، اما با همکاری مردم و حمایتهای دولتی، برخی از قنوات مرمت و لایروبی شدهاند که باعث افزایش دبی آب آنها شده است. بسیاری از قناتها میراث ملی ما هستند و به عنوان منابع آبی وفادار، ارزان و مطمئن شناخته میشوند. اگرچه ممکن است در زمان خشکسالی کم آب شوند، اما با بارندگی دوباره آبدار میشوند.
قناتهای شفیع آباد و تلاش برای احیا
مهدی شهابی از روستای شفیع آباد، قناتدار نمونه کشوری و نماینده دو قنات کردآباد و محمدآباد سرخ کاریز، درباره وضعیت قنوات میگوید: بعد از انقلاب اسلامی، قنوات زیادی داشتیم که به دلیل خشکسالیهای مکرر، بسیاری از آنها کم آب یا خشک شدند. این موضوع باعث مهاجرت جوانان به شهرها شده است.
شهابی که خود به کشاورزی علاقهمند است، میافزاید: قنوات هر سال نیاز به لایروبی و مرمت دارند، اما بسیاری از کشاورزان و باغداران در شرایط بیآبی از این کار غافل میشوند. او با اشاره به قنات محمدآباد سرخ کاریز، میگوید که در سال ۹۸ با همکاری مردم و جهاد کشاورزی شهرستان بردسکن، این قنات که کاملاً مسدود شده بود، بازگشایی شد. کشاورزان و اهالی روستا از بازگشایی آن ناامید بودند، اما با تلاش گروههای جهادی و همکاری جهاد کشاورزی، این کار سخت انجام شد و خوشحالی کشاورزان و روستاییان را به همراه داشت.
شهابی ادامه میدهد که بعد از احیا و مرمت قنات محمدآباد سرخ کاریز، ۴۰ هکتار باغ انگور، انار و پسته احداث شده و ۲۰ هکتار گندم و جو در زمستان کشت میشود. آبهای اضافی زمستانه نیز در استخر ذخیره و در تابستان برای آبیاری باغات استفاده میشود.
او همچنین درباره قنات کردآباد شفیع آباد توضیح میدهد که این قنات ۳۰۰۰ متر طول و ۷۰ میله چاه دارد و عمق مادر چاه آن ۶۰ متر است که در حال حاضر ۵ اینچ آب دارد. قنات محمدآباد سرخ کاریز نیز ۶ کیلومتر طول و ۱۵۰ میله چاه دارد و عمق مادر چاه آن ۱۰۰ متر و ۳ اینچ دبی آب آن است. شهابی امیدوار است که با همکاری مسئولان، توجه ویژهای به این قناتها شود تا همچنان به رونق کشاورزی روستای شفیع آباد کمک کنند و توسعه پایدار این روستا را تضمین کنند.
احیای قنات دولاب انابد و امیدواری کشاورزان
رئیس شورای اسلامی شهر انابد اعلام کرد: قنات پر آب دولاب که دبی آن حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ لیتر در ثانیه بوده، به دلیل سیلابها به مدت ۲۹ سال مسدود شده بود. خوشبختانه در یک سال گذشته، با همکاری نماینده مردم در مجلس، فرماندار، مدیریت جهاد کشاورزی و رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان، اقدامات خوبی برای احیا و مرمت این قنات انجام شده است.
علی اکبر جوان گفت: سال گذشته یک میلیارد تومان اعتبار به این قنات تخصیص داده شد و ۲۵۰ متر از آن پیشرفت داشته است. به دلیل اشباع بودن لایههای زمین از آب، دبی آب قنات به ۱۰ لیتر در ثانیه افزایش یافته که باعث خوشحالی کشاورزان شده است.
او افزود: اگر اعتبارات تکمیلی تأمین شود، آب دپو شده که تا ارتفاع ۲۰ متر از چاههای بالادست بالا آمده، میتواند به رونق تولید و بهرهوری زمینهای حاصلخیز کمک کند. این قنات به زندگی بیش از ۱۵۰۰ نفر به صورت مستقیم مرتبط است.
جوان همچنین اشاره کرد: با این حجم آب، میتوان مشکلات کم آبی باغات پسته را برطرف کرد و حدود هزار هکتار زمین را زیر کشت زمستانه برد. او تأکید کرد که قنات دولاب انابد با سایر قنوات و منابع آبی کشور متفاوت است، زیرا در حالی که دیگر مناطق با کمبود آب مواجهاند، این قنات همچنان پر آب است و آب آن از شیارهای نزدیک به سطح زمین نیز نمایان شده است.
قناتهای خراسان رضوی و نقش آنها در کشاورزی
مدیر جهاد کشاورزی بردسکن گفت: در استان خراسان رضوی، مجموعاً 13 هزار کیلومتر قنات وجود دارد و این استان از نظر تعداد قنوات در کشور رتبه اول را دارد.
مهندس مهدی مسروری افزود: قنوات جزو منابع آبی اصلی خراسان رضوی هستند و 12 درصد از منابع آبی و سطح زیر کشت استان از این قنوات آبیاری میشود. به همین دلیل، اعتبارات خوبی برای قنوات تخصیص داده شده است.
او همچنین بردسکن را یکی از شهرستانهای خوب از نظر تعداد قنوات معرفی کرد و گفت: 75 درصد قنوات شهرستان فعال هستند و کشاورزان از آب آنها بهرهبرداری میکنند.
مدیر جهاد کشاورزی بردسکن ادامه داد: از سال گذشته تا کنون، 6 رشته قنات با اعتباری بالغ بر یک میلیارد و 500 میلیون تومان از محل اعتبارات استانی و ملی احیا و مرمت شده است. حجم عملیات اجرایی در این پروژهها به طول 2 هزار و 130 متر بوده و با احیای این قناتها، 60 هکتار از اراضی کشاورزی از آب آنها استفاده میکنند.
او گفت: شهرستان بردسکن با داشتن حدود 160 رشته قنات، که در دو بخش انابد و مرکزی واقع شدهاند، یکی از شهرستانهای قناتخیز استان به شمار میرود.
قنوات: میراثی ارزشمند و نیازمند به احیا
مدیر جهاد کشاورزی بردسکن گفت: قنوات به عنوان یک میراث ارزشمند از گذشتگان و منبع آبی کمهزینه، تنها منبع تأمین آب کشاورزی و معیشت مناطق کوهپایه شهرستان بردسکن محسوب میشوند. اما در سالهای اخیر، به دلیل خشکسالیهای مکرر و کاهش بارشها، بیش از ۱۰۰ رشته قنات دچار تغییرات اساسی شده و آبدهی آنها ۶۰ تا ۸۰ درصد کاهش یافته است.
او افزود: بیش از ۴۰ رشته قنات در شهرستان نیاز به مرمت و بازسازی دارند. اگر ۵۰ میلیارد تومان اعتبار تخصیص یابد، آبدهی ۲۰ تا ۳۵ درصد از این قناتها در شرایط بحرانی کنونی ممکن خواهد بود.
مدیر جهاد کشاورزی بیان کرد که از ابتدای انقلاب اسلامی، احیای قنوات در برنامههای دولت قرار داشته و بیش از ۶۰ درصد قنوات شهرستان به طور کلی یا جزئی مرمت شدهاند. اما به دلیل هزینهبر بودن این عملیات و عدم توان مالی بهرهبرداران، این کار تنها با همت مسئولان و تخصیص مداوم اعتبارات دولتی امکانپذیر است. بنابراین، پیگیری تخصیص حداکثر اعتبارات در اولویت برنامههای جهاد کشاورزی بردسکن قرار دارد.
سخن آخر:
با توجه به اهمیت قناتها به عنوان منابع آبی حیاتی در شهرستان بردسکن و نقش آنها در رونق کشاورزی، لزوم احیا و مرمت این سیستمهای آبی در دیگر شهرستانها نیز به وضوح احساس میشود. در شرایط خشکسالی و کاهش بارندگی، توجه به قنوات میتواند به عنوان یک راهکار مؤثر برای تأمین آب کشاورزی و حفظ معیشت کشاورزان عمل کند. بنابراین، نیاز است که مسئولان و نهادهای دولتی با تخصیص اعتبارات لازم و حمایت از پروژههای مرمت قنوات، به احیای این میراث ارزشمند در سایر مناطق نیز توجه ویژهای داشته باشند. این اقدامات میتواند به تقویت امنیت غذایی و توسعه پایدار کشاورزی در کشور کمک کند.
خبرنگار: علی نوری
سردبیر: محسن هدایتی فر