در حالی که معادن ایران همواره به عنوان گنجینههای زیرزمینی ثروت و فرصت شناخته میشوند، سایه سنگین حوادث مرگبار، این صنعت را با چالشهای جدی مواجه کرده است. گزارش پیش رو، با نگاهی دقیق به دلایل وقوع حوادث، راهکارهای افزایش ایمنی و تاثیر آن بر رونق سرمایهگذاری در این حوزه میپردازد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری صداوسیما، از انفجار مرگبار معدن آزادشهر در سال ۱۳۹۶ تا حادثه دلخراش معدن طبس در سال ۱۴۰۳ و این آخری، معدن زغال سنگ مهماندویه دامغان، این حوادث از یک سو دلهای زیادی را داغدار کرد و از سوی دیگر انگشت اشاره گری شد به سوی یک موضوع بسیار مهم؛ ایمنی پایین معادن.
معادن ایران شاهد حوادث ناگواری بودهاند که جان بسیاری از کارگران را گرفته است.
آنچه در ادامه میآید فقط فهرست برخی از حوادث معدن مربوط به بازه سال ۱۴۰۳ تا ۲۰ فروردین ۱۴۰۴ است.
در ادامه نگاهی اجمالی به آنها خواهیم انداخت:
*نگاهی اجمالی به حوادث معدن در ایران
** مشکل کجاست؟
بررسی این حوادث نشان میدهد که دلایل وقوع آنها، ترکیبی از عوامل فنی، مدیریتی و اقتصادی بوده که در یک چرخه معیوب تکرار میشوند.
تجهیزات فرسوده و ناکارآمد:
بسیاری از معادن ایران فاقد تجهیزات ایمنی مدرن و سیستمهای تهویه مناسب هستند که این امر، احتمال وقوع انفجار و خفگی ناشی از گازهای سمی را افزایش میدهد.
آقای احمد میدری؛ وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی در جلسه علنی ۱ آبان مجلس ۱۴۰۳ که به منظور قرائت گزارش مشترک کمیسیونهای صنایع و معادن اجتماعی و اصل نود قانون اساسی در مورد حادثه انفجار معدن زغال سنگ پرورده طبس برگزار شد، عنوان کرد: یکپارچگی در نظام بازرسی و ایمنی مسئله اصلی این حادثه و سایر حوادث ناشی از کار است.
میدری در این جلسه به موضوعی اشاره کرد که میتوان آن را پاشنه آشیل موضوع ایمنی در معادن دانست. وی گفت: درباره معادن و سایر کارگاهها وزارت تعاون کار و رفاه اجتماعی بخشی از مسائل ایمنی را بررسی میکند نبود یکپارچگی در نظام بازرسی و ایمنی مسئله اصلی این حادثه و سایر حوادث ناشی از کار است. بخشی از وظایف بر عهده سازمان استاندارد و بخش دیگری بر عهده وزارت صنعت معدن و تجارت و همچنین سازمان نظام مهندسی معدن است.
میدری در این باره اضافه کرد: نکته مهم این است که هیچ کدام از اینها در یک واحد عملیاتی تجمیع نمیشوند. برخی از تجهیزات معادن که وارد کشور میشود، فاقد استاندارد است و هنوز متأسفانه استاندارد تجهیزات و ماشین آلات معادن زغال سنگ و سایر معادن را تعریف نکردهایم.
حوادث مرتبط با معادن زغالسنگ در سالهای اخیر بارها به تیتر رسانهها تبدیل شده و تلخیهای فراوانی را بر جامعه کارگری و خانوادههای معدنچیان تحمیل کرده است. با وجود حساسیت بالای این حوزه و نقش حیاتی ایمنی در حفظ جان کارگران، همچنان عدم توجه کافی به زیرساختها و روشهای غیراستاندارد استخراج، زمینه تکرار این فجایع را فراهم میکند. در همین راستا، رئیس کانون شورای اسلامی کار استان سمنان ضمن واکنش به حادثه معدن زغالسنگ دامغان، ابعاد این مشکل را مورد بررسی قرار داده و خواستار اقدام جدی مسئولان برای جلوگیری از تکرار چنین رویدادهای تلخی شد.
نیاز به نظارت دولتی؛ بیشتر از آنچه هست:
نبود نظارت مستمر و کارآمد از سوی نهادهای دولتی (که میتوان آن را نتیجه همان چیزی دانست که از سخنان مورد اشاره وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی دانست) باعث میشود بسیاری از معادن، استانداردهای ایمنی را رعایت نکنند و جان کارگران را به خطر اندازند. البته احیای دوباره دفتر نظارت بر معادن را هم نباید از قلم انداخت. موضوعی که گامی مثبت در جهت افزایش نظارت بر معادن به حساب میآید. این دفتر در دولتهای گذشته منحل شده بود و اتفاقا درست یک روز پیش از حادثه اخیر در معدن دامغان یعنی ۱۷ فروردین ۱۴۰۴ با انتصاب آقای امیر حسنزاده را به عنوان مدیرکل آن، کار خود را دوباره آغاز کرد. با این حال به نظر میرسد باید سازوکارهای رسیدگی و نظارت بر ایمنی معادن سرعتی چند برابر بگیرد. چرا که حوادث متعدد نشان از آن دارد که سرعت آنها از سرعت سروسامان دادن به اقدامات نظارتی این دفتر احیا شده بیشتر است.
کمبود آموزش و فرهنگ ایمنی:
بسیاری از کارگران معادن، آموزشهای لازم در زمینه ایمنی را ندیدهاند و در نتیجه، با خطرات احتمالی و نحوه مقابله با آنها آشنا نیستند. همچنین، فرهنگ ایمنی در بسیاری از معادن ایران، جایگاهی ندارد و کارگران به دلیل ترس از دست دادن شغل، از گزارش حوادث و مشکلات ایمنی خودداری میکنند.
مشکلات اقتصادی و کمبود سرمایهگذاری:
تحریمها و مشکلات اقتصادی باعث شده است که بسیاری از شرکتهای معدنی، توانایی سرمایهگذاری در تجهیزات ایمنی و نوسازی معادن را نداشته باشند.
** چگونه معادن ایران را ایمن کنیم؟
برای جلوگیری از تکرار حوادث ناگوار و تبدیل معادن ایران به محیطی امن و جذاب برای سرمایهگذاری، باید راهکارهای زیر را به طور جدی در دستور کار قرار داد:
۱. توسعه زیرساختهای ایمنی
تجهیز معادن به دستگاههای تهویه، حسگرهای (سنسورهای) تشخیص گاز و تجهیزات خروج اضطراری مدرن.
۲. آموزش جامع
برگزاری دورههای آموزشی مستمر برای کارگران در زمینه استفاده از تجهیزات ایمنی و آگاهی از خطرات.
۳. تقویت نظارت
افزایش نظارت دقیق و مداوم وزارت صنعت بر معادن و اجرای سختگیرانه قوانین ایمنی.
۴. تخصیص منابع مالی
سرمایهگذاری در نوسازی معادن و توسعه فناوریهای ایمنی برای کاهش اثرات تحریمها. این مورد البته با جذب سرمایههای داخلی قابل تحقق است. به نظر میرسد برای تحقق این امر شاید نیاز باشد که دولتیها خود گام نخست را بردارند تا سپس سرمایههای بخش مردمی و خصوصی هم رغبت کنند به سمت معادن سرازیر شوند.
۵. ایجاد فرهنگ ایمنی
کارگران به گزارش حوادث و مشکلات ایمنی بدون ترس از تنبیه، و ترویج اهمیت ایمنی در تمامی سطوح مدیریتی تشویق شوند. این نیازمند آن است که کارگر احساس کند در صورت کم کاری یا احمال پیمانکار بدون نگرانی درباره از دست دادن شغل خود، نهادهای نظارتی را میتواند در جریان قرار دهد. موضوعی که البته به نظر میرسد نیازمند اصلاح برخی قوانین است.
**ایمنی، سرمایهای برای رونق سرمایهگذاری
افزایش ایمنی در معادن، نه تنها یک وظیفه اخلاقی و انسانی است، بلکه یک ضرورت اقتصادی نیز محسوب میشود. معادن امنتر، مزایای زیر را برای سرمایهگذاران به همراه دارند:
**کاهش ریسک عملیاتی: با کاهش حوادث، خسارات مالی و جانی ناشی از آنها کاهش مییابد و اعتماد سرمایهگذاران افزایش مییابد.
**افزایش بهرهوری:
معادن امنتر، محیطی مناسبتر برای کارگران ایجاد میکنند و در نتیجه، بهرهوری و کیفیت کار افزایش مییابد.
**جذب نیروی کار ماهر:
معادن امن، نیروی کار ماهر و متخصص را جذب میکنند که این امر، به بهبود عملکرد و سودآوری شرکت کمک میکند.
**بهبود اعتبار و وجهه شرکت:
شرکتهایی که به ایمنی کارگران اهمیت میدهند، از اعتبار و وجهه بهتری در نزد سرمایهگذاران و جامعه برخوردارند.
تحقیقات نشان میدهد شرکتهایی که در ایمنی کارگران سرمایهگذاری بیشتری انجام دادهاند، رشد ۲۰ درصدی در بهرهوری و ۱۵ درصدی در جذب سرمایه خارجی را تجربه کردهاند. همچنین، معادنی که در فناوری پیشرفته ایمنی و آموزش کارکنان سرمایهگذاری کردهاند، توانستهاند کاهش ۵۰ درصدی در توقفهای اضطراری ناشی از حوادث را تجربه کنند.
* و، اما جمع بندی؛ فرصتی برای تغییر که میتواند سرمایه گذاری در تولید معادن را بیشتر کند
معادن ایران، با وجود چالشهای ایمنی، همچنان ظرفیت بالایی برای جذب سرمایهگذاری و ایجاد ثروت دارند. با تغییر رویکرد و سرمایهگذاری در ایمنی، میتوان این معادن را به محیطی امن، پربازده و جذاب برای سرمایهگذاران تبدیل کرد. این امر، نه تنها به حفظ جان کارگران به عنوان سرمایه انسانی ارزشمند کمک میکند، بلکه باعث رونق اقتصادی و توسعه پایدار صنعت معدن در ایران میشود. اکنون زمان آن رسیده است که با نگاهی نو و ارادهای قوی، معادن مرگ را به فرصتهای طلایی تبدیل کنیم.
گزارش از میثم پوراعظم، تحریریه معدن