در واپسین روزهای حیات رژیم پهلوی، آمریکا آخرین تلاش خود را برای مهار تحولات ایران آغاز کرد. اعزام مخفیانه ژنرال رابرت هایزر، به تهران، برای ارزیابی وضعیت ارتش، حفظ دولت بختیار و مهمتر از همه آمادهسازی زمینه یک کودتای نظامی در ایران که با رهبری امام خمینی (ره) و انسجام ملت ایران، با شکست مواجه شد.
به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، روز ۱۴ دی ۱۳۵۷، ژنرال رابرت هایزر، معاون فرمانده نیروهای ارتش آمریکا، به صورت مخفیانه وارد تهران شد. هدف اصلی مأموریت وی، کسب اطلاعات از وضعیت ارتش ایران و طراحی کودتای نظامی در صورت شکست دولت شاپور بختیار بود. مأموریت هایزر مشابه نقشِ کرمیت روزولت از طراحان اصلی کودتای ۲۸ مرداد۱۳۳۲، بود.
هایزر وظیفه داشت با حفظ فرماندهان ارتش در ایران و جلب حمایت آنان از دولت بختیار، بقای رژیم پهلوی را تضمین کند و همزمان زمینه یک کودتای نظامی را برای شرایط اضطراری آماده سازد. این طرح شامل تقسیم وظایف نیروهای نظامی، آمادگی برای کودتا و اقدامات تبلیغاتی و روانی با هدایت افسران آمریکایی بود. هایزر حتی کشتار گسترده مردم را به عنوان بهای جلوگیری از پیروزی انقلاب مجاز میدانست. اما، رهبری امام خمینی (ره) و انسجام ملی، برنامههای آمریکا را ناکام گذاشت و هایزر پیش از اجرای طرحها ایران را ترک کرد.
هایزر؛ ژنرال ۴ ستاره
روبرت هایزر خلبان بمبافکن در جنگ جهانی دوم و فرمانده عملیات در جنگهای کره و ویتنام بود. مسئولیت هایزر در اوج دوران جنگ سرد میان آمریکا و شوروی، نظارت بر برنامههای فروش نظامیِ نیروی هوایی آمریکا در سراسر جهان بود. در همین دوره، چند بار برای فروش ادوات نظامی نیروی هوایی به رژیم پهلوی، به ایران سفر کرد. وی در سال ۱۹۷۵ پس از بیست سال شرکت مستمر در مأموریتهای نظامی در نقاط مختلف جهان در چارچوب سیاستهای سلطهگرانه واشنگتن، از سوی رئیسجمهور وقت آمریکا به درجه ژنرالی چهار ستاره و به عنوان معاون فرماندهی کل نیروهای آمریکا در اروپا منصوب شد. وی در این مسئولیت اداره بیش از ۳۲۰ هزار نیروی نظامی آمریکایی و نظارت بر آنها و نیز تمامی فروشهای نظامی خارجی و برنامههای کمک نظامی به ۴۴ کشور را عهدهدار بود.
ورود مخفیانه به ایران
هایزر در جریان اوجگیری انقلاب اسلامی و پس از ناامیدی آمریکا از نتیجه تلاش مقامات داخلی کشور وارد ایران شد و در مدت اقامت خود تلاش گستردهای جهت دستیابی به اهداف مورد نظر آمریکا کرد. وی به توصیه سفیر آمریکا، جیمز سولیوان، به صورت ناشناس و با لباس شخصی وارد تهران شد. او در تاریخ ۱۴ دی ۱۳۵۷ (۴ ژانویه ۱۹۷۹) با هواپیمای باری به ایران آمد و خبر ورودش در ۱۷ دی منتشر شد. شاه در خاطرات خود به اسرارآمیز بودن سفر هایزر اشاره کرده و بیان میکند که حتی امرای ارتش نیز از ورود وی بیاطلاع بودند. شاپور بختیار نیز در مصاحبهای اعلام کرد که از این سفر بیخبر بوده است!.
پیش از خروج شاه از ایران، گزارش مستشاران آمریکایی حاکی از یأس، نومیدی و سردرگمی در ارتش ایران بود. با توجه به سوگند وفاداری نظامیان به شاه، پذیرش اطاعت از بختیار دشوار به نظر میرسید. در چنین شرایطی، وزیر دفاع آمریکا، هارولد براون، پیشنهاد اعزام یک ژنرال عالیرتبه برای جمعآوری اطلاعات و تأثیرگذاری بر فرماندهان نظامی ایران را مطرح کرد. ژنرال هایزر، که پیش از این نیز با مقامات ارشد ارتش ایران آشنا بود، برای این مأموریت انتخاب شد.
وی در پنجم ژانویه ۱۹۷۹، یک روز پس از برگزاری کنفرانس گوادلوپ، وارد تهران شد. وی در خاطراتش درباره ورود به ایران میگوید: «خبر ورود من به ایران به طور سری به اطلاع ژنرال فیلیپ گاست رئیس هیئت نظامی آمریکا در ایران، رسیده بود. ترتیب استقبال از من، به طور مخفیانه داده شده بود. در سفرهای قبلی مهمترین رهبران نظامیحکومت شاه در فرودگاه به استقبال من میآمدند و مراسم استقبال پرطمطراق بود، اما این بار با همیشه فرق میکرد.»
هایزر هشت روز پس از ورود به ایران در ۲۲ دی ۱۳۵۷ (۱۲ ژانویه ۱۹۷۹)، به همراه سولیوان، با شاه ملاقات کرد. هدف اصلی ملاقات، ترغیب محمدرضا پهلوی به تفویض اختیارات فرماندهی خود به بختیار برای حفظ یکپارچگی ارتش بود، اما وی پاسخ روشنی به این درخواست نداد.
برنامهریزی کودتا و عملیات نظامی
مأموریت هایزر شامل طراحی «عملیات نجات» بود. این طرح، با همکاری گروه کوچکی از نظامیان وفادار به شاه تدوین شد و شامل خالی کردن خیابانها از مردم و سرکوب شورشها بود. پس از بازگشت هایزر به آمریکا، برژینسکی از وی درباره آمادگی ارتش برای کودتا سؤال کرد و هایزر پاسخ داد که ارتش ظرف ۲۴ ساعت آماده اجرای عملیات است. فهرستی از رهبران سیاسی و مذهبی مخالف نیز برای دستگیری همزمان آماده شده بود. نخستین اقدام عملیاتی توسط ژنرال فیلیپ گست، رئیس اداره مستشاری آمریکا در ارتش ایران در پایگاه نیروی هوایی اجرا شد، اما با فرمان امام خمینی (ره) مبنی بر بیتوجهی به حکومت نظامی، این کودتا به شکست انجامید.
قاطعیت امام خمینی (ره) و شکست برنامههای هایزر
رهبری قاطع امام خمینی (ره) و پیوند عمیق ایشان با ملت ایران، تمامی محاسبات آمریکا و برنامههای نظامی هایزر را بر هم زد. مواضع روشن و راهبردی حضرت امام (ره) در فرانسه، به ویژه پس از کنفرانس گودالوپ، و سپس پس از بازگشت به وطن، تأکید بر حفظ ارتش به عنوان نهادی ملی و دعوت ارتش به پیوستن به مردم، موجب شد که ارتش نه تنها از سرکوب مردم خودداری کند، بلکه نقش خود را در حفاظت از انقلاب و ملت ایفا نماید.
قدرت عظیم انقلاب اسلامی که برگرفته از پیروی گسترده مردم از رهنمودهای امام (ره) و همبستگی بیسابقه ملت ایران با رهبری بود، سبب شد برنامههای هایزر ناکام بماند و او در نهایت مجبور به ترک ایران شود. این رخداد، نمونهای روشن از قدرت رهبری الهام بخش و نفوذ عمیق امام خمینی (ره) در هدایت ملت به سوی تحقق انقلاب اسلامی بود و نشان داد که اراده ملت و رهبری آگاه میتواند بزرگترین برنامههای خارجی و نظامی را خنثی کند.
جمع بندی
مأموریت ژنرال هایزر در ایران با هدف حفظ رژیم پهلوی و مدیریت بحران ناشی از انقلاب اسلامی انجام شد. وی تلاش کرد با حمایت از دولت بختیار، حفظ فرماندهان نظامی در کشور و ایجاد آمادگی لازم برای مقابله نظامی، از سقوط حکومت جلوگیری کند. در همین راستا، برنامهریزی برای تقسیم وظایف میان نیروهای نظامی و اجرای اقدامات تبلیغاتی و روانی نیز در دستور کار قرار گرفت.
با این حال، تحولات شتابان سیاسی، بهویژه بازگشت امام خمینی (ره) به کشور و انسجام گسترده مردم در حمایت از رهبری انقلاب، موجب برهم خوردن محاسبات آمریکا شد. در نتیجه، هایزر پیش از آنکه برنامههای پیشبینیشده به مرحله اجرا برسد، ایران را ترک کرد.
پس از خروج وی نیز تلاشهایی برای سرکوب انقلاب از طریق اعلام حکومت نظامی انجام شد، اما با بیاعتنایی مردم و هدایت هوشمندانه رهبری انقلاب، تلاش آمریکا برای شکست و یا مهار انقلاب اسلامی، ناکام ماند.
نویسنده و پژوهشگر: فرشته مقدم