آگاهسازی مادران با استدلالهای منطقی، نسبت به مزایای جسمی و روانی زایمان طبیعی، پیششرط اساسی برای نهادینه شدن فرهنگ انتخاب آگاهانه است.
به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکزی؛ با وجود اجرای سیاستهای متعدد برای کاهش نرخ فزاینده سزارین در کشور که از میانگین جهانی فراتر رفته، اولویت با زایمان طبیعی نیست.
آمارهای نهایی حاکی از آن است که این اقدامات در مهار روند رو به رشد سزارین و تشویق مادران به زایمان طبیعی، نتوانسته موفقیت چندانی داشته باشد.
در این میان بر اساس نظر و تحلیل برخی متخصصان، تمرکز بیش از حد بر رویکردهای دستوری و ابلاغی در برابر ایجاد یک محیط حمایتی و انتخاب آگاهانه، مانع اصلی برای رسیدن به موفقیت بوده است.
سیاستهای تشویقی دستوری وزارت بهداشت که از سال ۱۳۹۲ با ارائه تسهیلات مالی و وضع دستورالعملهای اجباری برای پزشکان و بیمارستانها آغاز شد، هدف مشخصی را دنبال میکرد و آنهم چیزی جز کاهش سزارین و افزایش نرخ زایمان طبیعی نبود.
دکتر شیرین نیرومنش، متخصص زنان و زایمان و استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران، در اینباره میگوید: «در این رویکرد، مراکز درمانی موظف بودند درصد مشخصی از سزارین را نسبت به سال قبل، بهصورت سالانه کاهش دهند؛ بهویژه در مراکز دولتی که ساختار پیروی از بخشنامهها در آنها قویتر بود.»
آنطور که او توضیح میدهد، نکته جالب اینجاست که در آمارها تا حدودی موفق به افزایش کمی زایمان طبیعی شدند؛ با اینحال، این موفقیت آماری یک ایراد بنیادین داشت و آن اینکه «اجبار و دستور»، جایگزین «انتخاب آگاهانه واختیار مادر» شده بود.
کارشناسان معتقدند که اصل اساسی در ترویج موفق زایمان طبیعی، خواست آگاهانه و تمایل درونی مادر است، نه الزامی اداری که صرفا برای پرسنل درمانی وضع شده باشد.
دکتر نیرومنش عنوان میکند: «هرچند سرمایهگذاریهایی برای بهبود تجهیزات اتاقهای زایمان انجام شده و شرایط فعلی نسبت به گذشته پیشرفت قابل توجهی داشته، اما این محیطها همچنان با استانداردهای ایدهآل و پیشرفته کشورهای توسعهیافته فاصله زیادی دارند.»
به گفته او، در بسیاری از کشورها، تمایل مادران به زایمان طبیعی نه ناشی از فشار سیستمی، بلکه ناشی از اطمینان کامل به پشتیبانی همهجانبه است؛ ازجمله دسترسی آسان و مداوم به خدمات تسکین درد مانند اپیدورال، و وجود محیطی کاملا حمایتی و تخصصی؛ بنابراین تا زمانی که این زیرساختهای حمایتی و سطح رفاه مادر در روند زایمان به استانداردهای مناسب نرسد، اجبار صرف نمیتواند به نهادینهشدن یک فرهنگ مانند انتخاب زایمان طبیعی منجر شود.
آموزش، آگاهی و آمادگی
کارشناسان بسیاری تأکید دارند که ریشه اصلی استقبال کم زنان جامعه از زایمان طبیعی، نبود زیرساختهای مؤثر فرهنگسازی است؛ موضوعی که باعث شده مادران، سزارین راروشی کمدردسرتر، راحتتر و کمدردتر بپندارند. موضوعی که دکتر شیرینمنش، متخصص زنان و زایمان نیز بر آن تاکید داشته و میگوید: «نمیتوان نقش شدت درد زایمان طبیعی را که اغلب بهعنوان یکی از سختترین تجربیات انسانی توصیف میشود نادیده گرفت، اما تجربه نشان داده که آمادگی روانی مادر و فرهنگسازی در این زمینه، میتواند آنقدر مؤثر باشد که خود مادر، تمایل شدیدی به زایمان طبیعی پیدا کند؛ اتفاقی که متاسفانه در کشور ما، به قدر کافی جدی گرفته نشده است.»
آنطور که استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران توضیح میدهد، این ترس مانع روانی قدرتمندی در تصمیمگیریها به شمار میآید، بهطوریکه بیماران حتی درباره نمونهگیریهای ساده هم نگران میزان درد هستند. طبیعتا برای غلبه بر این مقاومت، اولین و منطقیترین گام، شناسایی دقیق ریشههای عدم تمایل مادران به زایمان طبیعی است.
دکتر شیرین نیرومنش یادآوری میکند: «باید آموزشهای دوران بارداری نیز بهطور چشمگیری ارتقا یابد و مادران را با استدلالهای منطقی، نسبت به مزایای جسمی و روانی زایمان طبیعی آگاهتر سازیم.»
درواقع هدف نهایی فرهنگسازی در این حوزه، رساندن زنان جامعه به مرحلهای است که با درک کامل مزایای فیزیکی و روانی، خودشان به این باور قلبی برسند و انتخابشان آگاهانه باشد.
ضعف در خدمات
برخی کارشناسان بر این باور هستند که هر تلاشی برای ترویج زایمان طبیعی، بدون رفع نقصهای ساختاری، محکوم به شکست خواهد بود؛ چراکه خدمات ناکافی، بهسرعت باورهای مثبت فرهنگی را تخریب میکند. مهمترین نیاز در این مسیر، دسترسی همگانی و عادلانه به امکانات زایمان بدون درد یا همان بیحسی اپیدورال است.
استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران در این باره میگوید: در بسیاری از مراکز، به دلیل کمبود متخصص بیهوشی و تکنیسین بیهوشی در تمام شیفتها، امکان فراهمسازی خدمت لازم برای مادران وجود ندارد و این شرایط دسترسی به تجربه زایمان کنترلشده و بدون درد را عملا به یک شانس تبدیل کرده و ترس مادران از درد غیرقابل تحمل را تقویت میکند.
افزون بر این موارد باید توجه داشت که بودجه ناکافی بیمارستانها برای جذب نیروی مورد نیاز نیز شرایط را نامناسبتر کرده است.
برای نمونه براساس استانداردها برای مراقبت اختصاصی باید حداقل یک ماما برای هر دو مادر در بیمارستان وجود داشته باشد، اما در بیشتر بیمارستانهای کشور چنین شرایطی فراهم نیست؛ موضوعی که باعث میشود حمایتهای لحظهای و عاطفی که برای پشتسر گذاشتن موفقیتآمیز فاز درد زایمان، حیاتی است، کاهش پیدا کند.
استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران عنوان میکند: «تا زمانی که مادر احساس نکند سیستم، نهتنها او را تشویق بلکه ابزارهای لازم برای مدیریت فیزیکی درد و بیحسی اپیدورال و به موازات آن، حمایت عاطفی و مراقبت کافی را فراهم میکند. هرگونه تلاش برای قانع کردن مادران به زایمان طبیعی، بیاثر خواهد بود.»
به این ترتیب با توجه به نظر کارشناسان باید تاکید کرد که رفع این موانع عملیاتی، پیششرط اساسی برای نهادینه شدن فرهنگ انتخاب آگاهانه زایمان طبیعی است.