خواص مهم سماق برای سلامتی

به گزارش خبرگزاری صداوسیما؛ مرکز سمنان،️ سماق از ادویه‌های پرکاربرد و پرخاصیت در آشپزی است که از خشک و آسیاب‌کردن میوه‌های قرمز رنگ درختچه‌ی سماق به‌دست می‌آید. طعم ترش و مطبوع آن، نه‌تنها به غذا‌ها عطر و مزه‌ای خاص می‌بخشد، بلکه دارای خواص دارویی ارزشمندی است. تحقیقات اخیر نشان می‌دهد که سماق می‌تواند اثر قدرتمندی روی کنترل قند خون، سلامت قلب، پیش گیری از بیماری‌ها و حتی تسکین درد داشته باشد.

طبع سماق

سماق طبعی سرد و خشک دارد. این ویژگی آن را برای افرادی که طبع گرمی دارند و با مشکل بی‌اشت‌هایی مواجه هستند، گزینه‌ای مناسب می‌سازد. در طب سنتی، سماق به عنوان مصلح کباب شناخته می‌شود؛ زیرا به کاهش جذب چربی موجود در گوشت کمک کرده و همچنین به پایین آوردن سطح اسید اوریک در خون یاری می‌رساند.

انواع سماق

سماق در بازار به طور کلی در دو نوع اصلی قرمز و قهوه‌ای عرضه می‌شود که تفاوت اصلی آنها در رنگ و مشخصات طعمی نهفته است.

سماق قرمز به دلیل داشتن رنگدانه‌هایی مانند آنتوسیانین‌ها، رنگی متمایل به بنفش یا ارغوانی به خود می‌گیرد و طعم آن معمولاً ترش‌تر از نوع قهوه‌ای است.

سماق قهوه‌ای رنگی تیره‌تر، قهوه‌ای مایل به قرمز دارد و طعم آن علاوه بر ترشی، کمی نیز تلخی را به همراه دارد.

نام علمی سماق

ادویه‌ای که ما ایرانیان با نام سماق می‌شناسیم، دارای نام علمی Rhus coriaria است. این گیاه در دسته‌بندی گیاه‌شناسی به خانواده پسته‌ایان (Anacardiaceae) تعلق دارد و معمولاً به شکل یک درختچه کوهستانی یافت می‌شود. درختچه‌های سماق در نواحی گرمسیری و نیمه‌گرمسیری جهان، شامل مناطق مدیترانه، آسیا و آفریقا، به خوبی رشد می‌کنند.

خواص و فواید سلامتی سماق

نقش آنتی‌اکسیدان‌های سماق در محافظت از بدن

سماق به دلیل داشتن آنتی‌اکسیدان‌های قوی، نقشی حیاتی در حفظ سلامت سلولی ایفا می‌کند. این ترکیبات فعال بیولوژیکی، فعالانه با سلول‌های آسیب‌دیده و معیوب که منشأ بسیاری از ناهنجاری‌های بدن هستند، مقابله می‌کنند و از تخریب سلول‌های سالم جلوگیری می‌نمایند.

بر اساس مطالعات علمی، عملکرد آنتی‌اکسیدانی سماق به طور مستقیم در مبارزه با عواملی که مسئول بیماری‌های مزمن هستند، مؤثر است. این عوامل شامل بیماری‌های قلبی-عروقی، روند پیری زودرس، اختلالات گوارشی و شکمی، سایر آسیب‌های اکسیداتیو و رویداد‌های ناگوار مرتبط با التهاب مزمن هستند.

سماق برای مبارزه با عفونت‌های قارچی

در نتتجه تحقیقات علمی دیگر، معلوم شده است که سماق دارای خاصیت ضد قارچی موثر است. سماق قادر به مبارزه با آسپرژیلوس فلاووس (موثرترین سلول مضر)، به خصوص پاتوژن انسانی خواهد بود.

این قارچ فرصت‌طلب می‌تواند منجر به عفونت‌های جدی، به ویژه آسپرژیلوزیس ریوی و مشکلات تنفسی (تنگی نفس) شود. عفونت ناشی از این قارچ تنها به ریه‌ها محدود نمی‌شود و قابلیت گسترش به سایر ارگان‌های حیاتی مانند قلب، کلیه‌ها و مغز را دارد.

بیمارانی که تحت شیمی‌درمانی هستند (روشی که با هدف توقف رشد یا کشتن سلول‌های سرطانی انجام می‌شود)، اغلب دچار ضعف سیستم ایمنی می‌شوند، که این امر آنها را در برابر عفونت‌های قارچی مانند آسپرژیلوزیس بسیار آسیب‌پذیر می‌سازد.

شایع‌ترین نشانه‌های بالینی عفونت‌های قارچی سیستمیک که باید مورد توجه قرار گیرند، شامل تب، درد قفسه سینه و درد مفاصل است.

خواص سماق برای مبارزه با میکروب

این گیاه به عنوان یک سد دفاعی مؤثر در برابر عوامل بیماری‌زای میکروبی، به ویژه در شرایطی که مصرف مواد مغذی ممکن است محدود باشد، عمل می‌کند. تمرکز این یافته‌ها بر روی مقابله با باکتری‌هایی مانند سالمونلا تیفیموریوم است که عامل اصلی تب تیفوئید (حصبه) محسوب می‌شود.

علاوه بر این، تحقیقات نشان داده‌اند که اثر ضد میکروبی سماق می‌تواند به صورت هم‌افزایی (Synergistic) تقویت شود. به طور مشخص، استفاده از ترکیب سماق و روغن آویشن یک سلاح بسیار مؤثر در برابر طیف وسیعی از میکروب‌ها ایجاد می‌کند که پتانسیل بالایی برای کاربرد‌های بهداشتی و غذایی دارد.

خاصیت سماق برای دیابت

مطالعات نشان داده‌اند که گیاه سماق در درمان دیابت و چاقی موثر است. مصرف سماق به طور منظم می‌تواند قند خون را در افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ کنترل کند. ترکیبات موجود در این ادویه با کاهش مقاومت سلول‌ها به انسولین و کاهش جذب قند در روده می‌توانند تأثیر مثبتی در مدیریت دیابت داشته باشند.

خواص ادرار آور سماق

سماق به دلیل دارا بودن خواص ادرارآور (دیورتیک) شناخته شده است. این خاصیت باعث می‌شود که سماق به عنوان یک عامل کمکی در فرآیند سم‌زدایی طبیعی بدن عمل کرده و به دفع مواد زائد از طریق افزایش حجم ادرار کمک کند.

برای کمک به دفع ادرار و کاهش علائم التهاب مثانه (سیستیت) و التهابات دردناک مرتبط با آن از سماق استفاده می‌شود. آب ترش سماق یک راهکار رایج و محبوب برای تسکین ناراحتی‌های شکمی و بهبود وضعیت گوارش است.

سماق برای مبارزه با سرطان

برخی تحقیقات علمی، خواص ضد سرطانی (آنتی‌نئوپلاستیک) بالقوه در گیاه سماق را نشان داده‌اند. این پتانسیل، سماق را به عنوان یک عامل امیدبخش مکمل در کنار درمان‌های استاندارد سرطان در نظر می‌گیرد.

سماق می‌تواند به عنوان یک عامل کمکی در رژیم‌های درمانی سرطان به کار رود تا اثربخشی درمان اصلی حفظ شده و همزمان، سمیت آن بر بافت‌های غیرهدف کاهش یابد.

سماق مناسب برای سلامتی زنان

عصاره سماق، چای سماق، پوست سماق به طور سنتی برای درمان بیماری‌های زنان به کار می‌رود. سماق به صورت خارجی و موضعی در ترشحات شدید واژینال استفاده می‌شود. مصرف سماق می‌تواند باعث افزایش تولید شیر مادر شود.

سماق به دلیل داشتن ترکیباتی با فعالیت شبه استروژنیک در مدیریت علائمی مانند اختلالات قاعدگی و گرفتگی‌های عضلانی (دیسمنوره) مؤثر است. این خواص می‌تواند به تنظیم چرخه‌های هورمونی کمک کند.

جلوگیری از پوکی استخوان با مصرف سماق

بیماری پوکی استخوان (استئوپروز) یک اختلال پیش‌رونده است که با کاهش تراکم مواد معدنی استخوان، منجر به استخوان‌های ضعیف، ترد و افزایش خطر شکستگی‌ها می‌شود. این وضعیت با افزایش سن شیوع بیشتری می‌یابد و به طور خاص نواحی مانند استخوان ران (فمور)، گردن استخوان ران و ستون فقرات کمری را در معرض خطر قرار می‌دهد.

ترکیبات آنتی‌اکسیدانی موجود در سماق می‌توانند با خنثی کردن رادیکال‌های آزاد، از سلول‌های استخوان‌ساز و استخوان‌ها محافظت کنند. برخی از اجزای فعال سماق ممکن است در تنظیم جذب یا حفظ مواد معدنی حیاتی برای سلامت استخوان، مانند کلسیم و منیزیم، نقش داشته باشند.

خواص ضد التهاب چای سماق

سماق (به ویژه چای آن) به دلیل محتوای غنی از ترکیبات فنولی، به ویژه تانن‌ها و آنتوسیانین‌ها، به عنوان یک عامل ضد التهاب طبیعی شناخته می‌شود و به مبارزه با اختلالات مختلف، سرماخوردگی و آنفولانزا کمک می‌کند.

سماق برای تسکین درد ماهیچه‌ای

اگر از درد و ناراحتی مزمن ماهیچه‌ای رنج می‌برید، سماق مصرف کنید. استفاده از عصاره سماق می‌تواند به کاهش احساس درد و ناراحتی پس از فعالیت بدنی کمک کرده و به طور بالقوه، ریکاوری عضلانی را تسهیل کند. این اثر می‌تواند به مکانیسم‌های ضد التهابی و کاهش استرس اکسیداتیو در بافت عضلانی مرتبط باشد.

جلوگیری از ریزش مو

سماق به عنوان یکی از گیاهان دارویی مفید برای درمان ریزش مو شناخته می‌شود. برای تهیه ماسک مو با سماق، ۱ قاشق غذاخوری سماق را به همراه یک لیوان آب در ظرفی بریزید و اجازه دهید مخلوط به مدت ۱۰ دقیقه بجوشد.

پس از جوشیدن، حرارت را خاموش کنید و اجازه دهید عصاره برای مدتی (مثلاً ۵ تا ۱۰ دقیقه) روی حرارت باقی بماند تا غلیظ‌تر شود. عصاره به دست آمده را از صافی عبور دهید تا دانه‌ها و تفاله سماق جدا شوند و فقط مایع خالص باقی بماند.

عصاره سماق را به طور مستقیم بر روی پوست سر خود بمالید و ماساژ دهید تا جذب بهتری صورت گیرد. اجازه دهید ماسک به مدت نیم ساعت (۳۰ دقیقه) روی سر شما بماند. در نهایت، سر خود را به طور معمول با شامپو بشویید. برای گرفتن بهترین نتیجه، این روش را به صورت منظم تکرار کنید.

فواید سماق ترش

سماق ترش به دلیل داشتن ترکیبات فعال، خواص درمانی و سلامتی متعددی دارد که در ادامه به تفصیل آمده است:

خواص آنتی‌اکسیدانی:سماق ترش به عنوان یک آنتی‌اکسیدان قدرتمند عمل می‌کند.

مبارزه با پیری:به مقابله با پیری زودرس و پیشگیری از برخی بیماری‌ها کمک می‌کند.

کاهش کلسترول بد (LDL):سطوح کلسترول بد را در بدن کاهش می‌دهد.

سلامت قلب:برای سلامت کلی قلب مفید است.

بیماری‌های شریان‌های اصلی:در پیشگیری یا بهبود وضعیت مرتبط با بیماری‌های عروق اصلی نقش دارد.

دیابت نوع ۲:برای افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ مفید است؛ زیرا به کاهش سطح قند خون کمک کرده و کنترل گلیسمی را بهبود می‌بخشد.

ضد میکروب و ضد قارچ:خاصیت ضد میکروبی و ضد قارچی سماق ترش، آن را به یک “داروی طبیعی محافظ” تبدیل می‌کند که می‌تواند به حفظ سلامت بدن از طریق مبارزه با عوامل بیماری‌زای میکروسکوپی کمک کند.

درمان مفاصل:مصرف سماق ترش به درمان بیماری‌های مرتبط با مفاصل کمک می‌کند.

مقابله با عفونت‌ها:استفاده از سماق ترش با اسهال، خونریزی، سرماخوردگی، گلودرد و حتی بیماری سل مبارزه می‌کند.

سلامت چشم و گوش:برای اینکه دچار بیماری‌های مربوط به چشم و گوش نشوید، از سماق ترش استفاده کنید.

پوست:استفاده از سماق ترش به درمان خارش‌های پوستی کمک می‌کند.

سایر فواید درمانی:مصرف سماق ترش به درمان آسم، زخم‌ها و پوکی استخوان کمک می‌کند.

نحوه استفاده از سماق

شما می‌توانید سماق را به روش‌های مختلف در رژیم غذایی خود بگنجانید و از خاصیت‌های بی‌نظیر آن بهره‌مند شوید. در ادامه، چند روش متداول و فواید آنها معرفی می‌شود.

استفاده از سماق در آشپزی

سماق، ادویه‌ای قرمز رنگ و ترش است که به غذا‌ها طعم، رنگ و خواص درمانی می‌بخشد. سماق را می‌توان در انواع سالادها، خورشت‌ها، پلوها، غذا‌های دریایی، سس‌ها و حتی نوشیدنی‌ها به کار برد. سماق در آشپزی ایرانی بیشتر برای غذا‌های گرم و سنگین مثل کباب‌ها و خورشت‌ها به کار می‌رود.

مصرف سماق به صورت ناشتا

استفاده از سماق خشک به صورت ناشتا توصیه نمی‌شود. شما می‌توانید سماق را به صورت دمنوش استفاده کنید و یا سماق را با یک لیوان آب ولرم و چند قطره آب لیمو مخلوط کرده و بنوشید. مصرف سماق به صورت ناشتا خواص زیادی، چون سم‌زدایی بدن، کاهش مقاومت به انسولین و کنترل قند خون، بهبود عملکرد کبد دارد.

ترکیب ماست و سماق

افرادی که به دنبال کاهش وزن هستند، بهتر است از مصرف ماست و سماق استفاده کنند. این ترکیب علاوه بر رفع مشکلات گوارشی، می‌تواند احساس گرسنگی را نیز کاهش دهد. ماست و سماق برای افراد مبتلا به کبد چرب توصیه می‌شوند. سماق با خواص آنتی‌اکسیدانی و ماست با تأثیرات مثبت بر میکروفلور روده به‌صورت هم‌افزا عمل کرده و به کاهش چربی کبد کمک می‌کنند.

سماق دم‌کرده

برای استفاده از خواص سماق بهتر است از دمنوش سماق استفاده نمایید. مصرف این دمنوش سبب هضم غذا شده و به رفع مشکلات گوارشی مانند نفخ، با افزایش تولید صفرا، به حفظ سلامت کبد و کیسه صفرا کمک می‌کند.

مصرف سماق بعد از غذا

پس از وعده غذایی ناهار و شام، یک فنجان دمنوش سماق میل کنید. کاهش وزن، تحریک ترشح آنزیم‌های گوارشی، بهبود هضم غذا، کاهش علائم گوارشی همچون نفخ و سوءهاضمه از فواید مصرف سماق بعد از غذا است.

طریقه آماده‌سازی و مصرف چای سماق

این چای به راحتی تهیه شده و می‌توان آن را به صورت سرد (با یخ) نیز مصرف کرد.

برای تهیه این چای می‌توانید به ۱ قاشق چای‌خوری سماق آسیاب شده آب جوش بیافزایید و بگذارید حدود ۵ دقیقه دم بکشد. این چای را می‌توان با مقداری عسل میل کرد.

برای تهیه لیموناد سماق، آب و عسل و مقداری آبلیمو و سماق را بجوشانید و بگذارید خنک شود. در این محلول یخ انداخته و میل کنید.

دمنوش سماق و دارچین برای لاغری مفید است پس یک قاشق غذاخوری سماق را در دو لیوان آب بریزید. ۵ تا ۱۰ دقیقه بجوشانید. صاف کرده و کمی دارچین یا لیمو به آن اضافه کنید.

فواید چای سماق

چای سماق، علاوه بر رنگ قرمز زیبا و طعم مطلوب، خواص سلامتی زیادی دارد که در ادامه به آنها پرداخته‌ایم.

تقویت سیستم ایمنی

مخلوط کردن چای سماق با لیموناد آن را به یک منبع عالی ویتامین C تبدیل می‌کند که مقاومت بدن را افزایش می‌دهد.

مقابله با سرماخوردگی

سماق به عنوان منبع ویتامین C، برای درمان بیماری‌های فصلی، سرماخوردگی، آنفولانزا و... مفید است.

درمان مشکلات تنفسی و گوارشی

مصرف چای سماق به درمان مشکلات تنفسی مانند آسم، تنگی نفس و همچنین مشکلات گوارشی مانند اسهال، سرفه و گلودرد و عفونت‌ها کمک می‌کند.

تنظیم سطح کلسترول

مصرف این چای برای تنظیم سطح کلسترول و درمان دیابت از طریق کاهش قند خون مفید است.

مضرات مصرف بیش از حد سماق

اگرچه سماق دارای فواید فراوانی است، مصرف بی‌رویه آن، به خصوص در قالب عصاره یا چای غلیظ، می‌تواند شما را دچار عوارض زیادی نماید. قبل از استفاده از سماق، در صورت داشتن بیماری زمینه‌ای یا مصرف دارو، با پزشک مشورت کنید.

واکنش‌های حساسیتی (آلرژی)

افرادی که سابقه حساسیت دارند، باید قبل از مصرف سماق با پزشک مشورت کنند. از آنجا که سماق و انبه هر دو متعلق به یک خانواده گیاهی هستند، افرادی که به انبه حساسیت دارند باید احتیاط بیشتری به خرج دهند. مصرف سماق می‌تواند منجر به واکنش‌های پوستی شود.

تأثیر بر وزن بدن (کاهش وزن ناخواسته)

اگرچه کاهش وزن یک مزیت برای بسیاری محسوب می‌شود، اما برای افرادی که کمبود وزن دارند یا نیاز به حفظ وزن دارند، مصرف روزانه سماق توصیه نمی‌شود، زیرا سماق به دلیل فعالیت ضد لیپاز (به ویژه مهار لیپاز پانکراس) می‌تواند تا حدی جذب چربی‌ها در روده کوچک را مسدود کند. این مکانیسم مشابه عملکرد برخی دارو‌های ضد چاقی است.

این خاصیت به کاهش دریافت کالری منجر می‌شود و ممکن است برای افراد لاغر مشکل‌ساز باشد.

تداخلات دارویی

مصرف مقادیر بالای سماق، ممکن است اثربخشی دارو‌های زیر را به شدت کاهش دهد:

دارو‌های کاهش‌دهنده کلسترول (استاتین‌ها)

دارو‌های فشار خون

درمان‌های دیابت

مصرف سماق در بارداری و شیردهی

اطلاعات کافی در مورد ایمنی کامل مصرف سماق در دوران بارداری و شیردهی در دسترس نیست. توصیه می‌شود در این دوران از مصرف آن اجتناب شود.

روزانه چه مقدار سماق مصرف کنیم؟

مصرف مقدار کم سماق مشکلی ایجاد نمی‌کند. مطالعه‌ای برای تعیین دوز استاندارد، ایمن و توصیه شده برای مصرف روزانه سماق انجام نشده است.

با توجه به تداخلات دارویی احتمالی و کمبود اطلاعات ایمنی در دوز‌های بالا، بهتر است همیشه با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کرده و مصرف سماق را به مقادیر مصرف معمول به عنوان ادویه محدود نمایید.