وزارت نیرو اعلام کرد از آغاز برنامههای توسعهای پس از انقلاب، مجموعاً ۱۸۰ سد ملی وارد مرحله بهرهبرداری شدهاند؛ عددی که ایران را در زمره کشورهای دارای توان فنی و مهندسی مستقل در ساخت سد قرار داده است.
به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، سدسازی بهعنوان یکی از مهمترین زیرساختهای توسعهای، نقشی کلیدی در مدیریت منابع آب، تأمین انرژی پایدار و ارتقای امنیت اقتصادی و اجتماعی کشورها ایفا میکند. در کشوری مانند ایران که بخش عمدهای از آن در کمربند خشک و نیمهخشک جهان قرار دارد، سدها نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت راهبردی برای بقا و توسعه پایدار به شمار میروند.
ایران با متوسط بارندگی سالانهای کمتر از یکسوم میانگین جهانی و توزیع نامتوازن زمانی و مکانی بارشها، همواره با پدیدههایی نظیر خشکسالیهای متوالی، سیلابهای مخرب و ناپایداری منابع آب سطحی مواجه بوده است. سدها با ذخیرهسازی روانآبهای فصلی و مهار سیلابها، امکان تنظیم و توزیع هدفمند آب را در طول سال فراهم میکنند و از هدررفت منابع ارزشمند آبی جلوگیری به عمل میآورند.
همچنین سدها ستون فقرات سامانههای تأمین آب شرب شهرها، پشتیبان امنیت غذایی در بخش کشاورزی و محرک توسعه صنعتی هستند. در بسیاری از مناطق کشور، بهویژه کلانشهرها و دشتهای کشاورزی، پایداری زندگی و تولید بهطور مستقیم به مخازن سدها وابسته است. بدون سدسازی و بهرهبرداری اصولی از آن، تأمین مستمر آب برای جمعیت رو به رشد کشور با چالشهای جدی مواجه خواهد شد.
نیروگاههای برقآبی مستقر در سدها، یکی از مهمترین منابع انرژی تجدیدپذیر، پاک و بومی در ایران محسوب میشوند. این نیروگاهها ضمن کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی، نقش مؤثری در پایداری شبکه برق، کاهش آلایندههای زیستمحیطی و مدیریت اوج مصرف ایفا میکنند. اهمیت این موضوع در شرایط افزایش تقاضای برق و محدودیت منابع انرژی، دوچندان میشود.
سالهای اخیر نشان داده است که نبود زیرساختهای کنترلی مناسب، میتواند سیلابها را به بحرانی ملی تبدیل کند. سدها با مهار و کنترل سیلابهای مخرب، از وارد آمدن خسارات سنگین به شهرها، روستاها، زمینهای کشاورزی و زیرساختهای حیاتی جلوگیری کرده و نقش مهمی در کاهش ریسک بلایای طبیعی دارند.
سدسازی اصولی و مبتنی بر مطالعات جامع، میتواند به کاهش نابرابریهای منطقهای و توسعه متوازن کشور کمک کند. انتقال و تنظیم آب از طریق سدها، امکان رونق اقتصادی، تثبیت جمعیت و ایجاد اشتغال در مناطق کمتر برخوردار را فراهم میسازد و از مهاجرتهای بیرویه جلوگیری میکند.
با توجه به تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آب تجدیدپذیر، رشد جمعیت و افزایش نیازهای شرب و انرژی، ایران بیش از هر زمان دیگری به مدیریت هوشمندانه منابع آب نیاز دارد. سدسازی، در کنار ارتقای بهرهوری، حفاظت محیطزیست و اصلاح الگوی مصرف، یکی از ابزارهای اصلی عبور از تنش آبی و تضمین امنیت آب و انرژی کشور است.
سدسازی برای ایران صرفاً یک طرح عمرانی نیست، بلکه سرمایهگذاری بلندمدت برای آینده کشور به شمار میرود؛ آیندهای که در آن امنیت آب، انرژی، غذا و توسعه پایدار به یکدیگر گره خوردهاند. بهرهگیری علمی، متوازن و مسئولانه از سدها میتواند ایران را در مسیر تابآوری در برابر خشکسالیها و تحقق توسعه پایدار یاری کند.
جهش سدسازی پس از انقلاب؛ از توسعه زیرساختهای آب تا تقویت برقآبی
آمارها نشان میدهد که ساخت و بهرهبرداری از سدهای ملی در ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی، روندی کاملاً تصاعدی و رو به رشد داشته است؛ بهگونهای که تعداد سدهای بهرهبرداریشده در هر دورهی برنامه توسعه ملی، گویای پویایی زیرساختی و توان مهندسی کشور در عرصه مدیریت منابع آب است.
بر پایه دادههای موجود تا ابتدای بهمنماه ۱۴۰۴، تعداد سدهای ملی که در قالب هفت برنامه توسعه کشور وارد مدار بهرهبرداری شدهاند به شرح زیر است:
برنامه اول: ۶ سد
برنامه دوم: ۱۶ سد
برنامه سوم: ۳۵ سد
برنامه چهارم: ۳۲ سد
برنامه پنجم: ۴۸ سد
برنامه ششم: ۳۵ سد
برنامه هفتم (تاکنون): ۸ سد
این ارقام نشان میدهد که از آغاز برنامههای توسعهای پس از انقلاب، مجموعاً ۱۸۰ سد ملی وارد مرحله بهرهبرداری شدهاند؛ عددی که ایران را در زمره کشورهای دارای توان فنی و مهندسی مستقل در ساخت سد قرار داده است.
بلوغ صنعت سدسازی پس از پیروزی انقلاب اسلامی
روند صعودی سدسازی پس از انقلاب اسلامی، نشانهای روشن از سرمایهگذاری گسترده در زیرساختهای راهبردی کشور است. در دورههایی مانند برنامه پنجم توسعه، شاهد بیشترین جهش در تعداد سدهای بهرهبرداری شده هستیم (۴۸ سد)، که خود بیانگر بلوغ صنعت سدسازی داخلی، گسترش شرکتهای مهندسی ایرانی، و پیشرفت فناوریهای عمرانی و آبی در کشور است.
افزون بر آن، توزیع زمانی سدهای ساختهشده نیز بیانگر رویکردی تدریجی و در عین حال پایدار برای مدیریت منابع آب در سطح ملی است. این سدها نه تنها در حوزه تأمین آب کشاورزی و شرب نقشآفرینی میکنند، بلکه ستون فقرات توسعه نیروگاههای برقآبی کشور نیز محسوب میشوند ـ که بخش مهمی از آن پس از انقلاب اسلامی شکل گرفته و همچنان ادامه دارد.
اثر توسعه سدسازی بر آینده کشور
پیشرفت در حوزه سدسازی ایران پس از انقلاب اسلامی، فراتر از یک دستاورد عمرانی است؛ این روند نماد خوداتکایی ملی، تحقق عدالت سرزمینی در توزیع آب و انرژی، و تقویت تابآوری زیربنایی کشور در برابر خشکسالیهای مکرر به شمار میرود.
با وجود چالشهای اقلیمی و محدودیت منابع، اجرای مستمر پروژههای سدسازی و بهرهبرداری از سدهای جدید در چارچوب برنامه هفتم توسعه نشان میدهد که جمهوری اسلامی ایران همچنان مسیر پیشرفت پایدار در مدیریت منابع آب را با قدرت دنبال میکند؛ مسیری که از نخستین برنامه توسعه تا امروز، تجلی سیاست سازندگی، برنامهریزی و آیندهنگری ملی بوده است.
از ابتدای شکلگیری برنامههای توسعه پس از پیروزی انقلاب اسلامی تا بهمن ۱۴۰۴ با ساخت و بهرهبرداری از ۱۸۰ سد ملی، توانسته است ظرفیت ذخیره آب و مدیریت منابع را بهطور چشمگیر افزایش دهد. این مسیر، نماد روشنی از پیشرفت در چارچوب جمهوری اسلامی است؛ پیشرفتی که بنیان امن آب و انرژی را برای نسلهای آینده مستحکمتر میسازد.