امروزه بخش مهمی از روابط، هیجانها و هویتیابی نوجوانان در شبکههای اجتماعی شکل میگیرد. این فضا در کنار فرصتهایی مانند ارتباط و یادگیری، میتواند موجب اضطراب و افسردگی نیز شود؛ بنابراین مدیریت درست آن برای تبدیلشدن به بستری برای رشد نوجوانان ضروری است.
به گزارش خبرگزاری صدا و سیما؛ آسیه حسینپور فردی، فوقتخصص روانپزشکی کودک و نوجوان و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، با اشاره به ماهیت دوگانه شبکههای اجتماعی اظهار کرد: استفاده مستمر از این فضا میتواند آثار مثبت و در عین حال پیامدهای منفی قابلتوجهی بر سلامت روان نوجوانان داشته باشد؛ از این رو مدیریت آگاهانه آن ضرورتی انکارناپذیر است.
به گفته وی، شبکههای اجتماعی به بخش جداییناپذیر زندگی روزمره نوجوانان تبدیل شدهاند و امکان برقراری ارتباط، دریافت حمایت اجتماعی و تجربه حس تعلق به گروههای آنلاین را فراهم میکنند.
دسترسی گسترده به آموزش و آگاهی
این متخصص افزود: یکی از جنبههای مثبت فضای مجازی، دسترسی آسان به اطلاعات و منابع آموزشی است. نوجوانان میتوانند از این ظرفیت برای یادگیری مهارتهای زندگی، افزایش آگاهی درباره سلامت روان و تقویت توانمندیهای فردی بهره ببرند.
پیامدهای منفی استفاده افراطی
دکتر حسینپور فردی در ادامه به نتایج پژوهشها اشاره کرد و گفت: میان استفاده افراطی از شبکههای اجتماعی و افزایش علائم افسردگی، اضطراب و احساس تنهایی در نوجوانان، ارتباط معناداری وجود دارد.
او توضیح داد: مواجهه مداوم با تصاویر آرمانی و سبکهای زندگی غیرواقعی، نوجوانان را در معرض مقایسههای ناسالم قرار میدهد؛ مقایسههایی که میتواند به نارضایتی از تصویر بدنی، کاهش عزتنفس و احساس ناکافی بودن منجر شود.
اختلال در خواب و کاهش تمرکز نیز از دیگر پیامدهای استفاده بیرویه از این فضاست. استفاده از تلفن همراه پیش از خواب کیفیت خواب را کاهش میدهد و حضور مداوم در اینترنت میتواند تمرکز نوجوانان را در تحصیل و فعالیتهای روزمره مختل کند.
قلدری سایبری؛ تهدیدی جدی
وی قلدری سایبری را از آسیبهای مهم فضای مجازی دانست و گفت: آزار و اذیت آنلاین به دلیل ماهیت گسترده و ماندگار خود، میتواند آسیبهای روانی عمیق و طولانیمدتی برای نوجوانان به همراه داشته باشد.
آیا اعتیاد به فضای مجازی اختلال محسوب میشود؟
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز با اشاره به راهنمای تشخیصی اختلالات روانی (DSM-۵) بیان کرد: در این منبع، تنها «اختلال بازی اینترنتی» بهعنوان وضعیتی نیازمند پژوهش بیشتر مطرح شده و اعتیاد کلی به شبکههای اجتماعی بهعنوان یک اختلال مستقل به رسمیت شناخته نشده است.
با این حال، او تأکید کرد: از منظر بالینی، استفاده افراطی، غیرقابلکنترل و آسیبزا از فضای مجازی که موجب اختلال در عملکرد روزمره شود، نوعی اعتیاد رفتاری جدی تلقی میشود. این الگو با فعالسازی سیستم پاداش مغز، بهویژه سیستم دوپامینی، میتواند سازوکاری مشابه سایر اعتیادها ایجاد کند.
راهکارهای فردی برای مدیریت بهتر
به گفته این متخصص، مدیریت هوشمندانه استفاده از شبکههای اجتماعی اهمیت زیادی دارد. خاموش کردن اعلانها، تعیین محدودیت زمانی با کمک اپلیکیشنهای کنترلی و دور نگه داشتن تلفن همراه از محل خواب، از جمله اقدامات مؤثر در کاهش آسیبهاست.
همچنین انتخاب آگاهانه محتوا و دنبال کردن صفحات آموزشی و الهامبخش بهجای صفحاتی که احساس منفی یا مقایسههای ناسالم ایجاد میکنند، میتواند به حفظ سلامت روان کمک کند. توجه به انگیزه استفاده از شبکههای اجتماعی و پرسش از خود درباره دلیل حضور در این فضا نیز به تنظیم بهتر الگوی مصرف منجر میشود.
نقش خانواده و مدرسه در سلامت روان دیجیتال
دکتر حسینپور فردی نقش خانواده را در پیشگیری از آسیبها بسیار مهم دانست و گفت: گفتوگوی بدون قضاوت درباره تجربههای آنلاین نوجوانان، نظارت آگاهانه بهجای کنترل سختگیرانه و الگوسازی رفتاری والدین، از عوامل کلیدی در کاهش آسیبهای روانی است.
او افزود: تقویت ارتباطات واقعی، برنامهریزی برای فعالیتهای خانوادگی و تشویق نوجوانان به روابط حضوری با دوستان، میتواند وابستگی به فضای مجازی را کاهش دهد.
در پایان، وی بر نقش مدارس و مراکز آموزشی تأکید کرد و گفت: آموزش سواد دیجیتال و رسانهای، تقویت مهارتهای زندگی مانند مدیریت استرس و ارتباط مؤثر و ارائه خدمات مشاورهای، در شناسایی زودهنگام نوجوانان در معرض خطر و ارتقای سلامت روان دیجیتال آنان نقشی اساسی دارد.