در شرایطی که صنعت گردشگری جهان بهسوی مدلهای پایدار، کمهزینه و سازگار با محیطزیست حرکت کرده است، گردشگری سبز به یکی از مهمترین پیشرانهای جدید رشد اقتصادی و دیپلماسی نرم کشورها تبدیل شده است.
به گزارش خبرگزاری صدا و سیما ایران با تنوع اقلیمی کمنظیر، میراث فرهنگی چندلایه، سبک زندگی بومی زنده و گسترهای از زیستبومهای طبیعی، از جنگلهای هیرکانی تا کویرهای جهانی، ظرفیتی بالقوه برای تبدیل شدن به یکی از مقاصد اصلی گردشگری سبز در منطقه دارد؛ ظرفیتی که تاکنون کمتر بهصورت هدفمند و برنامهمحور فعال شده است. گردشگری سبز، برخلاف الگوهای پرهزینه و مصرفمحور، بر مشارکت جوامع محلی، حفظ منابع طبیعی، اشتغال خرد و توزیع عادلانه درآمد تکیه دارد و از همینرو میتواندهمزمان به رونق اقتصادی استانها، کاهش مهاجرت روستایی و ارتقای تصویر بینالمللی ایران کمک کند.
به گفته علیاصغر شالبافیان، معاون گردشگری وزارت میراث فرهنگی، آینده گردشگری ایران نه در توسعه بیضابطه، بلکه در مدلهای پایدار و بومیمحور نهفته است.
گردشگری سبز مفهومی فراتر از طبیعتگردی صرف است. این رویکرد، مجموعهای از فعالیتهای گردشگری را در بر میگیرد که با حداقل آسیب به محیطزیست، حداکثر مشارکت جوامع محلی و بیشترین بازده اقتصادی پایدار طراحی میشوند. در این الگو، اقامتگاههای بومگردی، حملونقل کمکربن، مصرف انرژیهای تجدیدپذیر، مدیریت پسماند، حفظ تنوع زیستی و احترام به فرهنگ بومی، اجزای اصلی زنجیره گردشگری هستند.
در سطح جهانی، گردشگری سبز یکی از شاخههای صنعت گردشگری با بالاترین نرخ رشد شناخته میشود. گزارش سازمان جهانی گردشگری (UNWTO) نشان میدهد بیش از ۶۰درصد گردشگران اروپایی در انتخاب مقصد، معیارهای محیطزیستی و پایداری را لحاظ میکنند. این تغییر ذائقه، فرصتی راهبردی برای کشورهایی نظیر ایران است که مزیتهای طبیعی و فرهنگی آنها همچنان از گزند صنعتیشدن مفرط والگوهای مصرفزدگی مصون مانده است. دکتر سیامک جلالوند، کارشناس حوزه گردشگری در گفتوگو با جامجم با بیان اینکه برای ایران، گردشگری سبز صرفا یک انتخاب فرهنگی یا زیستمحیطی نیست بلکه یک گزینه اقتصادی ــ راهبردی است، میگوید: «قبل از هر چیز باید بدانیم که این نوع گردشگری نیازمند سرمایهگذاریهای کلان ارزی نیست و بیشتر بر توان محلی، کسبوکارهای کوچک و زیرساختهای سبک متکی است. مورد بعد اینکه، درآمد حاصل از آن بهجای تمرکز در کلانشهرها، درروستاها ومناطق کمتربرخوردار توزیع میشود و نهایتا، تصویر بینالمللی، ایران را از یک مقصد صرفا تاریخی یا سیاسی، به کشوری زنده، ایمن و متنوع تغییر میدهد.»
در همین راستا و به گفته فاطمه شفیعی، پژوهشگر گردشگری پایدار، گردشگری سبز برای ایران یک مزیت رقابتی است؛ زیرا ما هنوز آن چیزی را داریم که بسیاری از کشورهای توسعهیافته از دست دادهاند؛ ظرفیتهایی مانند طبیعت بکر، سبک زندگی اصیل و فرهنگ محلی فعال. بااینحال، فعالسازی این ظرفیت نیازمند سیاستگذاری منسجم، آموزش جوامع محلی و تکمیل حداقلی زیرساختهاست.
او ادامه میدهد: استانهایی که قصد ورود به گردشگری سبز را دارند، باید به چند الزام کلیدی توجه کنند. دسترسی ایمن و پایدار، اقامتگاههای بوممحور استاندارد، آموزش نیروی انسانی محلی، نظام مدیریت پسماند، اینترنت پایدار و برندینگ منطقهای بسیار مهم است. بدون این پیشنیازها، حتی جذابترین مقاصد طبیعی نیز توان رقابت در بازار جهانی گردشگری سبز را نخواهند داشت.
استانهای آماده برای گردشگری سبز
در میان استانهای کشور، برخی مناطق بهدلیل همزمانی ظرفیت طبیعی، فرهنگی و زیرساختی، آمادگی بیشتری برای جذب گردشگر سبز خارجی دارند. بررسیهای میدانی و دادههای وزارت میراث فرهنگی نشان میدهد گیلان، کرمان، کردستان و سیستانوبلوچستان در زمره استانهای پیشرو قرار میگیرند. گیلان با جنگلهای هیرکانی ثبت جهانی، روستاهای پلکانی، کشاورزی سنتی و فرهنگ غذایی منحصربهفرد، یکی از مستعدترین استانها برای گردشگری سبز است. توسعه اقامتگاههای بومگردی در ماسوله، فومن و تالش، همراه با دسترسی مناسب و آشنایی نسبی جامعه محلی با گردشگران خارجی، مزیتی مهم برای این استان ایجاد کرده است. بهگفته مدیرکل میراث فرهنگی گیلان «تمرکز ما در سالهای اخیر بر گردشگری کمتراکم و پایدار بوده و نه گردشگریانبوه.»
کرمان نمونهای متفاوت از گردشگری سبز را ارائه میدهد. کویر لوت با ثبت جهانی، روستاهای تاریخی، قناتها و معماری سازگار با اقلیم، این استان را به مقصدی جذاب برای گردشگران ماجراجو و دوستدار محیطزیست تبدیل کرده است. تورهای کویرگردی مسئولانه، اقامتگاههای خشتی و استفاده از انرژی خورشیدی، کرمان را به الگویی قابل تعمیم در جنوبشرق کشور بدل کرده است.
در شمالغرب کشور، کردستان با کوهستانهای بکر، فرهنگ موسیقایی زنده، صنایعدستی فعال و همزیستی تاریخی انسان و طبیعت، ظرفیت بالایی برای گردشگری سبز اجتماعی دارد. امنیت پایدار، مهماننوازی محلی و نزدیکی به بازار گردشگری اقلیم کردستان عراق، امکان جذب گردشگران خارجی منطقهای را فراهم کرده است.
امید قادری، فعال گردشگری کردستان معتقد است: گردشگر سبز بهدنبال تجربه واقعی زندگی است و کردستان این تجربه را بدون تصنع ارائه میدهد و در جنوبشرق، سیستانوبلوچستان با سواحل مکران، تالابها، فرهنگ بومی و ظرفیتهای بکر کمترشناختهشده، آیندهای متفاوت در گردشگری سبز
دارد. اگرچه زیرساختها در این استان نیازمند تقویت جدی است، اما سرمایهگذاری هدفمند در بومگردی ساحلی، گردشگری دریایی کماثر ومعرفی فرهنگ محلی، میتوانداین منطقه رابه مقصدی خاص برای گردشگران ماجراجوی خارجی تبدیل کند.
شهرزاد رحمتیپور