منشور روحانیت؛ ترسیم مرزهای اسلام ناب
منشور روحانیت، میراث ماندگار امام خمینی (ره) برای پاسداری از اسلام ناب در برابر اسلام آمریکایی و سندی برای مصونیت حوزههای علمیه از آفت تحجر و انحراف است.
به گزارش
گروه تاریخ خبرگزاری صدا و سیما؛ سوم اسفند، در کتاب تاریخ انقلاب اسلامی یادآور تولد سندی ماندگار است؛ سال ۱۳۶۷ در این روز، حضرت امام خمینی (ره)، متنی عمیق و راهبردی نگاشتند که به «منشور روحانیت» شهرت یافت. این منشور که در ماههای پایانی حیات حضرت امام (ره) و در فضای پس از پایان جنگ تحمیلی نوشته شده است، هرگز از جنس یک توصیه نامه عادی نیست، بلکه سندیست که تعیین کننده برخی از مهمترین راهبردهای نظام جمهوری اسلامی و توصیف گر رسالت تاریخی، جایگاه و وظایف خطیر روحانیت در عصر غیبت و به طور خاص در نظام جمهوری اسلامی است و همان گونه که آیت الله جوادی آملی بیان کردهاند میتوان آن را وصیت نامه اختصاصی امام (ره) خطاب به حوزههای علمیه دانست.
برای واکاوی اهمیت این منشور و چرایی نگارش آن، باید به فضای فکری و اجتماعی آن روزها بازگشت. زمانی که حضرت امام (ره) این پیام را صادر کردند، حدودا نزدیک به یک دهه از انقلاب اسلامی و فراز و نشیبهای پس از آن گذشته بود. روحانیون که ابتدا در برخی مناصب حضور پیدا نمیکردند، به دلیل شرایط موجود در کشور در مسایل سیاسی و اجتماعی حضور فعال تری پیدا کرده بودند؛ به همین دلیل امام (ره) میخواستند از سویی جایگاه روحانیت را برای عموم مردم تبیین کنند و از سوی دیگر رسالتها و مسوولیتهای روحانیون را بار دیگر به این مجموعه تذکر دهند.
بر این اساس رهبر کبیر انقلاب اسلامی در ابتدای این منشور با بیانی دقیق به ذکر خدمات روحانیت به اسلام و انقلاب اسلامی پرداختهاند. ایشان با اینکه همواره بر نقش محوری روحانیت در هدایت انقلاب و پاسداری از ارزشهای اسلامی تأکید داشتند، اما در ادامه خطر دو خط انحرافی در درون حوزهها را گوشزد کردهاند.
از یک سو، خطر جریان «تحجر و جمود» را هشدار میدهند؛ جریانی که به نام دیانت و تقدسمآبی، در برابر مقتضیات زمان میایستد و اسلام ناب محمدی را به موجودی خشک و غیرقابل انعطاف تبدیل میکند؛ جریانی ظاهربین که حکومت پهلوی را با تمام جنایاتش با این استدلال که شاه شیعه است، توجیه کرده بود، اما حاضر نبود در کنار نظام اسلامی با محوریت ولایت فقیه بایستد. از منظر امام (ره)، انجمن حجتیه مصداق بارز این جریان است.
از سوی دیگر، ایشان جریان «انفعال و وابستگی» را مطرح کردند؛ جریانی که تحت تأثیر جاذبههای دنیوی نظیر قدرت و ثروت، ممکن است روحانیون را از متن مردم جدا کرده و به ابزاری در دست دنیا پرستان بدل سازد. ایشان در این باب تاکید میکنند روحانیت متعهد زیر بار مستکبران نرفته و به خون «سرمایه داران زالو صفت» تشنه هستند و هر گز با آنان سر آشتى نداشته و نخواهد داشت؛ بنابراین منشور روحانیت، برای مقابله هم زمان با این دو آفت بزرگ نوشته شد تا مرزهای اسلام راستین را از تحجر، سکولاریسم و اسلام آمریکایی جدا کند.
حضرت امام (ره) در این منشور پس از معرفی این دو جریان انحرافی، با تیزبینی به تبیین راههایی که دشمن برای ضربه زدن انتخاب کرده است، پرداختهاند: «استکبار وقتى که از نابودى مطلق روحانیت و حوزهها مأیوس شد، دو راه براى ضربه زدن انتخاب نمود؛ یکى راه ارعاب و زور و دیگرى راه خدعه و نفوذ در قرن معاصر. وقتى حربه ارعاب و تهدید چندان کارگر نشد، راههاى نفوذ تقویت گردید. اولین و مهمترین حرکت، القاى شعار جدایى دین از سیاست است». ایشان به روحانیون نصیحت کردهاند که خطر نفوذ را جدی تلقی کنند و در میان خود نیز وحدت داشته باشند.
یکی از مهمترین پیامهای منشور روحانیت، تأکید بر نقش اجتماعی، سیاسی و هدایتگری روحانیت در متن جامعه است. امام (ره) در این نوشته، به صراحت هرگونه قرائت فرد گرایانه و صوفی مآبانه از دین را نفی میکنند و روحانیت را ملزم به حضور در میان مردم و دفاع از مظلومان و محرومان میدانند. از نگاه امام، روحانی تراز انقلاب اسلامی، کسی نیست که در کنج عزلت بنشیند و از سرنوشت جامعه و مصائب مستضعفان بیخبر بماند؛ بلکه روحانی واقعی کسی است که دغدغه اسلام و مسلمین را داشته باشد و در برابر ظلم و ستم، چه از سوی دشمنان خارجی و چه از سوی پیاده نظام داخلی آن ها، سکوت نکند.
همچنین توصیه به فقه جواهری یکی از عمیقترین و ماندگارترین بخشهای این منشور است؛ جایی که امام (ره) بین اجتهاد دقیق و روشمند و بهره گیری صحیح از عنصر زمان و مکان در فرآیند استنباط جمع کردهاند. امام (ره) با این بیان، پویایی و بالندگی فقه شیعه را تضمین کردند و نشان دادند که اسلام دینی جامع و پاسخگو برای تمام اعصار است. ایشان معتقدند «حکومت در نظر مجتهد واقعى فلسفه عملى تمامى فقه در تمامى زوایاى زندگى بشریت است، حکومت نشان دهنده جنبه عملى فقه در برخورد با تمامى معضلات اجتماعى و سیاسى و نظامى و فرهنگى است، فقه، تئورى واقعى و کامل اداره انسان از گهواره تا گور است». این دیدگاه، توانست راه را برای ورود فقه به عرصههای جدید حکمرانی و حل معضلات اجتماعی بگشاید.
از نگاه امام (ره)، حوزههای علمیه باید مولد و پرورشدهنده نیروهایی باشند که نه تنها در علم و تقوا سرآمدند، بلکه درک عمیقی از مسائل سیاسی و اجتماعی داشته و توانایی اداره جامعه بر اساس موازین اسلامی را داشته باشند. به همین دلیل، منشور روحانیت را میتوان یک سند راهبردی برای نسلهای آینده حوزه دانست.
همچنین امام خمینی (ره) در این منشور از مهمترین کارویژه روحانیت یعنی تبلیغ دین، هم سخن به میان آوردهاند؛ موضوعی که بعدها نیز مکررا مورد توجه رهبر معظم انقلاب قرار گرفته و اخیرا در پیام خود به مناسبت یکصدمین سالگشت بازتاسیس حوزه علمیه قم، مشهور به منشور «حوزه پیشرو و سرآمد» تاکید کردند: «مهمترین وظیفه حوزه بلاغ مبین است».
با این اوصاف منشور روحانیت یک سند تاریخی جامد و ایستا نیست؛ بلکه یک نقشه راه زنده و پویا برای امروز و فردای حوزههای علمیه و روحانیون متعهد است. این منشور، روحانیت متعهد را از غیر متعهد بازشناسانده و کارویژههای آن را به خوبی تبیین کرده است.
این سند هر چند خطاب به روحانیت نوشته شده است، اما مخاطب آن نه فقط روحانیون، بلکه آحاد مردم هستند؛ زیرا علاوه بر اینکه در برخی فرازهای این منشور، عموم مردم مستقیما مورد خطاب قرار گرفتهاند، در آن بسیاری از راهبردهای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی نظام اسلامی نیز بیان شده و در عین حال میتوان آن را به مثابه یک دوره موجز جریان شناسی هم به شمار آورد؛ بنابراین بازخوانی آن نه فقط از سوی روحانیون بلکه، برای سایر اقشار نیز میتواند الهام بخش باشد.
نویسنده و پژوهشگر: عباس کریمیان