رئیس مرکز وکلای قوه قضائیه گفت: استفاده از قلمرو دولتهای دیگر برای عملیات نظامی علیه کشور ثالث، پیامدهای حقوقی دارد.
به گزارش خبرگزاری صداوسیما، حسن عبدلیان پور، رئیس مرکز وکلا، کارشناسان رسمی و مشاوران خانواده قوه قضائیه در یادداشتی نوشت: پس از وقوع اقدامات نظامی توسط آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران از تاریخ ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، ابعاد مهمی از مسئولیت حقوقی دولتهای میزبان پایگاههای نظامی مورد توجه قرار گرفته است. این دولتها با استقرار تأسیسات نظامی در قلمرو خود، نقش قابل توجهی در امکان برنامهریزی، پشتیبانی و اجرای عملیاتهای نظامی علیه کشور دیگری ایفا نمودهاند.
مبانی حقوقی مسئولیت دولتهای میزبان
قواعد مسئولیت بینالمللی دولتها:
بر اساس مواد ۱۶ و ۴۷ پیشنویس مواد مسئولیت دولتهای بینالملل(۲۰۰۱)، دولتی که در ارتکاب عمل متخلفانه بینالمللی به دیگری کمک یا مساعدت مؤثر نماید، در آن عمل شریک محسوب میگردد. شرایط تحقق این مسئولیت عبارتند از:
آگاهی: دولت میزبان از ماهیت و محتوای عمل متخلفانه بینالمللی آگاهی داشته باشد
مساعدت مؤثر: ارائه امکان استفاده از قلمرو برای عملیات نظامی
ارتباط سببی: ایجاد رابطه علی میان اجازه استفاده از پایگاه و وقوع عملیات
قاعده بیطرفی در حقوق مخاصمات:
مطابق اصول حقوق بشردوستانه بینالمللی، دولتی که در مخاصمه شرکت مستقیم ندارد، موظف است قلمرو خود را از استفاده برای عملیات نظامی علیه طرفهای درگیر منع نماید. این تکلیف ناشی از اصل حاکمیت و اصل ممنوعیت توسل به زور است.
حق دفاع مشروع:
مطابق ماده ۵۱ منشور ملل متحد، حق دفاع مشروع دولت مورد حمله شامل اقدام علیه زیرساختهایی میگردد که بهطور مستقیم و مؤثر در اجرای عملیات نظامی نقش داشتهاند، حتی اگر در قلمرو دولت ثالث قرار داشته باشند. در چنین مواردی، این تأسیسات در چارچوب حقوق مخاصمات مسلحانه به عنوان اهداف نظامی شناخته میشوند.
پیامدهای حقوقی قابل تصور:
مسئولیت بینالمللی دولت میزبان تعهد به توقف رفتار متخلفانه
جبران خسارت مسئولیت در قبال زیانهای واردشده
اهداف نظامی؛ امکان عملیات محدود علیه تأسیسات
مراجع قضایی بینالمللی؛ طرح اختلاف در دیوان بینالمللی دادگستری
پایگاههای نظامی مستقر در منطقه
آمریکا بر اساس توافقات دفاعی دوجانبه با دولتهای منطقه، پایگاههای نظامی متعددی را اداره میکند، از جمله:
پایگاه هوایی العدید؛ قطر فرماندهی و کنترل عملیات
ناوگان پنجم نیروی دریایی؛ بحرین پشتیبانی لجستیکی و دریایی
پایگاه هوایی الظفره؛ امارات عربی متحده عملیات شناسایی و رزمی
کمپ عریفجان و پایگاه علی السالم؛ کویت استقرار نیروهای هوایی
پایگاه هوایی پرینس سلطان؛ عربستان سعودی عملیات نظامی مشترک
این تأسیسات به عنوان بخشی از زیرساخت عملیاتی نیروهای نظامی در منطقه عمل میکنند و نقش مؤثری در برنامهریزی و اجرای عملیاتها دارند.
با توجه به تحلیل فوق، توصیه میشود:
تشکیل کارگروه حقوقی تخصصی: برای پیگیری ابعاد مختلف مسئولیت حقوقی
بررسی امکان طرح شکایت: در دیوان بینالمللی دادگستری
تهیه اسناد و مستندات: جهت اثبات نقش دولتهای میزبان
پیگیری از طریق مراجع حقوقی بینالمللی: برای اعمال مسئولیت
تدوین یادداشتهای رسمی: و ارسال به سازمان ملل متحد و نهادهای ذیربط
استفاده از قلمرو دولتی برای انجام عملیات نظامی علیه کشور دیگر، صرفاً یک اقدام دوپهلو نیست، بلکه دارای پیامدهای حقوقی مهم در چارچوب حقوق بینالملل است. مسئولیت بینالمللی دولتهای میزبان، تعهد به جبران خسارت، و امکان اقدام دفاعی مشروع، همگی در قلمرو قواعد حقوقی بینالمللی قابل پیگیری هستند.
رعایت اصول حقوق بینالملل، محدود کردن دامنه مخاصمه، و حفاظت از جمعیت غیرنظامی از اهمیت اساسی برخوردار است. در شرایط کنونی، هر دو طرف—دولت انجامدهنده حملات و دولتهای میزبان—با مسئولیت بینالمللی مواجه هستند.