یادداشت عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی؛
رهبر شهید انقلاب؛ یک ملیگرای صرف یا یک روحانی جهانیاندیش
معاون ستاد فرهنگی اجتماعی شورای عالی انقلاب فرهنگی در این یادداشت تحلیلی، با تکیه بر سالها واکاوی مستند بیانات رهبر شهید انقلاب، دوگانهی رایج «ملیگرای صرف یا روحانی فرامرزی» را به چالش کشیده و نشان میدهد که «وطن» در منظومه فکری معظمله، نه مفهومی حاشیهای، بلکه کانونی دیالکتیکی است که ایرانیّت و اسلام در آن به حقیقتی واحد بدل میشوند.
به گزارش
خبرگزاری صدا و سیما، در متن یادداشت امید عبداللهی، معاون ستاد فرهنگی اجتماعی شورای عالی انقلاب فرهنگی آمده است؛
در این یادداشت، مطالبی تقدیم میشود که حاصل سالها بررسی و تحلیلِ بیانات رهبر معظم انقلاب در خصوص مفهوم «وطن» و «هویت ملی» است. بنده از سال ۱۳۸۷ به تحلیل راهبردی سخنان ایشان، با هدف تبیین دیدگاهها و رویکردهای کلان معظمله در مسائل گوناگون کشور، بهویژه در حوزه فرهنگ، اشتغال داشتهام. در این راستا، چندین جلد گزارش تحت عنوان «تحلیل راهبردی بیانات رهبر معظم انقلاب در سخنرانیهای سالانه» در دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی تدوین و بهصورت محدود منتشر شده است.
بر این اساس و بهمیزان وسع معرفتی خویش، و با توجه به دستهبندی موضوعی بیانات ایشان بر پایه مدل راهبردی، با رویکردها و آرای معظمله در زمینههای مختلف اجتماعی و فرهنگی آشنایی نسبی یافته و خود را موظف به ارائه برداشت و تحلیل خویش در حوزههای یادشده دیدهام. البته یک انگیزه دیگری که باعث شد که این موضوع را انتخاب کنم گفتوگوهای دوستانهای بود که با برخی افراد درباره نوع نگاه رهبر شهید انقلاب اسلامی به تقدم موضوعات ملی، دینی و تمدنی بود.
برخلاف تصور رایج که گمان میکند نگاه ایشان به ایران صرفاً ابزاری یا حاشیهای است، با مطالعه عمیق بیاناتشان درمییابیم که «ایران» همواره یک دغدغه مرکزی و مستمر در اندیشه ایشان بوده است. این یادداشت میکوشد با استناد به سخنان مستقیم ایشان، تصویری دقیق از وطنپرستی ایشان ترسیم کند.
۱. تعریف بنیادین: وطن کجاست و عشق به آن چه معنایی دارد؟
نخستین پرسشی که در برابر هر تحلیلگری قرار میگیرد، این است که مفهوم «وطن» از نگاه ایشان چیست. پاسخ را میتوان در یک گفتوگوی صریح با رزمندگان دفاع مقدس یافت. از ایشان پرسیده شد: «ما برای اسلام مبارزه میکنیم یا برای وطن؟» پاسخ قاطع ایشان چنین بود:
«وطن، امروز با اسلام یکی است. اسلامیّت و ایرانیّت متضاد نیستند، یک حقیقتند. هر کسی سرباز اسلام شد، از هر ارزشی از جمله ارزش میهن و وطن دفاع میکند».
این جمله بنیادیترین اصل وطنپرستی در اندیشه ایشان را روشن میکند: وطنپرستیِ دینی. یعنی عشق به ایران نه تنها با ایمان اسلامی منافات ندارد، بلکه جزئی از آن است. کسی که از ایران دفاع میکند، از اسلام دفاع کرده است و برعکس.
اما آیا این بدان معناست که ایشان به ایرانِ پیش از اسلام بیاعتنا هستند؟ خیر. ایشان در سفر شیراز درباره تخت جمشید فرمودند: «ما به مفاخر تاریخی قبل از اسلام نیز به عنوان نشانههای هنر ایرانی افتخار میکنیم... این آثار، محصول سرپنجه هنرمند، ذهن خلاق و روحیه بلندنظر ایرانی است و جزو مفاخر تاریخی این کشور قرار میدهد.»
با این حال، ایشان تأکید میکنند که اوج شکوفایی تمدن ایرانی پس از اسلام رخ داده است: «تمدن، هنر، فرهنگ و دانشی که ایرانیان در قرون ۴ و ۵ هجری به آن دست یافتند، پیش از اسلام هرگز سابقه نداشته و این اوجگیری به برکت اسلام بوده است»
۲. شاخصههای وطنپرستی از نگاه ایشان
۲.۱. زبان فارسی؛ ستون هویت ملی
یکی از برجستهترین نشانههای عشق ایشان به ایران، تأکید مکرر بر زبان فارسی است. ایشان در سال ۱۳۹۰ به صراحت فرمودند: «نباید تصور بشود که زبان فارسی نماد ملیّت ایران نیست. چرا هست. روی این موضوع تکیه بشود.».
اما فراتر از این، ایشان چشماندازی راهبردی برای زبان فارسی ترسیم میکنند. در سال ۱۳۹۵، خطاب به اساتید دانشگاه فرمودند: «ما باید جوری برنامهریزی کنیم، جوری حرکت کنیم که پنجاه سال بعد اگر کسی در دنیا خواست حرفِ علمیِ نو بشنود، مجبور باشد فارسی یاد بگیرد تا بتواند سخنِ علمیِ نو را بشنود»
این جمله را نمیتوان جز به عنوان نهایت آرزوی عزت ملی تعبیر کرد. ایشان ایران را نه فقط یک کشور، بلکه کانون تمدنی میبینند که باید زبانش زبان علم در جهان شود.
۲.۲. ایرانِ قوی؛ هدف وطنپرستانه
واژه «ایران قوی» یکی از پربسامدترین تعابیر ایشان در سالهای اخیر است. اما «قوت» را نباید صرفاً نظامی معنا کرد. ایشان در دیدار با خانوادههای شهدای امنیت (آبان ۱۴۰۳) به تفصیل توضیح دادند: «باید قوی شد. ملت باید روزبهروز خودش را بیشتر تقویت کند. ایرانِ قوی است که میتواند از خودش دفاع کند، میتواند امنیّت خودش را، پیشرفت خودش را تأمین کند... قوّت فقط ساخت تسلیحات نیست؛ قوّت علمی، تواناییهای سیاسی، تواناییهای مدیریتی، همهی اینها جزو چیزهایی است که جامعه را به ایمنی میرساند.»
وطنپرستی از این منظر، یعنی تلاش برای تقویت همهجانبه کشور؛ از علم گرفته تا مدیریت و سیاست.
۳. دشمنشناسی؛ وجه تمایز وطنپرستی واقعی
یکی از شاخصترین ویژگیهای رویکرد ایشان، تشخیص درست «دوست» و «دشمن» ایران است. ایشان بارها تأکید کردهاند که مخالفت قدرتهای بزرگ با جمهوری اسلامی، ریشه در مخالفت آنها با «ایران قوی و مستقل» دارد:
«آمریکا فقط با جمهوری اسلامی مخالف نیست، با ایران مخالف است. با ایران قوی مخالف است. با ایران مستقل مخالف است.»
این گزاره بسیار مهم است: دشمنی آمریکا فراتر از نظام سیاسی خاصی است که در ایران حاکم است؛ دشمنی با مقوله «ایرانِ قدرتمند» است. به همین دلیل، ایشان در پیام پس از تجاوز اخیر رژیم صهیونیستی فرمودند:
«ایران با این عظمت، ایران با این تاریخ، ایران با این فرهنگ، ایران با این عزم پولادین ملی، اسم «تسلیم» برای یک چنین کشوری، مایه استهزاء کسانی است که ملت ایران را میشناسند.»
در جای دیگر، ایشان با اشاره به خاطراتی از عوامل رژیم پهلوی که حتی در خلوت جرأت اعتراض به آمریکا را نداشتند، تأکید کردند: «ایران از آن دوران به جایی رسیده است که نه تنها از آمریکا نمیترسد بلکه آن را میترساند.»
وطنپرستیِ واقعی از نگاه ایشان یعنی بازگرداندن عزت از دست رفته به ایران؛ عزتی که باعث شود ایران در برابر زورگویان سرفراز باشد.
۴. مصادیق عینی وطنپرستی در بیانات ایشان
برای روشنتر شدن تصویر، به چند مصداق مشخص از عشق ایشان به ایران اشاره میکنم:
مصداق بیانات ایشان پرچم ایران در دیدار با ورزشکاران، بر حفظ حرمت پرچم جمهوری اسلامی تأکید ویژه دارند
پیشرفت علمی چشمانداز «فارسی، زبان علم جهان در ۵۰ سال آینده
مقاومت در برابر دشمن «ایرانِ قوی است که میتواند از خودش دفاع کند.
مفاخر تاریخی افتخار به تخت جمشید به عنوان نشانه هنر ایرانی، همراه با نقد استبداد
نتیجهگیری: وطنپرستی به مثابه تکلیف راهبردی
اگر بخواهم در یک جمله خلاصه کنم: وطنپرستی از نگاه آیتالله خامنهای، یک احساس زودگذر و شعارزده نیست؛ یک تکلیف راهبردی است برای حفظ کرامت، استقلال و عزت ایران.
آنچه رهبر شهید انقلاب را از یک ملیگرای صرف یا یک روحانی جهانیاندیش متمایز میکند، تشخیص دیالکتیکی او از رابطه ایران و اسلام است: ایران بدون اسلام «تهی از محتوا» و اسلام بدون ایران «بیجسم و بیپناه» است. در این چارچوب، عشق به ایران نه یک انتخاب عاطفی، بلکه یک تکلیف راهبردی برای تحقق آرمانهای دینی و ملی به طور همزمان محسوب میشود.