یکم اردیبهشت ماه در تقویم رسمی ایران به نام «یادروز سعدی» نامگذاری شده است؛ روزی که همزمان با سالروز تولد شیخ مصلحالدین سعدی شیرازی، فرهنگدوستان و ادبپژوهان را بر آن میدارد تا بار دیگر به سراغ کارنامه پربار استاد سخن پارسی بروند و ابعاد گوناگون شخصیت و آثار او را بازخوانی کنند.
به گزارش خبرگزاری صدا و سیما ؛ سعدی تنها یک شاعر یا نویسنده متعلق به قرن هفتم هجری نیست؛ او پدیدهای است که توانست با زبانی ساده، روان و در عین حال عمیق، مرزهای جغرافیایی و تاریخی را پشت سر بگذارد و به یکی از تاثیرگذارترین چهرههای ادبیات جهان بدل شود؛ از آرامگاهش در شیراز گرفته تا تالارهای سازمان ملل متحد، نام و سخن سعدی همچنان طنینانداز است و همین گستره نفوذ، ضرورت بازشناسی مستمر او را دوچندان میکند.
ابومحمد مشرفالدین مصلح بن عبدالله شیرازی، معروف به سعدی، در حدود سال ۶۰۶ هجری قمری در شیراز دیده به جهان گشود؛ خانواده او از عالمان دین بودند و پدرش ظاهرا در دستگاه اتابکان فارس، بهویژه اتابک سعد بن زنگی، منصبی داشته است؛ با این حال، دوران کودکی سعدی چندان به آرامی سپری نشد؛ او در همان سالهای نخستین، پدر خود را از دست داد و یتیم شد.
تحصیلات اولیه سعدی در شیراز آغاز شد، اما عطش دانش و تجربهاندوزی، او را به بغداد، پایتخت علمی و فرهنگی جهان اسلام در آن روزگار، کشاند؛ سعدی در نظامیه بغداد، معتبرترین مرکز علمی آن زمان، به تحصیل علوم دینی، ادبی، فقه و حدیث پرداخت؛ این دوره از زندگی او، سنگ بنای شخصیت علمی و فکریاش را بنا نهاد و او را با میراث غنی فرهنگ اسلامی و ایرانی بهخوبی آشنا ساخت.
اما نقطه عطف زندگی سعدی را باید در سفرهای طولانی و پرماجرای او جست؛ پس از پایان تحصیلات، سعدی راه سفر در پیش گرفت و بنا بر شواهد موجود در آثار خودش، نزدیک به ۳۰ سال از عمر خویش را در سیر و سیاحت گذراند؛ دامنه این سفرها بسیار گسترده بود؛ از آسیای صغیر و شبهقاره هند گرفته تا شمال آفریقا، حبشه و حتی مناطق دوردستی مانند ترکستان و چین.
ابن بطوطه، جهانگرد مشهور مراکشی، در سفرنامه خود نقل میکند که در دربار یکی از امیرزادگان شهر خنسا (هانگژوی امروزی) در چین، آوازی به زبان فارسی شنید که مصرعی از شعر سعدی بود؛ این گزارش مستند، گواه روشنی بر گستره شگفتانگیز آوازه سعدی حتی در زمان حیاتش است.
سعدی سرانجام در میانههای عمر، به شیراز بازگشت و این بازگشت مصادف با دورهای از آرامش نسبی در فارس، تحت حکومت اتابک ابوبکر بن سعد زنگی بود؛ سعدی که حالا گنجینهای عظیم از تجربهها و مشاهدات گوناگون از اقوام و فرهنگهای مختلف را در سینه داشت، در گوشه دنج شیراز به تالیف و تدوین آثار ماندگار خود پرداخت؛ او در سال ۶۵۵ هجری قمری، نخستین شاهکار خود، بوستان، را به پایان رساند و تنها یک سال بعد، در سال ۶۵۶، گلستان را به رشته تحریر درآورد.
شیخ اجل سعدی شیرازی، پس از عمری تلاش در راه اعتلای فرهنگ و ادب پارسی، بنا بر تخمین پژوهشگران، در فاصله سالهای ۶۹۰ تا ۶۹۵ هجری قمری در شیراز چشم از جهان فروبست و در همان محوطهای که امروز به «سعدیه» شهرت دارد، به خاک سپرده شد.
آرامگاه سعدی که امروزه با نام «سعدیه» شناخته میشود، یکی از مهمترین و پربازدیدترین مکانهای تاریخی و فرهنگی شیراز است؛ این مجموعه در شمال شرق شیراز، در انتهای خیابان بوستان و در جوار باغ دلگشا و در دامنه کوه واقع شده است؛ این مکان در ابتدا، محل عبادت و خانقاه شیخ بوده و پس از وفاتش، به عنوان مدفن او برگزیده شد.
بنای کنونی آرامگاه، اما متعلق به دوران معاصر است؛ در سال ۱۳۳۰، به همت انجمن آثار ملی و با طراحی محسن فروغی، بنایی باشکوه و متناسب با شان و جایگاه ادبی سعدی بر مزار او ساخته شد؛ معماری سعدیه تلفیقی از معماری سنتی و مدرن ایرانی است؛ رواقهای ستوندار، طاقهای بلند، حوض مستطیل شکل بزرگ در محوطه و گنبد فیروزهای رنگ آرامگاه، فضایی روحانی و دلنشین را برای بازدیدکنندگان فراهم میکند؛ این بنا در ۲۰ آبان ۱۳۵۳ به شماره ۱۰۱۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
اهمیت سعدیه فراتر از یک مکان تاریخی است؛ این آرامگاه نمادی از هویت فرهنگی و ادبی ایران به شمار میرود.
نام سعدی بیش از هر چیز با ۲ اثر جاودانهاش، بوستان و گلستان، گره خورده است؛ این ۲ کتاب که هر کدام به سبکی متفاوت نگاشته شدهاند، در کنار غزلیاتش، کلیات آثار سعدی را تشکیل میدهند.
بوستان که در ابتدا «سعدینامه» نام داشت، نخستین اثر بزرگ سعدی است؛ این کتاب منظوم در قالب مثنوی و در بحر متقارب (همان وزن شاهنامه فردوسی) سروده شده است؛ انتخاب این وزن حماسی برای بیان مطالب اخلاقی و تعلیمی، نشاندهنده نبوغ و جسارت ادبی سعدی است.
بوستان شامل یک دیباچه و ۱۰ باب است که هر باب به یکی از موضوعات بنیادین اخلاقی و اجتماعی یعنی «در عدل و تدبیر و رای»، «در احسان»، «در عشق و مستی و شور»، «در تواضع»، «در رضا»، «در قناعت»، «در عالم تربیت»، «در شکر بر عافیت»، «در توبه و راه صواب» و «در مناجات و ختم کتاب» میپردازد؛ سعدی در این ابواب، با بهرهگیری از حکایات و داستانهای شیرین و پندآموز، خواننده را به تامل در باب مفاهیم عمیق انسانی فرامیخواند.
اما گلستان را باید نقطه اوج هنر نویسندگی سعدی دانست؛ این کتاب که تنها یک سال پس از بوستان تالیف شد، آمیزهای بدیع از نثر آهنگین و مسجع و نظم است؛ سعدی در گلستان نثری آفرید که نمونه کامل «سهل ممتنع» به شمار میرود؛ زبانی که در عین سادگی و روانی، چنان پخته و هنرمندانه است که تقلید از آن ناممکن مینماید.
گلستان با دیباچه معروف خود که با عبارت «منت خدای را عز و جل که طاعتش موجب قربتست...» آغاز میشود، شامل هشت باب یعنی «در سیرت پادشاهان»، «در اخلاق درویشان»، «در فضیلت قناعت»، «در فواید خاموشی»، «در عشق و جوانی»، «در ضعف و پیری»، «در تأثیر تربیت» و «در آداب صحبت» است.
در این کتاب، سعدی با گزینگویههای کوتاه و بلند، حکایات جذاب و اشعار نغز، آینهای تمامنما از جامعه زمانه خود و در عین حال، فرازمانی و فرامکانی را در برابر خواننده قرار میدهد.
اگرچه بوستان و گلستان، سعدی را به عنوان یک معلم اخلاق و یک نثرنویس بیهمتا تثبیت کردند، اما وجه دیگر شخصیت ادبی او در غزلیاتش تجلی مییابد؛ سعدی حدود ۷۰۰ غزل سروده است که در دیوان اشعارش گردآوری شدهاند؛ غزلهای سعدی را میتوان در ۲ دسته کلی غزلهای عاشقانه و غزلهای عارفانه طبقهبندی کرد.
در غزلهای عاشقانه، سعدی با زبانی ساده، صمیمی و سرشار از احساس، از عشق زمینی، شور و شیدایی، و زیباییهای طبیعت سخن میگوید؛ شهرت و محبوبیت غزلهای عاشقانه سعدی تا آنجاست که بسیاری از آنها به صورت ترانهها و تصنیفهای ماندگار در موسیقی ایرانی نیز اجرا شدهاند.
در مقابل، غزلهای عارفانه سعدی، تجلیگاه سیر و سلوک معنوی و تجربههای درونی اوست؛ در این غزلها، زبان عشق بهانهای میشود برای بیان مفاهیم عمیق عرفانی و بیان ناپایداری دنیا و ضرورت توجه به عالم معنا.
آنچه غزل سعدی را از بسیاری از همعصران و حتی شاعران پس از خود متمایز میکند، «سهل ممتنع» بودن زبان او در این قالب نیز هست؛ او توانسته است عمیقترین مفاهیم انسانی را در قالب سادهترین و در عین حال، زیباترین واژگان و ترکیبها بیان کند؛ این ویژگی، شعر او را برای عموم مردم قابل فهم و در عین حال، برای خواص و اهل فن، سرشار از ظرافتهای ادبی و بلاغی ساخته است.
تاثیر سعدی بر غزل فارسی چنان عمیق است که بسیاری از غزلسرایان بزرگ پس از او، از جمله حافظ شیرازی، به وامگیری از مضامین و تعابیر او اذعان داشتهاند و خود را مدیون سبک و سیاق سعدی میدانند.
یکی از کلیدیترین عناصر شکلدهنده شخصیت و جهانبینی سعدی، سفرهای طولانی او به نقاط مختلف جهان بود؛ سعدی در فاصله سالهای ۱۱۲۶ میلادی به بعد، سفری را آغاز کرد که مقاصد گوناگونی از شهرهای بزرگ جهان اسلام مانند بغداد، دمشق، حلب و بیتالمقدس گرفته تا شبهقاره هند، شمال آفریقا (مصر و حبشه) و حتی آسیای مرکزی و شرق دور را شامل میشد.
این سفرها صرفا یک سیاحت جغرافیایی نبود؛ بلکه سعدی در این مسیر، با اقوام، فرهنگها، مذاهب و طبقات گوناگون اجتماعی از نزدیک آشنا شد؛ او با تاجران، عالمان، صوفیان، حاکمان و مردم عادی نشست و برخاست کرد و تجربههای تلخ و شیرین فراوانی اندوخت.
روایتهای متعددی از این سفرها در لابهلای آثارش به چشم میخورد که برخی بسیار شگفتانگیز و خواندنیاند؛ صرفنظر از صحت و سقم تاریخی جزئیات این روایتها، آنچه مسلم است این است که این سفرها، نگاه سعدی به انسان و جهان را عمیقا متحول ساخت؛ مشاهدات مستقیم او از تنوع فرهنگی و زیستی انسانها، ماده خام حکمتها و پندهای اخلاقیای شد که بعدها در بوستان و گلستان به شیواترین شکل ممکن بیان گردید.
تاثیر سعدی بر زبان و ادبیات فارسی چنان عمیق و بنیادین است که نمیتوان آن را در چند جمله خلاصه کرد؛ زبان سعدی به دلیل سادگی، روانی و پختگی، به عنوان معیاری برای نثر و نظم فارسی در دورههای بعدی شناخته شد و شباهت قابل توجه زبان فارسی امروزی با زبان او، گواهی بر این تاثیر ماندگار است؛ اما دامنه نفوذ سعدی بسیار فراتر از مرزهای ایران و قلمرو زبان فارسی گسترده شده است.
از همان سدههای نخستین پس از درگذشت سعدی، آثار او بهویژه در امپراتوری عثمانی با اقبال گستردهای روبهرو شد و ترجمهها و شروح متعددی بر بوستان و گلستان در آن سرزمین نوشته شد؛ در اروپا نیز، توجه به سعدی از قرن هفدهم میلادی آغاز شد؛ آندره دوریه، ایرانشناس فرانسوی، در اوایل قرن هفدهم گزیدهای از گلستان را به فرانسوی ترجمه کرد و از آن پس، موج ترجمه آثار سعدی به زبانهای مختلف اروپایی آغاز شد؛ سعدی از نخستین شاعران ایرانی است که آثارش به زبانهای اروپایی ترجمه شد.
تاثیر اندیشههای اخلاقی و انسانی سعدی بر متفکران و نویسندگان بزرگ اروپایی غیرقابل انکار است؛ از گوته، شاعر و ادیب نامدار آلمانی، که در دیوان غربی-شرقی خود از سعدی الهام گرفته، تا رالف والدو امرسون، فیلسوف آمریکایی، و ویکتور هوگو، نویسنده بزرگ فرانسوی، همگی به تاثیرپذیری از این حکیم ایرانی اذعان داشتهاند.
جذابیت سعدی برای مخاطب غربی را میتوان در سادگی و جهانشمولی مفاهیم اخلاقی و انسانیاش جستوجو کرد؛ اصولی مانند مدارا، عدالت، انسان دوستی و نیکی که در آثار سعدی موج میزند، فراتر از هر مرز دینی و فرهنگیای، برای انسان معنا دارد.
عظمت و پیچیدگی شخصیت و آثار سعدی، ضرورت پژوهشهای تخصصی و نظاممند را همواره گوشزد کرده است؛ از این رو، در دهههای اخیر شاهد شکلگیری نهادها و مراکزی با عنوان «سعدیشناسی» و «سعدیپژوهی» بودهایم که هدف اصلی آنها، شناخت علمی و دقیقتر این شاعر بزرگ است.
یکی از مهمترین این مراکز، مرکز سعدیشناسی است که در سال ۱۳۷۶ در شیراز تاسیس شد؛ این مرکز با هدف ساماندهی به امور پژوهشی مرتبط با سعدی، گردآوری نسخ خطی و چاپی آثار او، ایجاد کتابخانه تخصصی و برگزاری نشستها و همایشهای علمی، نقشی محوری در اعتلای سعدیپژوهی در ایران ایفا میکند؛ فعالیتهای این مرکز منجر به انتشار مقالات و کتب پژوهشی متعددی شده است که ابعاد ناشناختهای از زندگی، اندیشه و سبک سعدی را روشن میسازند.
همزمان، در سطح بینالمللی نیز پژوهش در باب سعدی همچنان پررونق است؛ ایرانشناسان و محققان ادبیات فارسی در دانشگاههای معتبر جهان، پروژههای تحقیقاتی متعددی را به تصحیح نسخههای خطی، تحلیل متون و بررسی تطبیقی آثار سعدی با دیگر شاهکارهای ادبی جهان اختصاص دادهاند؛ وجود نسخههای خطی نفیس از کلیات سعدی در کتابخانههای بزرگ دنیا مانند کتابخانه دانشگاه کمبریج و کتابخانه ابن مسکویه در اصفهان، نشان از ارزش و اهمیت جهانی این آثار دارد.
ایده نامگذاری یک روز به نام سعدی و اختصاص آن به بزرگداشت این شاعر و حکیم فرزانه، به سالهای پایانی قرن چهاردهم خورشیدی بازمیگردد؛ نخستین مراسم رسمی یادروز سعدی در سال ۱۳۷۷ برگزار شد.
پس از آن، به پیشنهاد مرکز سعدیشناسی در سال ۱۳۸۱، اول اردیبهشت ماه به طور رسمی به نام روز سعدی در تقویم ملی ایران نامگذاری شد؛ از آن پس، هر ساله در این روز، برنامههای متنوع فرهنگی و ادبی در سراسر ایران، بهویژه در شیراز، برگزار میشود.
آیین گلباران آرامگاه سعدی در اول اردیبهشت، یکی از اصلیترین و نمادینترین برنامههای این روز است؛ در این مراسم که با حضور گسترده مردم، مسئولان فرهنگی، سعدیپژوهان و دوستداران ادب فارسی برگزار میشود، آرامگاه شیخ اجل با گلهای بهاری تزئین میشود.
همزمان، نشستهای تخصصی با حضور اساتید برجسته ادبیات فارسی، شبهای شعر، اجرای موسیقی سنتی و برنامههای فرهنگی دیگری در مجموعه سعدیه و سایر اماکن فرهنگی شیراز برپا میشود؛ همچنین به منظور فراهمسازی امکان بازدید برای عموم علاقهمندان، بازدید از مجموعه تاریخیفرهنگی سعدیه در این روز رایگان اعلام میشود.
بزرگداشت سعدی، اما به مرزهای ایران محدود نمانده است؛ در سالهای اخیر، برنامههای مشابهی در کشورهای دیگر با حضور ایرانشناسان و فارسیآموزان برگزار میشود.
پویشهای جهانی با محوریت پیامهای انسان دوستانه و صلحجویانه سعدی در فضای مجازی و حقیقی راهاندازی میشود که نشان از ظرفیت بالای اندیشههای سعدی برای ایجاد گفتوگو و همبستگی در سطح جهانی دارد.