پژوهش خبری صدا و سیما: « نارندرا دامورداس مودی» نخست وزیر هند یکی از مهم ترین سفرهای خارجی خود را تجربه کرد و در دوم خرداد در صدر هیئت بلند پایه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی وارد تهران شد. این سفر دو روزه در حالی صورت گرفت که در ماه ­های گذشته کارگروه اعزامی وی دیدارهایی از تهران داشته است.

هند پس از چین پر جمعیت ­ترین کشور دنیا به شمار می‌آید و نزدیک به یک ششم جمعیت جهان را در خود جای داده‌است. در عین حال مسلمانان 20 درصد از جمعیت یک میلیارد و 278 میلیون نفری هند را تشکیل می دهند. هند پس از ایران، دومین جمعیت شیعه بزرگ در دنیا را دارد. گفته می شود جمعیت شیعه این کشور 45 تا 50 میلیون نفر است.

به نظر می رسد کشورهای بزرگ و مهم آسیا بیش از گذشته در جهت تثبیت روابط خود با کشورهای منطقه بویژه با جمهوری اسلامی ایران گام برمی دارند. تمرکز « مودی » در دو سال اول نخست وزیری اش بیشتر بر کشورهای مجاور و همچنین کشورهای حوزه اقیانوس هند بوده است. این در حالی است که روابط با آمریکا و غرب نیز همچون گذشته برای این کشور از اولویت برخوردار است.

شاید بتوان مهم­ ترین نتایج سفر بالاترین مقام اجرایی هند به ایران اسلامی را در موارد ذیل خلاصه کرد. لیکن آنچه ذهن را بیش از همه درگیر می ­کند این که؛ آیا ترمیم مناسبات دهلی نو با تهران پایدار خواهد ماند؟

پیگیری و توسعه پروژه «فرزادB»

این میدان گازی در سال 2008 توسط شاخه امور بین المللی شرکت او ان جی سی هند در بلوک اکتشافی خلیج فارس کشف شد. دو سال بعد این شرکت طرح توسعه ای تجدیدنظر شده را برای تولید 60 درصد از 68/ 21 تریلیون فوت مکعب منابع گازی این میدان را به دولت ایران ارائه کرد، اما شرکت هندی به دلیل تهدید ناشی از تحریم ­های آمریکا علیه شرکت ­هایی که بیش از 20 میلیون دلار سرمایه گذاری در بخش انرژی ایران انجام بدهند، از امضای قرارداد امتناع کرد. ایران در فوریه 2012، اولتیماتومی یک ماهه به کنسرسیومی به سرپرستی شرکت او ان جی سی برای توسعه این میدان گازی داد. برای بیش از دو سال دولت ایران تهدید خود مبنی بر توقف فعالیت او ان جی سی در بلوک فارسی را عملی نکرد. تا پیش از اعمال تحریم­ ها سه شرکت هندی حدود 100 میلیون دلار در میدان «فرزاد B» سرمایه گذاری کردند و پس از اعمال تحریم­ ها این سه شرکت نتوانستند به فعالیت خود در ایران ادامه داده و علی رغم این حجم سرمایه گذاری تولید این میدان آغاز نشد. اکنون هندی­ ها قصد دارند با لغو تحریم­ ها، جای پای خود را در صنعت نفت ایران بازیابند.

تأمین امنیت شهروندان هندی در منطقه

بحران سوریه، جنگ یمن، بی ­ثباتی ­ها در عراق، علاوه بر کاهش بهای نفت، برای هند که بیش از 7 میلیون نفر از شهروندانش در این منطقه عمدتاً به عنوان کارگر مشغول به کار هستند، پیامدهایی دارد. ناآرامی ­های اخیر در عربستان سعودی و اخراج 50 هزار کارگر خارجی در صنعت ساخت و ساز می ­تواند نشان ه­ای از تحولات اخیر منطقه باشد و هند باید برای بازگشت احتمالی کارگران خود در صورت وخامت اوضاع آماده باشد.

تضمین امنیت حمل و نقل در خلیج فارس

هند برای تامین نیازهای خود به نفت و گاز به شدت وابسته به واردات است. این کشور 80درصد از نفت خود و نزدیک به 55درصد از گاز طبیعی خود را از خارج از کشور وارد می ­کند، و بسیاری از آنها نیز از غرب آسیا تامین می­ شود. در سال 2013 کشتی های نیروی دریایی ایران در شهر «بمبئی» پهلو گرفتند که نشان دهنده روابط دو جانبه صمیمی بین دو کشور است. مودی نیاز به تقویت این روابط در آینده دارد. هندی ­ها بر این باورند که تضمین و تأمین حمل و نقل و مسائل پیرامونی آن تنها در صورت پیگیری موارد ذیل محقق خواهد شد:

موضوع افغانستان

به موازات بدتر شدن شرایط امنیتی در افغانستان، هند به دنبال راه هایی جهت تقویت نفوذ خود در این کشور به منظور مقابله با نفوذ رقیب خود، یعنی پاکستان است. با توجه به اینکه مسیر زمینی هند به افغانستان از طریق پاکستان قابل دسترسی نیست، دهلی برای توسعه روابط تجاری خود با افغانستان به ایران متوسل شده است.

توافقنامه چابهار

پروژه بندر «چابهار» که برنامه ­های آن تاکنون به تعویق افتاده، شاید مهم ترین موضوع مورد بحث بین تهران و دهلی نو باشد. هند در حال حاضر به دنبال دستیابی به دو اسکله پهلوگیری در این بندر است تا امکان تجارت نه تنها با ایران بلکه با آسیای مرکزی و فراتر از آن را ایجاد کند. چابهار همچنین در رقابت استراتژیک مستقیم با بندر «گوادر» در پاکستان است که در حال حاضر به طور کامل توسط چین مدیریت می شود. با این حال، همکاری بین هند و ایران بر روی این بندر سال ها است که به علت تحریم ­ها علیه ایران و فشار آمریکا بر هند متوقف شده است.

باید اشاره کرد که هند تاکنون مبلغ 150 میلیون دلار برای توسعه بندر چابهار در جنوب شرقی ایران هزینه کرده و امیدوار است که این بندر بتواند یک مسیر ترانزیتی به افغانستان در اختیارش قرار دهد. افزون بر این، هند قصد دارد در آینده گاز طبیعی را از آسیای مرکزی به افغانستان انتقال دهد. پروژه چابهار همچنین می­ تواند دسترسی دریایی به افغانستان را در اختیار هند قرار دهد. چابهار یکی از نقاط ارتباطی مهم بین شرق و غرب، و شمال و جنوب است که می‌تواند بستر همکاری­ های عمیق، بلندمدت و مفید باشد.

جمع بندی

به هر تقدیر به نظر می­ رسد که سیاست «نگاه به شرق» را علاوه بر دولتمردان جمهوری اسلامی ایران، سیاست مداران و تصمیم سازان کشورهای تأثیر گذار و بزرگ منطقه چون روسیه، چین، کره جنوبی و هند نیز مطمح نظر دارند و دنبال می ­کنند. علاوه بر این هند، از اینکه چین در دوره پس از تحریم­ ها درصدد توسعه روابط اقتصادی هرچه بیشتر با ایران است، آگاهی دارد. « شی جین پینگ»، رئیس جمهور چین، به ایران سفر کرد و در حال حاضر، پکن بزرگترین شریک تجاری ایران است و از این رو هند می ­خواهد سیاست متوازنی را در این راستا اتخاذ کند تا عقب نماند. اما باید دید، بزرگترین دموکراسی جهان آیا این برنامه را در سیاست خارجی خود دنبال خواهد کرد؟ آیا فشارهای بیرونی تأثیر سویی بر آن نخواهد داشت؟ بویژه آنکه مقامات آمریکایی پس از توافقنامه چابهار موضع گیری کرده و تأکید کردند که این توافقنامه را زیر نظر می ­گیرند. « نیشا دسائی بیسوال»، دستیار وزیر خارجه آمریکا در امور جنوب آسیا و آسیای مرکزی یک روز پس از توافقنامه چابهار در کمیته روابط خارجی سنای آمریکا گفت: «ما با صراحت با طرف هندی درباره تداوم محدودیت­ ها علیه فعالیت‌های مربوط به ایران صحبت کرده‌ایم ... ما باید جزئیات توافق چابهار را بررسی کنیم تا ببینیم آیا شامل این مسئله می‌شود یا خیر.» این در حالی است که مودی، نخست‌وزیر هند روز توافق (دوشنبه، 4/ 3/ 1395) وعده داد که 500 میلیون دلار برای توسعه بندر چابهار ایران سرمایه‌گذاری کند تا کشورش به ایران، افغانستان و آسیای مرکزی دسترسی بیابد.

با توجه به مجموعه این ملاحظات، به نظر می­ رسد بالاترین مقام اجرایی سرزمین هفتاد و دو ملت در سفر خود به تهران قصد دارد از شرایط جدید شکل گرفته پیرامون ایران در دوره پس از تحریم ­ها استفاده کرده و روابط کشورش با ایران را بهبود و تعمیق بخشد. چرا که دهلی نو باید در نظر داشته باشد که غرب آسیا بزرگترین شریک تجاری هند به شمار می­ آید.

پژوهش خبری//فرشته مقدم