پژوهش خبری: بدون تردید، خام فروشی یکی از بزرگترین نقاط ضعف صنعت نفت ایران است، صنعتی که بیش از 107 سال قبل در کشورمان شکل گرفت و حدود 55 سال از ملی شدن آن می گذرد. وابستگی شدید اقتصاد کشور به درآمدهای نفتی و علاقه مدیران وزارت نفت به حضور فعال ایران در بازارهای جهانی نفت موجب شده است تا علی رغم تأکید سیاست‌های کلان نظام مانند بندهای 13 و 15 سیاست های کلی اقتصاد مقاومتی بر کاهش خام‌فروشی، تلاش برای صادرات حداکثری نفت خام که به معنای خام‌فروشی حداکثری است، به یک اصل پذیرفته شده در صنعت نفت کشور تبدیل شود. با این وجود، فضای صنعت نفت کشور درباره کاهش خام فروشی دیگر مواد خام هیدروکربنی ارزشمند مانند گاز طبیعی و بخصوص میعانات گازی تا حدودی مناسب تر است و وزارت نفت در حال تلاش برای کاهش خام فروشی آنهاست.

براساس آمارهای اداره اطلاعات انرژی آمریکا در سال 2014، ایران دومین دارنده منابع گاز طبیعی در جهان است^[1]. یکی از مهم‌ترین و با ارزش ترین موادی که در فرآیند تولید گاز طبیعی به عنوان محصول جانبی از مخازن گازی برداشت می‌شود، «میعانات گازی» است که از پنتان و هیدروکربن‌های سنگین‌تر از آن تشکیل می­شود. میعانات گازی معمولاً درصد گوگرد پایین‌تری نسبت به نفت خام دارد و از انواع فلزات عاری است. حدود 60 درصد آن را نفتا (محصولی مناسب برای تولید بنزین و محصولات پتروشیمی) و 30 درصد آن را نفت گاز (گازوئیل) تشکیل می‌دهد. پالایشگاه میعانات گازی در قیاس با پالایشگاه نفت خام فرایندهای تبدیلی و پالایشی کمتری دارد و این امر هزینه سرمایه‌گذاری آن را کاهش می­دهد. پس از افتتاح فازهای 1 تا 5 پارس جنوبی در بین سال‌های 81 تا 84 و افزایش قابل توجه میزان تولید میعانات گازی کشور، برنامه‌ریزی برای پالایش میعانات گازی و پرهیز از خام فروشی آن در دستور کار وزارت نفت قرار گرفت. بر همین اساس، احداث پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس با ظرفیت 360 هزار بشکه و پس از آن پالایشگاه پارس شیراز با ظرفیت 120 هزار بشکه در روز از اواسط دهه هشتاد در برنامه­های وزارت نفت قرار گرفت. در دولت یازدهم نیز این موضوع به طور ویژه مورد توجه وزارت نفت قرار گرفت به گونه ای که «توقف صادرات (قطع کامل خام فروشی) میعانات گازی» تبدیل به یکی از محورهای اصلی برنامه ریزی ها و فعالیت های این وزارتخانه شد. در همین راستا، ابتدا بیژن زنگنه، وزیر نفت طی حکمی در تاریخ 12 بهمن ماه 92، شهاب الدین متاجی را به سمت مشاور خود در امور توسعه پالایشگاه ها منصوب کرد و به او ماموریت داد تا برنامه ریزی، پیگیری و انجام هماهنگی های لازم برای اجرای مجموعه پالایشگاه های میعانات گازی در منطقه شرق عسلویه که بعدها به «مجتمع پالایشی سیراف» مشهور شد را به انجام برساند. در بخشی از حکم زنگنه آمده بود: «در اجرای تدابیر مقام معظم رهبری، سیاست اصلی وزارت نفت بر این است که با هدف پرهیز از خام فروشی، همه میعانات گازی تولیدی در فازهای مختلف پارس جنوبی و جز آن در داخل کشور فرآورش شود». با تلاش های انجام شده توسط مشاور زنگنه و همچنین سایر بخش های مرتبط در صنعت نفت، مقدمات احداث پالایشگاه میعانات گازی 480 هزار بشکه ای سیراف در سال 95 فراهم گردید و نهایتا در 18 خردادماه امسال، کلنگ احداث این مجتمع بزرگ پالایشی با حضور معاون اول رئیس جمهور و وزیر نفت در عسلویه بر زمین زده شد. این طرح شامل 8 پالایشگاه میعانات گازی 60 هزار بشکه ای است که در منطقه سیراف و در زمینی به وسعت 250 هکتار در سایت 2 پارس جنوبی (بین فازهای 11 و 13) قرار دارد و با سرمایه­گذاری 3 میلیارد دلاری بخش غیردولتی احداث می شود. زنگنه در مراسم کلنگ زنی این طرح ملی که گامی بزرگ در راستای اجرای «نهضت کاهش خام فروشی» محسوب می شود، ضمن اعلام اینکه تا چند سال آینده با تکمیل فازهای پارس جنوبی، ظرفیت تولید میعانات گازی ایران از مرز یک ‌میلیون بشکه در روز عبور می کند، گفت: «بر این اساس، با بهره برداری از مجتمع پالایشی سیراف و چندین طرح پالایشی دیگر صادرات میعانات گازی ایران متوقف خواهد شد».

وزیر نفت همان روز در مصاحبه با برنامه «اقتصاد ایران» شبکه پنجم سیما با اشاره به برنامه آغاز کلنگ زنی مجتمع پالایشی سیراف با حضور معاون اول رئیس جمهور در عسلویه، توضیحات بیشتری درباره میزان تولید و فرآورش میعانات گازی کشور در سال های آتی داد و گفت: «در جریان توسعه ٢٧ فاز پارس جنوبی حدود یک میلیون بشکه در روز تولید میعانات گازی داریم. ١٢٠ هزار بشکه از این تولیدات میعانات خوراک پتروشیمی ها شده و بقیه آن صادر می شود. یک پالایشگاه ٣٦٠ هزار بشکه ای به نام ستاره خلیج فارس داریم که امیدواریم فاز اول آن اواخر امسال بهره برداری شود. همچنین ١٢٠ هزار بشکه هم برای پالایشگاه دوم شیراز در نظر گرفته شده و ٤٨٠ هزار بشکه باقی می ماند که اگر این مقدار را پالایش و فرآورش کنیم دیگر در این زمینه به نظر مقام معظم رهبری که همان پرهیز از خام فروشی بود، می رسیم».

چند ماه بعد (4 شهریورماه) نیز زنگنه در جریان دیدار رئیس جمهور و اعضای هیئت دولت با مقام معظم رهبری، گزارشی از اقدامات و برنامه های وزارت نفت به ایشان ارائه داد و گفت: «توقف صادرات میعانات گازی جزء برنامه‌های وزارت نفت تا پایان دولت است».

وزیر نفت اخیرا (4 اسفندماه) نیز در نشست تخصصی انرژی همایش تبیین برنامه ششم و نخستین برنامه اقتصاد مقاومتی بار دیگر به ساخت پالایشگاههای میعانات گازی در کشور اشاره کرد و گفت: «با تکمیل پالایشگاه های سیراف ( ٤٨٠ هزار بشکه)، ستاره خلیج فارس ( ٣٦٠ هزار بشکه) و پالایشگاه دوم فارس (١٢٠ هزار بشکه) ایران تا آخر برنامه میعاناتی برای صادرات نخواهد داشت».

حال باید به سراغ پاسخ این دو سوال داد:

الف- چرا وزارت نفت در زمینه میعانات گازی برخلاف نفت خام به دنبال کاهش خام فروشی و حتی قطع کامل صادرات آن است؟

پاسخ این سوال را علی رضا صادق آبادی، مدیرعامل و نایب رئیس هیأت مدیره شرکت زیرساخت فراگیر پالایش سیراف در مصاحبه با روزنامه ایران در تاریخ 3 تیرماه امسال داده است. خبرنگار این روزنامه از او می پرسد که «علت اینکه مصرف میعانات گازی تولید شده در پارس جنوبی را برای داخل کشور برنامه ریزی کرده اید چیست، مگر بازار بین‌المللی برای این محصول وجود ندارد؟» و صادق آبادی که نماینده وزارت نفت در این طرح پالایشی محسوب می شود، اینگونه پاسخ می دهد: «میعانات گازی بازار بزرگی در جهان ندارد و بازار آن در حدود یک و نیم میلیون بشکه در روز است. وقتی نفت خام ایران تحریم شد هیچ پالایشگاه بزرگی در دنیا تعطیل نشد، چراکه نفت خام بازار بزرگ 90 میلیون بشکه‌ای دارد که امکان جایگزینی در این بازار را ساده می‌کند ولی میعانات گازی درجه کیفیت بسیار بالا یعنی 55 API تا 57 دارد (وزن مخصوص میعانات نفت و گاز را برحسب درجه API که یک درجه‌بندی امریکایی است، محاسبه می‌کنند) در حالی‌که API سبک ترین نفت خام 43 است. یعنی شما اگر میعانات گازی را در بازار از دست دهید قادر نخواهید بود محصول دیگری را جایگزین آن کنید. به همین دلیل کسی در دنیا سرمایه گذاری کلان روی میعانات گازی انجام نمی‌دهد چون امنیت عرضه برای آن وجود ندارد و همیشه این نگرانی برای سرمایه‌گذاران وجود دارد که اگر ایران و قطر این میعانات را عرضه نکنند نیاز خود را چگونه باید تأمین کنند. این موضوع وجه دیگری هم دارد. سرمایه‌گذار خارجی می‌داند در فصل سرد زمستان که تولیدکنندگان گاز بیشتری تولید می‌کنند بالطبع میزان تولید و برداشت میعانات گازی نیز که همراه گاز طبیعی استخراج می‌شود، بیشتر می‌شود و به همین دلیل تولیدکنندگان باید میعانات خود را به هر قیمتی بفروشند. بنابراین وقتی پای معامله میعانات به میان می‌آید، خریدار قدرت چانه زنی بالایی دارد. برهمین اساس ما تصمیم گرفتیم به جای اینکه قیمت میعانات را به بازار بسپاریم تا خریدار به هر قیمتی که می‌خواهد آن را بخرد، آن را در داخل کشور تبدیل به ارزش افزوده کنیم. به این ترتیب با این روش میعانات از یک تهدید به یک فرصت تبدیل می‌شود».

به عبارت دیگر، کاهش خام فروشی (صادرات) میعانات گازی، یک انتخاب تاریخی برای صنعت نفت که مدیران وزارت نفت در راستای اجرای سیاست های کلان نظام مبنی بر کاهش خام فروشی به دنبال اجرای آن باشند نیست، بلکه یک الزام و اجبار منطقی و اقتصادی برای صنعت نفت کشور در راستای استفاده بهینه از این ماده خام ارزشمند با توجه به وضعیت خاص بازار جهانی آن در مقایسه با بازار جهانی نفت خام است. همین موضوع نیز باعث شده است تا سایر تولیدکنندگان بزرگ میعانات گازی جهان مانند قطر (شریک ایران در میدان گازی پارس جنوبی) با تکمیل ظرفیت پالایشگاه هایی مانند پالایشگاه میعانات گازی راس لفان نیز به دنبال افزایش مصرف داخلی این ماده ارزشمند در کشورشان باشند. بر همین اساس نیز پیش بینی می شود تا مصرف میعانات گازی در کشورهای عرضه کننده این حامل انرژی، تا سال ٢٠٢٠ از صادرات آن پیشی بگیرد.

ب- وضعیت خام فروشی میعانات گازی و همچنین وضعیت پیشرفت طرح های پالایشی در این زمینه چگونه است؟

براساس آمارهای موجود در گزارش تفریغ بودجه سال 93 (دیوان محاسبات کل کشور) {تبصره دوم}، میزان تولید میعانات گازی در سال 93، 555 هزار بشکه در روز بوده است (مجموع تولید و موجودی در ابتدای سال). همچنین مصرف داخلی میعانات گازی که در برخی از پتروشیمی‌ها و پالایشگاه های داخلی مانند پتروشیمی نوری و پالایشگاه بندرعباس صورت می گیرد، صرفا 145 هزار بشکه در روز بوده است. حجم صادرات میعانات گازی نیز 289 هزار بشکه در روز بوده است ولی مابقی آن یعنی حدود 22 درصد از میعانات گازی تولیدی کشور (برابر 121 هزار بشکه در روز یا 44.2 میلیون بشکه در سال) به فروش نرفته است^[2]. براساس این آمارها دو نکته مشخص است: الف- در حال حاضر، سهم مصرف داخلی میعانات گازی بسیار محدود و برابر 26 درصد از کل تولید این ماده خام ارزشمند است و بخش اعظم میعانات گازی تولیدی کشور به صورت خام صادر می شود. ب- کشور در صادرات میعانات گازی با مشکلات جدی مواجه است.

علی رغم شعارهای مدیران وزارت نفت مبنی بر توقف خام فروشی میعانات گازی، کشور در این زمینه در سال 94 با مشکلات بیشتری مواجه شد زیرا از طرفی وعده آنها مبنی راه اندازی فاز اول مهم ترین طرح پالایشی میعانات گازی کشور یعنی پالایشگاه 360 هزار بشکه ای ستاره خلیج فارس در نیمه دوم سال جاری محقق نشد و به مهرماه سال بعد موکول شد. از طرف دیگر هم فازهای 15 و 16 پارس جنوبی بعد از چندین ماه بهره برداری غیررسمی، اواخر دی ماه امسال با حضور رئیس جمهور به صورت رسمی راه اندازی شد و تولید میعانات گازی کشور افزایش یافت. به عبارت دیگر، هم ظرفیت مصرف میعانات گازی در داخل کشور 120 هزار بشکه در روز افزایش نیافت و هم ظرفیت تولید این ماده هیدروکربنی، 80 هزار بشکه در روز افزایش یافت. درنتیجه، هم خام فروشی میعانات گازی و هم مشکلات کشور در زمینه صادرات این ماده خام افزایش یافت به گونه ای که وزیر نفت در مصاحبه با بلومبرگ (11 شهریورماه امسال)، گفت: «ایران حدود 60 میلیون بشکه میعانات گازی ذخیره شده روی دریا دارد». این آمارها نشان می دهد مشکلات کشور برای صادرات میعانات گازی تشدید شده است.

لازم به ذکر است که در صورت تحقق وعده های مدیران وزارت نفت درباره زمان راه اندازی تمامی فازهای باقی مانده پارس جنوبی و همچنین زمان بهره برداری از طرح های پالایشی میعانات گازی یعنی پالایشگاه های ستاره خلیج فارس، سیراف و پارس، پیش بینی می‌شود که تولید و مصرف این ماده خام در اواسط اجرای برنامه ششم توسعه (سال 98) به حدود 1 میلیون و 270 هزار بشکه برسد و صادرات میعانات گازی کشور به صورت کامل متوقف شود.

جمع بندی:

پژوهش خبری معاونت خبر: برخلاف نفت خام، در زمینه میعانات گازی، کاهش خام فروشی و قطع کامل صادرات آن به صورت تدریجی، یکی از برنامه های مهم وزارت نفت است که حتی فارغ از تاکید سیاست های کلی نظام مبنی بر کاهش خام فروشی، با توجه به وضعیت خاص بازار جهانی میعانات گازی و همچنین رشد سریع تولید آن همزمان با بهره‌برداری از فازهای باقی مانده پارس جنوبی در آینده نزدیک، از ضرورت اقتصادی خاصی برخوردار است. متاسفانه علی رغم برنامه ریزی های مناسب وزارت نفت برای کاهش خام فروشی میعانات گازی، همچنان این وزارتخانه در برداشتن گام های کلیدی برای تحقق این هدف مانند تسریع در راه اندازی پالایشگاه میعانات گازی ستاره خلیج فارس با کندی خاصی عمل می کند که این موضوع هزینه های سنگینی را به اقتصاد کشور تحمیل کرده است. این تاخیر در راه اندازی «مهم ترین طرح راهبردی صنعت نفت بعد از پارس جنوبی» از دیدگاه وزیر نفت در حالی صورت می‌گیرد که تاکنون 3 میلیارد یورو در این طرح سرمایه گذاری شده است و هزینه هر روز تاخیر در راه اندازی آن، به گفته محمود شیری، مدیرعامل شرکت تاپیکو (سهامدار اصلی این پالایشگاه) 30 میلیون یورو است.

پژوهش خبری//