ادبیات کودک و نوجوان چیست؟

ادبیات کودک ‌و‌ نوجوان به نوشته‌ها و سروده‌های ادبی ویژه­ی کودکان و نوجوانان می­ گویند. این نوع ادبیات هم شامل بخشی از فرهنگ شفاهی عامه، مانند لالائی‌ها، مثل‌ها، قصه‌ها است و هم داستان‌ها و نمایشنامه‌ها و اشعار و نیز نوشته‌هایی در زمینه­ ی دین، دانش اجتماعی، علم و کاربردهای آن، هنر و سرگرمی را دربر می­ گیرد که نویسندگان و سرایندگان برای کودکان و نوجوانان پدید می ­آورند.

 نگاهی به ناشران حوزه نشر کتاب کودک در نیم قرن اخیر

- انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

سابقه فعالیت کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان که با هدف ایجاد امکانات لازم جهت رشد و پرورش فکری و ذوقی کودکان و نوجوانان تاسیس شده است به میانه دهه چهل شمسی در سال ۱۳۴۴ باز می‌گردد و عرصه فرهنگ، ادب، تعلیم و تربیت و هنر ایران در این سال‌ها شاهد رشد، بالندگی و تکامل این نهاد تاثیرگذار بوده است.

2- نشر قطره

نشر قطره فعالیت خود را در دی ماه ۱۳۶۷ شروع کرد که از آن تاریخ تا کنون حدود ۱۷۰۰ عنوان کتاب در زمینه‌های مختلف به چاپ رسانده است. هم‌چنین نشر قطره در سه سال اخیر هر روز بیش از یک کتاب چاپ اول و تجدید چاپ منتشر کرده است.

3- انتشارات منادی تربیت

انتشارات منادی تربیت با سرپرستی عبدالحمید خرسند رو، از سال ۱۳۶۸ فعالیت خود را آغاز کرده است و در زمینه‌ی کتاب کودک و نوجوان‌ و آموزش و پرورش‌ فعالیت می‌کند.   

4-موسسه نشر پنجره

مؤسسه‌ی نشر پنجره در سال ۱۳۷۲ تأسیس شده است. تا سال ۱۳۸۵ فعالیت نشر پنجره محدودتر بود، اما از سال ۱۳۸۵ به این سو، فعالیت چشمگیری در حوزه‌های کودک، نوجوان و بزرگسال داشته است. نشر پنجره از سال ۱۳۸۵ تا امروز توانسته تعداد کتاب‌های خود را به چهارصد و پنجاه عنوان برساند.

نگاهی به محبوب ترین نویسندگان حوزه نشر کتاب کودک در نیم قرن اخیر

ـ مهدی آذر‌یزدی

نام این مرد برای نسل‌های قبل‌تر از کودکان امروز بسیار آشنا و دوست داشتنی است. او تا پایان عمرش بیش از 30 اثر به نظم و نثر برای کودکان منتشر کرد که معروف‌ترین آنها مجموعه هشت جلدی «قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب» است.آذریزدی سال ۱۳۴۳ برای نگارش قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب از سازمان جهانی یونسکو جایزه گرفت. کتاب‌های او از طرف شورای کتاب کودک هم کتاب برگزیده سال شده‌اند. او سال ۱۳۷۹ به سبب نگارش داستان‌های قرآنی و دینی، «خادم قرآن» شناخته شد. مهدی آذریزدی هجدهم تیر ۸۸ در ۸۷ سالگی در بیمارستان آتیه تهران درگذشت.

2ـ احمدرضا احمدی

حوزه فعالیت این شاعر و نویسنده مطرح تنها به ادبیات کودک و نوجوان محدود نیست و در حوزه‌های دیگری هم فعالیت دارد اما او از مهر سال 1349 در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان مشغول کار شد و تا زمان بازنشستگی یعنی سال ۱۳۷۳ در بخش انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به ویراستاری مشغول بود. او تاکنون ده‌ها جلد کتاب در عرصه کودک و نوجوان نوشته و چند بار نامزد دریافت جایزه هانس کریستین اندرسن شده است.

3ـ مصطفی رحماندوست

از این نویسنده و شاعر ایرانی، تاکنون 160 اثر به صورت مجموعه شعر برای کودکان و نوجوانان، تألیف و ترجمه داستان‌های کودکان و نوجوانان در ایران و جهان منتشر شده‌است. تیراژ کتاب‌های او به بیش از پنج و نیم میلیون نسخه می‌رسد که از آن میان می‌توان به فرهنگ‌ آسان؛ دانشنامه ویژه کودکان‌ و نوجوانان‌، فرهنگ‌ ضرب‌المثل‌ها؛ مجموعه‌ای ارزشمند از ضرب‌المثل‌های ایرانی، ترانه‌های نوازش شامل مجموعه‌ای از لالایی‌ها اشاره کرد که از آن میان، لالایی عاشورا بسیار مورد استقبال قرار گرفت.

4ـ افسانه شعبان‌نژاد

افسانه شعبان نژاد شاعر و نویسنده ادبیات کودک و نوجوان است. او کارشناس رشته زبان و ادبیات فارسی و کارشناس ارشد رشته ادبیات نمایشی است. شعبان‌نژاد فعالیت خود را در حوزه ادبیات کودک و نوجوان از سال ۱۳۶۰ با یکی از نشریات امور تربیتی تهران آغاز کرد و مدتی به عنوان سردبیر برنامه خردسالان و برنامه بچه‌های انقلاب در رادیو مشغول کار بود. سردبیری مجلات رشد نوآموز و رشد دانش‌آموز و عضویت در شورای شعر کیهان بچه‌ها از مسئولیت‌های قبلی او بوده است. از او تاکنون حدود ۱۲۰ عنوان کتاب در حوزه شعر و داستان برای کودک و نوجوان منتشر شده ‌است.

سخن آخر

نویسندگانی که در حوزه کتاب کودک کار می‌کنند؛ به دو دسته حرفه‌ای و غیر حرفه ای قابل تقسیم بندی هستند. معمولاً آثار نویسندگان حرفه ای توسط ناشرانی مثل کانون پرورش فکری و حوزه هنری به چاپ می ‏رسد و نویسندگان غیرحرفه ای هم بدون هیچ‌گونه تجربه و مهارتی دست به نوشتن کتاب ویژه کودکان می‌زنند که شاید بتوان به جرات گفت بیشتر کتاب‌های موجود در بازار متعلق به همین گروهاز نویسندگان است. این‌گونه کتاب‌ها با توجه به غیر کارشناسی بودنشان آسیب جدی به این حوزه وارد می کنند. 

در نگاهی کلی به بازار نشر کتاب کودک و نوجوان به نظرمی رسد، رونق بازار؛ کتاب های سطحی و کارتونی برای کودکان است. این گونه کتاب‌ها، امکان دست یابی کودکان به کتاب‌های مفید و سازنده را از آنها گرفته، و از ناشران بیشتر تاجر ساخته تا ناشر. ساده انگاری کار کتاب کودک در پدید آوردن اثر نیز، عامل دیگر نابسامانی این بازار است که به دست نویسندگان و مترجمان تازه کار، صورت می گیرد که به ظاهر، خود را علاقه‌مند به کار کودک معرفی می‌کنند. تعدادی از نویسندگان، بدون آن که به طور ریشه ای با مسایل و دنیای کودکان آشنا باشند، تنها به دلیل این که فکر می­کنند قصه نویسی، ترجمه و حتی تصویرسازی و صفحه آرایی برای کودکان آسان تر است، به سمت این کار روی می‌آورند. پراکندگی نویسندگان؛ نامشخص بودن موضوعات مهم، بی‏توجهی به مخاطب و ذائقه کودکانه او و ناتوانی در معرفی آثار برتر سبب تولید آثار «دل به خواهی» شده است؛ آثاری که به فراخور ذوق نویسنده و یا ناشر، بر پیشخوان کتابفروشی ‏ها قرار می‎گیرد. بر اساس جدیدترین آمار خانه کتاب ایران در سال94 ؛64 / 33 درصد کتاب‌های منتشر شده برای کودکان تالیفی و 36 / 66 درصد آن ترجمه بوده است.  صاحب‎نظران حوزه ادبیات کودک و نوجوان بر این باورند که هنوز این حوزه جایگاهی متناسب با فراز و فرود‎های حیاتش، به دست نیاورده است.