فرهنگ کار به عنوان شیوه زندگی نقش بنیادی و زیربنایی در ارتقای سطح پویایی جوامع دارد. کار و تلاش فی نفسه یک ارزش اجتماعی فرهنگی و دینی است. اسلام برای کار و تلاش ارزش بالایی قائل است و آن را از بزرگترین عبادت ها و وسیله­ ای برای تقرب به خداوند و حتی یک دستور دینی واجب می­ شمارد.

در تعالیم دینی نیز تنبلی و اهمال­ کاری و به تعویق انداختن کارها مذموم است. اهمال­ کاری موجب از دست دادن فرصت ­های رشد و تعالی فردی و اجتماعی است و از این جهت لازم است تا از شیوع آن در زندگی فردی و اجتماعی جلوگیری شود. با توجه به این که تنبلی و اهمال­ کاری نقطه مقابل فرهنگ کار و تلاشگری است؛ این نوشتار در پی پاسخگویی به این سوال‌هاست که:

ـ دلایل اهمال ­کاری و آثار و عواقب آن چیست؟

ـ چگونه می ­توان با اهمال کاری در سطح فردی و اجتماعی مقابله کرد؟

اهمیت کار و فرهنگ کار

بررسی‌های کارشناسان مسایل اجتماعی ایران نشان می‌دهد که فرهنگ کار در ایران در مقایسه با جوامع پیشرفته در سطح پائین‌تری قرار دارد. این در حالی است که در جهان پیشرفته با وقوف بیشتر به نقش استراتژیک نیروی انسانی و نگر‌ش‌های آن به کار و تولید مفهوم فرهنگ کار از اهمیت فزاینده‌ای برخوردار شده است. زمانی که فرهنگ کار نهادینه شود کار به عنوان یک ارزش تلقی می­ شود و همه افراد جامعه در سطوح مختلف کار کردن را مسیر توسعه جامعه دانسته و از طریق درست کار کردن به توسعه اقتصادی کمک می‌نمایند.

چه عوامل یا مولفه‌هایی فرهنگ کار را تشکیل می‌دهد؟

عوامل بسیاری در شکل دادن به فرهنگ کار موثر هستند که از جمله به موارد زیر می توان اشاره کرد:

1)احساس مفید بودن.

۲) تصویر ذهنی از استعداد کاری خود.

۳) نگرش مثبت به کار.

۴) پذیرش تغییرات و روش‌های کاری جدید.

۵) نظام فرهنگی حاکم بر جامعه.

۶) وضوح نقش‌ها و روش‌های کار

۷) عدالت سازمانی.

۸) ارزش‌های کار (درونی و برونی).

۹) وجدان کاری بالا.

تنبلی و اهمال کاری، نقطه مقابل فرهنگ کار و تلاش

منظور از تنبلی و اهمال­ کارى این است که کارى را که تصمیم به اجراى آن داریم به آینده موکول کنیم، یعنی به تعویق انداختن، تعلل ورزیدن، سبک گرفتن و سهل انگارى در کار است. اهمال هم در امور فردى و هم جمعى معنا و مفهوم پیدا مى کند.

این رفتار نامطلوب به‌تدریج به‌صورت عادت درمی‌آید و از حالتی به حالت دیگر انسان، از انسانی به انسان دیگر، و از فردی به جامعه و از جامعه­ ای به جامعۀ دیگر سرایت می ­کند. تنبلی اجتماعی، تمایل افراد به تلاش کمتر در کار گروهی نسبت به کار فردی است. 

دلیل اصلی تنبلی اجتماعی این است که افراد در کار تیمی احساس بی­ انگیزگی می­ کنند زیرا فکر می­ کنند که تلاش آنها در نظر گرفته نخواهد شد. عوامل متعددی بر تنبلی اجتماعی افراد موثر است. آنچه در تحقیقات متعدد مورد تاکید بوده است عبارتند از:

دلایل فردی اهمال کاری

احساس خود کم بینی و کمبود اعتماد به نفس: ناتوانی در جلب محبت دیگران در سطح عالی و نا امیدی ناشی از احساس ناتوانی در غلبه بر ضعف شخصیت خود، می‌تواند موجب کم‌تحرکی و بی‌میلی به انجام فعالیت در فرد شود.

دوری از ریسک و درخواست پاداش: فرد کارها را صرفاً به این دلیل انجام می‌دهد که زودتر به نتیجه‌ عینی برسد؛ یا شخصیتی دارد که از ضرر و زیان اجتناب می‌کند، اهل ریسک و تجربه‌ جدید نیست و بیشتر مستعد ابتلا به تنبلی است.

انگیزه‌ درونی پایین فرد رضایت درونی از تلاش خود ندارد و تنها به تناسب پاداش بیرونی مورد انتظار تلاش می­کند.

خانواده تنبل‌پرور: اعضای خانواده بدون این که دلایل تنبلی و اهمال کاری فرزندشان را مورد توجه و اصلاح کنند با کمک کردن بیشتر در انجام کارها او را به تنبلی بیشتر و نهادینه شدن تنبلی در فرد سوق می دهند.

ترس از شکست و قضاوت دیگران: می ­ترسد به نتیجه نرسد و بی­ کفایتیش مشخص شود لذا کاری نمی­ کند تا مورد قضاوت دیگران قرار نگیرد.

راحت طلبی: فرد از انجام کارها خودداری می­ کند چون می­داند دیگرانی هستند که آن را انجام بدهند.

ترس از افزایش انتظارات دیگران: استانداردهای پایین برای زندگی‌ خود در نظر می­ گیرد تا از توقعات اضافی دیگر مصون بماند.

توقع بیش از حد از خود: ارزیابی درستی از توان خود در انجام کارها ندارد و در عمل کردن به موقع به وعده­ ها ناتوان است و با اهمال کاری و کارها را به تعویق می­ اندازد.

کمال­ طلبى وسواس­گونه: انتظار از خود برای انجام کار به بهترین و کاملترین نحو، اضطراب و ترسی ناخواسته به فرد تحمیل می­کند.

اشتیاق به لذت جویى کوتاه ­مدت: بسیارى از اهمال کارى­ ها نتیجه لذت جویى آنى و بى­تابى در رسیدن به خوشى زودگذر است

قاطعیت نداشتن: فرد می­ داند به سبب کوتاهی­ ها در گذشته اکنون باید کار مضاعفی انجام دهد اما نمی ­داند چگونه و از کجا شروع کند و به سبب ترس از شدت و حجم کاری که باید انجام دهد همچنان اهمال کاری می­ کند.

 عوامل اجتماعی اهمال کاری

1- سبک زندگی مدرن: تکنولوژی‌های روز که بسیاری از کارها را برای افراد به ساده‌ترین شکل انجام می‌دهد فعالیت فیزیکی را کاهش داده است.

2- تنبلی‌ ذهنی: ذهن‌ خود را در مسیر خلاقیت تربیت نکرده‌ و به آزمودن روشهای دیگر و خلق چیزهای تازه‌عادت نداده‌ است.

3- تناسب نداشتن کارها با توانمندی افراد: تحمیل وظایف فراتر از توان به افراد از سوی مدیران یا پذیرش وظایف کاری بیش از حد توان باعث خستگی و بی­ انگیزگی در ادامه کار خواهد شد.

4- بها ندادن به ابتکار و خلاقیت افراد از سوی مدیران: فرد در برابر بوروکراسی خشک و نامتعارف اطراف‌، اندک اندک به حاشیه رانده می‌شود

5- نبود شایسته­ سالاری و تحمل یک فرودست به عنوان فرادست در محیط کار

6- آفت تکرار: فرد شاغلی که مدت زیادی در محیطی مشغول به کار باشد تکرار وظایف او را دلزده می­کند.

7- الگو قرار دادن دلالی به جای فعالیت مولد و کارآفرین.

8- خطی نبودن رابطه بین تلاش و پاداش: افراد به همان اندازه که تلاش می­کنند و انتظار دارند، پاداش نمی گیرند

9- کم برآورد کردن نفع آتی در مقابل نفع آنی: یعنی نفع آینده آنقدرها هم که می گویند مهم و برجسته نیست.

10- کم برآورد کردن تاثیر منفی رفتار فعلی یا عدم تلاش فعلی برای دستیابی به نفع آتی.

11- نارضایتى از وضع موجود.

12- بی قانونی یا ضعف در قوانین

13- نبود نظارت کافی بر عملکردها

14- نگرش منفى نسبت به کار

عواقب تنبلی و اهمال کاری

عقب انداختن کارها نه تنها مـوجب ازبین رفتن بازدهی می شود ، بلکه پشیمانی و تأسف و کاهش اعتماد به نفس را نیز به دنبال دارد .این شیوه رفتاری راحت ترین راه برای فرار از مشکلات و مسئولیت هاست؛ اما عاقبتی بسیار سخت و پر از غم و اندوه را به دنبال دارد؛ چون کارها را پیچیده تر و فشار کار را بیشتر می کند و گاهی انجام کار و جبران خسارت های ناشی از انباشته شدن و نیمه کاره رها کردن کارها غیر ممکن می شود .اهمال کاری یکی از بزرگ‌ترین موانع ترقی است که اجازه نمی‌دهد فرد در زندگی و کار با پویایی و سرزندگی به پیشرفت برسد و همیشه در جا می‌زند.

راه های تقویت فرهنگ کار و مقابله با تنبلی اجتماعی

- نقش نهاد­های آموزشی و تربیتی از جمله خانواده و مدرسه و رسانه­ ها در ترویج و نهادینه کردن فرهنگ کار و تلاش گروهی از مهم ترین عواملی است که کمتر مورد توجه واقع می شود. نظام تربیتی ما به گونه ای عمل می کند که افراد را هرچه بیشتر به سمت فردگرایی سوق می ­دهد و فردگرایی به منزله یکی از ویژگی های جوامع مدرن تایید و تشویق نیز می­ شود نتیجه آن که کودک ما در مدرسه با تاکیدات فراوان بر نخبه پروری و ایجاد رقابت­ های فردی بین دانش آموزان و خانواده ­ها با اهمیت فوق­ العاده قائل شدن به موفقیت ­های فردی فرزندان، آنها را از روحیه کار جمعی روز به روز دورتر می کنند. به همین دلیل جایی که فعالیت فردی بروز و ظهور مشخصی ندارد و پاداشی دریافت نمی­ کند، یعنی در عرصه کارهای گروهی، فرد انگیزه لازم برای ورود به این حوزه ها را نخواهد داشت بنابراین با این ایده که : 1-"اگر من کار را انجام ندهم دیگری انجام خواهد داد و کار برزمین نمی ماند" و 2-"اگر قرا است کار من دیده نشود و کم کاری دیگران در سایه کار و تلاش من رنک ببازد، پس چه لزومی دارد من این کار را بکنم"، دچار اهمال کاری می ­شود.

- اهمیت دادن بیشتر به سخت کوشی در مقابل نخبگی: یکی از مهم ترین ویژگی های کشورهای پیشرفته این است که همواره شهروندان سخت‌کوش بر افراد بااستعداد ترجیح داده شده‌اند. این به معنای نادیده گرفتن افراد مستعد نیست. به این ترتیب امکان مشارکت بخش بیشتری از جامعه در مسایل اجتماعی نیز فراهم می‌شود. علاوه بر این، شایسته سالاری نیز در عمل محقق خواهد شد.

- استفاده از تشکل‌های صنفی برای ارتقاء فرهنگ کار: تشکل‌های صنفی به عنوان واسطه بین نیروی انسانی و مدیریت یک واحد اقتصادی، از طریق چانه‌زنی دسته‌جمعی و توافق جمعی نقش قابل ملاحظه‌ای در تنش‌زدایی بین کارگران و کارفرمایان دارد و با آموزش و فراهم کردن تجربه اندوزی اعضاء شرایط را برای نهادینه کردن پیش نیازهای پیشرفت جامعه به وجود می‌آورند.

- اصلاح سبک مدیریت مهم ترین عاملی که می‌تواند کارکنان یک سازمان را نسبت به کار کردن علاقه‌مند یا بیزار کند سبک مدیریت حاکم بر سازمان است. چنانچه نظامات مدیریتی از این شرایط و علایق حمایت کند فرهنگ کار تقویت و در غیراین صورت تضعیف خواهد شد. بدیهی است در صورت تضعیف نگرش به فرهنگ کار افراد میزان گریز از کار، سیاه‌کاری، ضایعات استعفا، اخراج و مانند آن افزایش خواهد یافت.

کلام آخر

برای گسترش فرهنگ کار و مقابله با تنبلی چاره ­ای نداریم جز آن که با اصلاح ساختارهای مرتبط با بازار کار و فعالیت های علمی و تحصیلی و سیستم­ های ارتقا،‌ انگیزه کار را افزایش دهیم و مهمتر از آن این که در روش‌های تعلیم و تربیت فرزندانمان به شیوه‌های مبتنی بر فردگرایی و نخبه پروری صرف، تجدید نظر نماییم. هرچه بیشتر در جامعه و خانواده و مدرسه به جای تکیه بر موفقیت‌های فردی و نخبه پروری به تلاش جمعی ارزش داده شود فرهنگ کار و تلاش و پشتکار که لازمه پیشرفت و توسعه کشور است ارتقا می­ یابد. وقتی افراد در یک کار گروهی به اهمیت کاری که انجام می ­دهند باور داشته باشند و بدانند که عملکرد تک تک آنها به درستی قابل ارزیابی است و عملکرد فردی آنها برای موفقیت و رسیدن به اهداف تعیین شده ضروری است، تنبلی و اهمال­ کاری به حداقل می رسد.

پژوهش خبری صدا وسیما// پژوهشگر: هدایتی