بیم و امیدهای صادرات فرش دستباف ایران

چکیده مصاحبه پژوهشی:

• صنعت فرش دستباف در حوزه صادرات در سال 96 توانسته 31% رشد نشان دهد، به گونه ­ای ‌که طی این زمان به بیش از 424 میلیون دلار فرش دستباف به کشورهای هدف صادر کرده است.
• در سال ­های اخیر چین جزء 20 کشور اصلی مشتری فرش دستباف ایران است؛ به طوریکه در 11 ماهه سال 1396 فعالان فرش دستباف تقریبا 4 میلیون دلار فرش دستباف به این کشور صادر کردند.
• از جمله عوامل کاهنده صادرات فرش دستباف می­ توان به پیامدهای تحریم ­های اقتصادی کشور که موجب دشواری در نقل و انتقال ارز، ریسک صادرات، افزایش هزینه ­ها از جمله هزینه بیمه و حمل و نقل را نام برد.

پژوهش خبری صدا وسیما: فرش دستباف با توجه به نیاز نسبی اندک به سرمایه و امکانات، از صنایعی به شمار می­رود که نقشی اساسی در اشتغال­زایی و تامین نیاز اقتصادی خانواده­ ها و در عین حال، رشد اقتصادی کشور دارد که می­تواند به عنوان یکی از راهبردهای اشتغال­زایی و خروج از فقر مدنظر قرار گیرد؛ به گونه­ ای که تعداد مشاغلی که در هنر صنعت فرش وجود دارد به بیش از 70 شغل می ­رسد.

همچنین این صنعت در حوزه صادرات خود در سال 96 توانسته 31% رشد نشان دهد، به گونه­ ای ‌که طی این زمان به بیش از 424 میلیون دلار فرش دستباف به کشورهای هدف صادر کرده است. این افزایش ارزش صادرات فرش در سال 95 نیز مشهود بود؛ به طوری که در این سال بیش از 359 میلیون دلار فرش دستباف به حدود80 کشور جهان صادر شد که نسبت به سال قبل از آن 23% رشد داشته است.[1]

به همین سبب، برای مقایسه و بررسی میزان صادرات فرش دستباف و مشکلات آنها در سال­های اخیر، مصاحبه­ ای با محسن طهرانی فرد، عضو اتحادیه بازرگان صنعت فرش دستباف کشور در 12 خرداد 97 انجام دادیم تا بتوانیم به رونق هر چه بیشتر این صنعت و رشد و توسعه صادرات این صنعت بیش از پیش دست یابیم.

چشم انداز صادرات فرش دستباف

در ماه‌ها و سال‌های اخیر صادرات فرش دستباف روند روبه رشدی را تجربه کرده است، به گونه­ای که آمارها نشان می­دهد که در پایان سال 94 اندکی بیش از 290 میلیون دلار فرش دستباف از کشور ما به بازارهای هدف راه یافت که این میزان در پایان سال 95 به 359 میلیون دلار رسید و در انتهای سال 96 نیز از مرز 400 میلیون دلاری عبور کرد و با حدود 18% رشد به عدد 424 میلیون دلار رسید.[2]

 صادرات فرش در سال 1395 به لحاظ ارزشی و وزنی نسبت به سال 1394 سیر صعودی داشته است، به طوری که نسبت به سال 1394، 203% رشد ارزشی و حدود 13%رشد وزنی داشت و همچنین بیش از 90 میلیون دلار در سال 1395فرش دستباف به کشور آمریکا صادر شد. در ماه‌های ابتدای سال 1396 هم همان روند افزایشی سال 1395 ادامه پیدا کرد، به طوری که در 11 ماهه سال 1396 بیش از 4 هزار و700 تن فرش دستباف با ارزش بیش از 377 میلیون دلار از ایران به حدود 80 کشور دنیا صادر فرش دستباف صادر شد[1].

آمار صادرات فرش دستباف ایران به تفکیک کشورهای جهان در سال96

صادرات فرش دستباف ایران در سال 96 به میزان 424 میلیون و 451 هزار دلار بوده است که به 72 کشور جهان صادر شده است. صادرات فرش ایران از نظر کشورهای خریدار این محصول بسیار شناخته شده است و کمتر کشوری را می­ توان یافت که فرش ایرانی به آن کشور نفوذ نکرده باشد.

آمارها نشان می ­دهد که کشور ایالات متحده آمریکا با خرید 126 میلیون دلار فرش دستباف ایران با اختلافی قابل توجه اصلی­ترین مشتری فرش ایران می­ باشد و البته ناگفته نماند این امر بعد از توافق برجام رشد بهتری داشته است، اما در سال 97 با لغو برجام و بازگشت مجدد تحریم­ ها احتمال کاهش صادرات این صنعت به این کشور وجود دارد. بعد از آمریکا، کشورهای آلمان و لبنان با خرید 57.6 میلیون دلار و30 میلیون دلار به ترتیب در رتبه ­های دوم و سوم این رده­ بندی قرار گرفته ­اند. در سال ­های اخیر چین جزء 20 کشور اصلی مشتری فرش دستباف ایران است؛ به گونه ­ای که در 11 ماهه سال 1396 فعالان فرش دستباف تقریبا 4 میلیون دلار فرش دستباف به این کشور صادر کردند.

حال اگر می­خواهیم بدانیم فرش ایران به کدام کشورها صادر می ­شود و یا اینکه صادرات فرش ایران به کشورهای جهان به چه میزانی است، جدول زیر لیست صادرات 10 کشور را ارایه کرده و در انتها هم جمع کل ارزش دلاری و ریالی و وزن صادرات فرش دستباف 72 کشور را نمایش می­دهد:[2]

 خریداران فرش دستباف ایران در جهان

بازارهای صادراتی ایران شامل دو دسته بازارهای سنتی و بازارهای جدید می‌شود. بازار سنتی صادرات ایران کشورهایی هستند که از دیرباز مشتری فرش ایرانی بوده‌اند و فرش دستباف در سبک زندگی آنان حضور داشته است یا به ‌عنوان بارانداز محلی برای صادرات مجدد فرش بوده‌اند که برای نمونه آمریکا، برخی کشورهای اروپایی مانند آلمان، ایتالیا، انگلستان، سوئیس و برخی کشورهای عربی مانند لبنان، امارات، کویت و قطر و نیز ژاپن در شرق آسیاست. بازارهای جدید هم کشورهایی را شامل می‌شود که در سالیان اخیر به خیل مشتریان فرش ایرانی پیوسته‌اند که برای چشم‌انداز صادرات فرش دستباف نمونه می‌توان به چین، روسیه، آفریقای‌جنوبی و برزیل اشاره کرد.

بنابراین، فرش دستباف ایران از دیرباز به کشورهای آلمان، آمریکا، ایتالیا، فرانسه، انگلستان، لبنان، امارات، کویت و ژاپن صادر می‌شد و امروزه بازارهای دیگری از جمله چین، شیلی، آفریقای جنوبی، روسیه و برزیل به خیل عظیم مشتریان فرش ایران که پیوسته‌اند.[1]

رقبای فرش ایرانی در جهان

رقیب اصلی ایران کشور هند و پاکستان و با فاصله زیادی ترکیه، نپال و افغانستان قرار دارند. اما با وجود تمامی مشکلات و موانع موجود بر سر راه این هنر- صنعت، ایران هنوز در رتبه­ های اولیه صادرکنندگان فرش دستباف جهان قرار دارد و رقبایی مثل هند و پاکستان در رتبه‌های بعدی هستند. اما نباید چندان هم به این رتبه و رشد صادرات خوش‌بین و راضی بود، چراکه اگر دیر بجنبیم و نتوانیم خود را رقبا و سلایق مصرف­کنندگان هماهنگ کنیم، این صنعت دیر یا زود از کف می­رود. بنابراین جهت ثبات و توسعه صادرات نیازمند رصد فعالیت رقبا، سنجش سلایق مصرف‌کنندگان و تبلیغات موثر است. هر چند برگه برنده رقیبان فرش دستباف ایران در بازارهای جهانی قیمت تمام شده پایین فرش است، اما باید گفت که اصالت و کیفیت فرش ایرانی همچنان در صدر کشورهای جهان قرار دارد.

فروش ارز صادراتی به بهای 4200 تومان صدمه ­ای جدی به صادرات فرش

اینکه گفته می‌شود صادرکنندگان، ارز حاصل از صادرات خود را به قیمت ۴۲۰۰ تومانی در اختیار دولت قرار دهند موجب می­شود معضلی جدی بر سر راه صادرکنندگان فرش به وجود آید؛ چراکه در تمام بخش‌ها خود صادرکنندگان ملزم می‌شوند مواد اولیه خود را با ارز ۶۲۰۰ تومانی خریداری کنند. بر همین اساس انجام چنین کاری منطقی به نظر نمی‌رسد چراکه قیمت تمام اقلام مصرفی به تناسب نرخ ارز افزایش پیدا کرده است.

عوامل کاهنده صادرات فرش دستباف

دو دسته از علل داخلی و خارجی را می­توان به عنوان شرایط آسیب­ رسان بر روند صادرات فرش برشمرد.

الف- در حوزه داخلی:

* پیامدهای تحریم ­های اقتصادی کشور که موجب دشواری در نقل و انتقال ارز، ریسک صادرات، افزایش هزینه ­ها از جمله هزینه بیمه و حمل و نقل بوده است.

* با توجه به مسائلی مانند مالیات یا مواد ۹۵، ۱۰۰، ۱۴۶ و ۱۶۹ قانون که در سال ۱۳۹۴ به تصویب رسیده، شرایط برای کار صادرکننده فرش به مراتب سخت‌تر می‌شود. با این قوانین هزینه‌های تولید برای فرش افزایش پیدا می‌کند و توان رقابت از صادرکننده ایرانی گرفته می‌شود.

* حمایت‌های نامناسب بیمه‌ای؛

*تورم داخلی به‌ ویژه در تامین مواد اولیه فرش دستباف در سال ­های اخیر

*ناآگاهی برخی از تولیدکنندگان فرش ایران از سلایق بازار و کاهلی یا عدم تطبیق تولیداتشان با نیاز مصرف کنندگان -که گاه به بهانه حفظ اصالت­ ها توجیه می شود.

*افزایش هزینه­ های تولید در داخل کشور؛ برای نمونه در فاصله سال­های 90 تا 92 شاهد رشد شدید قیمت مواد اولیه فرش دستباف بودیم. رشد چندین برابری پشم و به ویژه ابریشم وارداتی به کشور منجر به بالا رفتن شدید قیمت تمام شده فرش دستباف شد.

*با توجه به آنکه بخش عمده قیمت تمام شده فرش دستباف مربوط به دستمزد و هزینه نیروی انسانی است، اجرای سیاست­ هایی همچون هدفمندی یارانه ­ها و پرداخت نقدینگی مستقیم به قالیبافان که منجر به خروج بخشی از ایشان از گردونه تولید و صادرات فرش دستباف شد، نیز به رشد قیمت تمام شده در این بخش یاری رساند.

*از آنجایی که ساختار تولید فرش در کشور به طور سنتی به شیوه غیرمتمرکز بوده و همچنان بخش اعظم تولیدات به شیوه تک­بافی خانگی صورت می­ پذیرد، لذا این نکته توان رقابت­ پذیری، بهینه ­سازی تولید و امکان سفارش­ پذیری انبوه را کم می­کند.

ب- در حوزه خارجی:

* وقوع رکود اقتصادی در برخی از کشورهای اروپایی به‌عنوان بازارهای هدف صادراتی بوده است. این رکود اقتصادی موجب شد تا فرش دستباف به‌عنوان کالایی لوکس از سبد خانوار مصرف‌کنندگان اروپایی کنار گذاشته شود.

*تغییر در سبک زندگی و تغییر سلایق مصرف‌کنندگان، ظهور و بروز و افزایش کفپوش‌های صنعتی و جایگزین مانند فرش‌های ماشینی، موکت، پارکت و ... 

*کاهش تقاضای جهانی فرش دستباف، اشباع شدن برخی از بازارهای سنتی در دنیا.

* فرش ایرانی از سال 2010 به این سو مورد تحریم مستقیم ایالات متحده آمریکا قرار گرفت و ترخیص هر فرشی با مبداء تولید ایران در گمرک آن کشور ممنوع شد. وقتی آمریکا به عنوان بزرگترین واردکننده فرش در دنیا -که سال قبل از تحریم نیز 80 میلیون دلار فرش دستباف از ایران به خاک خود وارد کرده بود- راه را بر این صادرات ببندد، به طور طبیعی افت محسوسی در صادرات رخ می­دهد که چنین هم شد.

*قیمت تمام شده فرش دستباف در کشورهای رقیب ما به ویژه هند، پاکستان و افغانستان بسیار پایین­تر است و نیروی کار ارزان در این کشورها به یکی از برگ­ های برنده آنان در تجارت جهانی تبدیل شده است. وجود کارگاه ­ها و مجتمع­ های بزرگ قالیبافی برای انجام تولید متمرکز و سفارش پذیری نیز در کشورهای رقیب بیش از کشور ماست.

کلام آخر

فرش دستباف ایران یک هنر صنعت قدیمی و میراث ماندگار کشور است که همیشه در صدر بوده و امروز هم با وجود همه افت وخیزها و دشواری­ هایی که در فرایند تولید و تجارت و صادرات آن وجود داشته و دارد، اما همچنان در صدر مانده است؛ به گونه ­ای که با وجود همه دشواری ­ها و مشکلات این صنعت به مدد پیشینه ارزشمند خود و نامدار بودن برند «پرشین کارپت» و حضور شبکه سنتی توزیع در بسیاری از بازارهای هدف و تلاش در راهیابی به بازارهای جدید پیشتاز این میدان است.

بنابراین، هر چند که با وجود همه کاهش­ ها و دشواری­ های صادراتی، در سال 96 رشد صادرات وجود داشته، اما خوشحال کننده نیست. زیرا هنوز با وضع ایده ­آل فاصله زیادی داریم و اگر به این رشد دلخوش کنیم و تلاش بیش از حد نشان ندهیم، خوب نیست. چراکه تجربه نشان داده است که در چند دهه گذشته به علل مختلف داخلی و خارجی روند کاهش و افت صادرات داشته ­ایم؛ به همین سبب در سال 97 هم که اولاً بدلیل لغو برجام و افزایش تحریم­ ها و یا برخی علل خارجی دیگر از جمله تحولات منطقه احتمال کاهش صادرات فرش دستباف به بازارهای وجود دارد؛ لذا باید بیش از پیش تا دیر نشده برای صادرات این محصول غیرنفتی تلاش مضاعف در سال97 کنیم.

پژوهش خبری // زهره دانشمندی

منابع در آرشیو پژوهش خبری موجود است.