همچنین، مقایسه دو نمودار فوق نشان می­ دهد با وجود آنکه آمارهای گمرک و سازمان توسعه تجارت روند کاهشی صادرات این گروه کالایی را نشان می دهد، اما صادرات صنایع دستی بدون احتساب صادرات فرش دستباف که طی چند سال اخیر روند نزولی داشته است، با وجود چالش ­ها و مشکلات این بخش روند افزایشی مستمری را در چند سال اخیر طی کرده است و به دلیل اهمیت و جایگاه فرش دستباف در صنایع دستی، این موضوع جای تأمل دارد و بحث و بررسی بیشتری را می ­طلبد.

اهمیت صنایع دستی روستایی را در چند محور اصلی می­ توان خلاصه کرد که مهم ترین آنها، کمک به تولید ملی، تأمین تعادل اجتماعی، توسعه توریسم و مبادلات فرهنگی، ایجاد اشتغال، توسعه صادرات و مهم تر از همه فقدان عوارض و پیامد های زیست محیطی به جهت سادگی تولیدات صنایع دستی است. همچنین،یادآوری این نکته ضروری است که بیش از۹۰ درصد از منابع نخست صنایع دستی در داخل کشور فراهم است که مهم ترین آنها نیروی انسانی، مواد اولیه و وسایل و ابزار کار است و به همین جهت، می ­توان گفت صنایع دستی در تولیدات ملی نقش مهمی ایفا می­ کند. در همین رابطه، فرهاد فلاح رئیس گروه حمایت از تولید معاونت صنایع دستی سازمان میراث فرهنگی معتقد است؛ از آنجا که حدود 30 درصد از جمعیت کشور در روستاها زندگی می­ کنند و دارای مهارت­ های بالقوه در حوزه تولید هستند، همچنین وجود مواد اولیه مورد نیاز به صورت خام در روستاها که تبدیل آنها به محصولات صنایع دستی ارزش افزوده زیادی را ایجاد می­ نماید، می ­تواند در جلوگیری از مهاجرت روستائیان به شهرها و ایجاد مهاجرت معکوس علی ­الخصوص در روستاهای مرزی نقش مهمی ایفا کند. فریدون میرزالو، مدیرکل آموزش و حمایت از تولید معاونت صنایع دستی نیز معتقد است، پایین بودن هزینه­ های تولید شامل نیروی کار ارزان، ابزار و مواد اولیه ارزان، هزینه­ های بالاسری ارزان قیمت(برق، گاز، آب و ...) و همچنین کاربردی بودن تولیدات روستایی در زندگی روزمره از جمله مزیت ­های مهم صنایع دستی روستایی محسوب می ­شود. همچنین، با ایجاد بازارچه ­های صنایع دستی سنتی در روستاها، علاوه بر کمک به توسعه روستایی و ایجاد اشتغال پایدار در روستاها می توان پیوند جوامع سنتی و روستایی با جوامع شهری را برقرار کرد. علاه بر آن، از آنجا که امروزه اقتصاد گردشگری یکی از مؤلفه ­های اصلی تجارت جهانی محسوب می ­شود، می­ توان با احیا و حمایت از صنایع دستی روستایی از ظرفیت­ ها و ویژگی ­های سنتی روستایی در جذب گردشگر بهره برد.

چالش­ های پیش روی صنایع دستی روستایی

صنایع دستی روستایی نیز همانند سایر بخش ­های تولید در کشور با آسیب ­ها و چالش­ هایی مواجه است که مانع از رشد و توسعه آن طی چند سال اخیر شده است. فریدون میرزالو، مهم ترین این چالش­ ها را نبود دانش و مهارت فنی مطلوب براساس مبانی زیبایی شناختی، فرسودگی ابزار و وسائل مورد استفاده در تولید، نبود کارگاه ­های تکمیلی از جمله کارگاه­ های بسته ­بندی و پرداخت نهایی کالا و ..، عدم فرهنگ ­سازی و آموزش مناسب و نبود زیرساخت­ های مناسب بازار فروش مطلوب داخلی و خارجی می­ داند و معتقد است تنوع قومی و اقلیمی در کشور، ظرفیت ­های بالقوه­ای را در جامعه روستایی ایجاد کرده و از آنجا که صنایع دستی روستایی از مزیت ­های بیشتری نسبت به صنایع دستی شهری برخوردار است و می ­تواند زمینه ایجاد اقتصاد مردم محور که یکی از مؤلفه ­های اصلی تحقق اقتصاد مقاومتی است را فراهم کند، نیازمند سیاست گذاری و هدف گذاری مناسب برای رفع آسیب­ ها و چالش ­های این بخش است. به اعتقاد فلاح نیز، تغییر کاربری محصولات، تغییر در رنگ ­بندی، ترکیب بندی و بسته بندی صنایع دستی روستایی با بهر­ه ­گیری از دانش طراحان آکادمیک، آموزش مناسب، تولید متناسب با نیاز بازار، نوسازی تجهیزات تولید و ساماندهی کارگاه ­های تولید روستایی از راه های مؤثر در توسعه صنایع دستی روستایی است که می­ تواند در حل برخی مشکلات این بخش و ورود دوباره به بازارهای جهانی راه گشا باشد.

 احیاء صنایع دستی روستایی مقدمه شکوفایی اقتصادی

توسعه صنایع دستی روستایی به عنوان یک فرصت و مزیت اصلی در بهبود شرایط کسب و کار، ایجاد بازارهای هدف صادراتی، توسعه صنعت توریسم و در نهایت رشد و رونق اقتصادی مطرح است. از همین رو، سیاست گذاران و برنامه ریزان در برخی کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه با اعتقاد بر اینکه صنایع دستی به عنوان یکی از جاذبه ­های گردشگری که رکن اساسی توسعه پایدار به شمار می­ آید، به احیا صنایع دستی در کشورهای خود پرداختند. از جمله این کشورها می­ توان چین، هند، پاکستان و ... را نام برد که طی چند سال اخیر توجه ویژه ­ای به این امر داشته ­اند؛ به طوریکه، کشورهای چین و هند در حوزه صنایع دستی رتبه­ های اول و دوم را از آن خود کرده­ اند. در کشور ما نیز اگرچه تلاش شده در این زمینه اقدامات مؤثری انجام گیرد، اما آمارها بیانگر کاهش صادرات صنایع دستی طی سه سال اخیر است که مسئولان امر مشکلاتی از قبیل شیوه توزیع نامناسب صنایع دستی، ضعف در بسته­ بندی محصولات صنایع دستی، ضعف تبلیغات و معرفی مناسب آنها، وجود تحریم ­ها، عدم شناسایی بازارهای هدف و نیاز آنها و ... علت اصلی این امر می ­دانند. بر همین اساس، مدیرکل آموزش و حمایت از تولید معاونت صنایع دستی سازمان میراث فرهنگی اعتقاد دارد برای اینکه بتوان صنایع دستی روستایی را که بخش اعظم محصولات صنایع دستی را به خود اختصاص داده احیا کرد و از ظرفیت ­های آن بهره برد، باید ابتدا بسترسازی مناسب که در رأس آنها شناسایی بازارهای هدف فروش است، انجام گیرد. در همین راستا، معاونت صنایع دستی در راستای سیاست­ های ابلاغی مقام معظم رهبری در تحقق اقتصاد مقاومتی و با توجه به شعار سال، طرحی را مبنی بر شناسایی و ساماندهی روستاهای هدف گردشگری که دارای ظرفیت­ های بالقوه در این حوزه هستند در دستور کار قرار داده که براساس آن، هر ساله شناسایی 62 روستا و بازسازی و ساماندهی حدود 330 کارگاه صنایع دستی روستایی هدف­ گذاری شده است. همچنین، با موافقت ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی مقرر شده در سال 95 حدود 9 میلیارد تومان از محل اعتبارات بودجه عمومی کشور و همچنین 111 میلیارد و 600 میلیون تومان از محل اعتبارات تسهیلات بانکی به توسعه صنایع دستی از جمله صنایع دستی روستایی اختصاص یابد.

کلام آخر

احیاء، حفظ و توسعه صنایع دستی روستایی به عنوان بخشی از فرهنگ، هنر و تاریخ کشور قبل از هر چیز نیازمند آن است که به عنوان دغدغه ­ای مهم برای مسئولان و حتی مردم جوامع روستایی و شهری جلوه ­گر شود. در این راستا، حمایت­ های مالی و معنوی در کنار توجه به زیرساخت­ های توسعه صنایع دستی روستایی و سیاستگذاری و هدف ­گذاری مناسب در این بخش کمک مؤثری در ترغیب و ترویج صنایع دستی روستایی محسوب می­ شود. بر همین اساس، لازم است مسئولان امر علاوه بر تأمین اعتبارات مناسب با توسعه صنایع دستی روستایی، برنامه ­ریزی مطلوب و بلند مدت را به منظور استفاده و بهره ­برداری مناسب از ظرفیت ­ها و فرصت ­های موجود انجام دهند و لازمه آن نیز بیش از هر چیز نیازمند شناسایی موانع و مشکلات این بخش و رفع آنهاست.